Qyzyljar óńirindegi Barlybaevtar otbasynyń ómiri men qyzmeti kóziqaraqty oqyrmanǵa kópten tanys. Ásirese, keıingi jyldary Alash azamattarynyń ásker jınaýǵa arnaǵan ulan-ǵaıyr sharasyn qystaýynda ótkizip, oqyǵan azamattardyń bárin jeke ózi kútken Áltı myrzanyń el úshin jasaǵan ıgilikti isi tarıhı deńgeıde baǵalanyp, nasıhattalyp júr.
Áltıdi «ústem taptyń ókili» retinde sosrealızmniń talabymen qansha jamandaǵysy kelse de, jazýshy Sábıt Muqanov onyń aıryqsha tulǵa ekenin, qazaq arasynan shyqqan tynymsyz eńbekqor, isker, myńǵyrǵan mal órgizip, alys-jaqynǵa saýda kerýenin júrgizgen mıllıoner ekenin tanytyp ketti. Ǵumyrnamalyq «О́mir mektebi» trılogııasynda Báken men Borjabaı degen eki keıipkeriniń aýzymen jazýshy Áltı baı malyn tipti «Dońyzdyń» jutynda da qylyn qısaıtpaı aman alyp qalǵanyn, «jyl saıyn Atbasar, Taıynsha, Qoıandy sııaqty jármeńkelerden myńdaǵan ógiz jınap, Qorǵannyń et zaýytyna qulatyp turǵanyn» aıtady. Ol ol ma, Borjabaıdyń aýzyna tipti «Pirkáshikteri men jalshylaryna senip otyra berse, jaı ǵana baıdyń biri bolyp, munshama mal-múlikti jınamas edi. Basy Áltıdiń ózi bolyp, osy úıde qara jumysqa aralaspaıtyn adam joq. Jáne jalshylarynan erte turady, kesh jatady...» degen sózderdi salady (Muqanov S. «О́mir mektebi», ekinshi kitap., Almaty, 1976 jyl, 15-b.). Baıdy jatypisher, halyqtyń eńbegin jeıtin aramtamaq dep qana jazýdy talap etken zamanda Sábeńniń onyń eńbekqorlyǵyn kórsetkendiginiń ózi ishki dúnıesi jek kórmeıtinin kórsetip tur.
Qazir «baı jaman» degen kózqaras ózgerip, «baı naǵyz isker, aqyldy adam» degen standartqa aýysqan zamanda Áltıdiń myńǵyrǵan maldy jergilikti tabıǵı jaǵdaıǵa sáıkes qalaı ósirip, egindi qalaı óndirgenin jáne saýdanyń ebin qalaı taýyp, qandaı ádis-tásildermen júrgizgenin úırengisi keletin adamdar da, zertteýshiler de shyǵyp jatyr. Sonymen birge onyń jalshylarynyń erte turyp, kesh jatatyn eńbekqorlyǵyn da úlgi tutatyndar bar. «Áltı baı egin ekse, bıdaıdyń jáne basqa dándi daqyldardyń jańa sorttaryn aldyrtyp, mal ósirse, onyń asyl tuqymdy túrlerin ákelip, sol zamannyń shyqqan shyńynyń bıiginde bolýdy armandap, tóńiregindegi qorshaǵan jurttyń eshqaısyna uqsamaıtyn, óte joǵary dárejede jáne alǵy shepte bolýdy murat tutqan zamanynyń jańashyl tulǵasy bolatyn», dep jazdy tarıh ǵylymdarynyń doktory О́mirzaq Ozǵanbaı «Barlybaevtar aqıqaty» degen zertteý kitabynda (Astana, 2023 jyl, 33-b.).
Keńes odaǵynyń alǵashqy jyldarynda Áltıdiń balalarynyń kórmegen qorlyǵy joq. «Baıdyń quıyrshyǵy» dep olardy qýdalap, mal-múlkin tegis tartyp alǵanymen qoımaı, ózderin Aqtóbe oblysyna jer aýdarǵan. Aıdaý merzimi bitken soń da Seıdahmet degen kishi balasynan týǵan Sabyr men Sermaǵanbet degen nemereleri sholaq belsendilerden qorqyp, uzaq jyldar boıy elge jolaı almaı, Reseı jerin panalaǵan. Sabyrdyń otbasynda on bes bala ómirge kelip, sonyń úsheýi túrli qıyndyqtan shetinep, on ekisi erjetken. Boıynda tektilik, quıylǵan qajyr men qaırat tepsingen onyń balalary tegis joǵary bilim alyp, túrli salanyń mamandary bolǵan. Sonyń ishinde úlkeni Nurmaǵambetten bastap Aımaǵanbet, Baımaǵanbet, Esmaǵanbet, Naǵashybaı – beseýi kezinde Soltústik Qazaqstannyń bes keńsharynyń dırektory bolǵan edi. Ol týraly biz «Etjeńdi Egemenge» «Bir otbasynan – bes dırektor» degen maqala da jazǵan edik.
Sol dırektorlardyń ishinde aýyl sharýashylyǵymen áli kúnge aınalysyp, úlken tabystarǵa jetip júrgen Naǵashybaı Barlybaev bıyl «Qurmet» ordenin aldy. Osy kúnderi 67 jasqa tolyp otyrǵan el aǵasynyń isi shıraq, jumysyn áli de jiti júrgizip keledi.
Bala jastan boıǵa sińgen kásip
О́zine deıingi uldardyń atyna tegis Paıǵambar esimi qosaqtalǵanda, Naǵashybaıdyń taza qazaqy nyspy alýynyń sebebi de qyzyq. Anasy Ánýza aıy-kúni jetip otyrǵanyna qaramaı, sheshesiniń jyl asyna Omby oblysyndaǵy tórkinine barǵanda, sábı sonda týady. Esiminiń Naǵashybaı bolyp, naǵashy jurtynyń qurmetine qoıylǵany da sodan.
Naǵashybaı týǵan 1956 jyly Sabyrdyń otbasy týǵan jerge oralyp, Sokolov aýdanynyń «Nalobıno» keńsharynyń «Gaıdýkovo» degen orys aýylynda otyrady. Alaıda bul jer kópbalaly otbasyna qutty qonys bolmaıdy, óıtkeni Hrýshevtiń jekemenshiktiń mal basyn qysqartý degen solaqaı jarlyǵy shyǵady. «Sıyr ustasań, jylqy ustamaısyń, jylqy ustasań, sıyr ustamaısyń» degen talapqa qymyz tatpasa otyra almaıtyn, únemi sıyr sútin ishýdi qajet etetin shúpirlegen sábıleri bar qazaq otbasy qalaı kónsin, onyń ústine mal ustamaǵan soń, tipti mardymsyz bolyp qalǵan keńshardan alatyn tıyn-tebenimen úlken januıany qalaı asyrasyn, Sabyrdyń otbasy qaıtadan Ishke (Taıganyń arasy) aýýǵa májbúr bolady.
Bir qyzyǵy, Qazaqstandaǵydaı emes, Reseıdiń ishinde ókimettiń qydyńdaǵan solaqaı talaby oryndalmaıdy. Birin-biri kórsetý de kemshin, sondyqtan Sabyr aǵamyz aldymen inisi Sermaǵanbet qonystanǵan Qorǵannyń Petýhov aýdanyndaǵy ortalyǵy «Aqtaban» dep qazaqsha atalatyn «Zarıa kommýnızma» ujymsharynyń «Novo-Mıhaılovka» degen bólimshesine kóship baryp, mal baǵady. Aıta ketetin jaıt, Barlybaevtar otbasynda teteles aǵa-inilerdiń enshisi bólinbeıdi eken. Ákeleri Sádýaqas pen Seıtahmettiń enshisi ajyramasa, keıin olardyń balalary Sabyr men Sermaǵanbettiń de enshisi bólinbeı ótken.
Osy jerde Naǵashybaı 1964 jyly alǵash mektep tabaldyryǵyn attaıdy. Úıleri aǵash arasynda, mektepten alys, ákesiniń atpen alyp ketýge qoly tıe bermeıdi. Osyndaı jaǵdaıda kúz ben qystyń yzǵarly kúnderinde beti-qoly dombyǵyp, aǵalarymen birge tompańdap, sabaqtan qalmaı júredi.
1968 qaıtadan elge oralyp, Mamlıýt aýdanyndaǵy Beloe degen jerge qonystanady. Eńbekqor Sabyr bul jerde eki sıyr, bir bıe, minetin at, 30-40 qoı-eshki ustap, qońdanyp qalady. Maldyń qysy-jazdaǵy kútimi erjetip qalǵan uldardyń moınynda, óziniń qoly keńshar jumysynan tıe bermeıdi. Eńbekti eseleı tússe, turmystyń da jaqsara bastaıtynyn bul úıdiń balalary ómirdiń ózinen kórip erjetedi. Kóp uzamaı ákesi ekinshi bıe alyp, onyń sútin de shesheleri is qylyp, qymyz daıyndap qoıady. Alaıda «ekinshi bıeniń qymyzy qonaqtiki» degendi balalarynyń qulaǵyna quıyp otyrady. Sondyqtan ózderine tıesili bıeniń qymyzy taýsylsa, bul úıdiń balalary taǵy qymyz surap, qyńqyldaýdy bilmeıdi, at-arbamen alystan keletin týystar, qonaqtar bar. Olar kelgende qymyzdyń sharasy bos bolmaý kerek. Al Naǵashybaı ákesiniń osy sózin ómir boıy umytpaı, aıtyp júredi.
Mektep bitirgen soń, Naǵashybaı Barlybaev «Beloe» keńsharyna júrgizýshi bolyp turady. Alaıda zerek kóńili qarapaıym jumysty mise tutpaı, oqýym kerek dep alańdaı beredi. Aqyry Qyzyljardaǵy Ýshınskıı atyndaǵy pedınstıtýttyń jaratylystaný fakýltetine oqýǵa túsip, odan geograf-bıolog mamandyǵyn alyp shyǵyp, osy aýdannyń Shýche degen orys selosyndaǵy segizjyldyq mektepke muǵalim bolyp ornalasady. Alaıda óziniń bolashaǵy sharýashylyqpen, qara jermen baılanysty ekenin jan-tánimen sezingen Naǵashybaı 1983 jyly Qorǵannyń aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń agronomııa fakýltetine syrttaı oqýǵa túsedi. Al 1984 jyly muǵalimdikten «Roshınskıı» keńsharyna agronom bolyp aýysady. Joǵary oqý ornynan alǵan bilimi bar bolǵan soń, aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynda ol tek arnaýly pánderdi oqyp, 1986 jyly ǵalym-agronom mamandyǵyn alyp shyǵady.
Bul jyldary basqa Barlybaevtardyń ataǵy dúrildep turǵan. Qarapaıym otbasynan shyqqan qazaq balalary Nurmaǵanbet, Aımaǵanbet, Esmaǵanbet úsheýi úsh keńshardyń dırektory, al Baımaǵanbet Beskól aýdanynyń «Ozernyı» keńsharynda bas zootehnık bolyp isteıdi. «Arbanyń aldyńǵy dońǵalaǵy qalaı júrse, sońǵysy solaı júredi» degen emes pe, sony bilgen aýdan basshylary taǵy bir úzdik mamannyń jetilip kele jatqanyn kórip, Naǵashybaıǵa senim artyp, ony aldymen osy aýdandaǵy «Pokrovka» keńsharynyń bólimshesine basqarýshy etip taǵaıyndaıdy. Teginde bar tegin bolsyn ba, eńbekke yntaly, jalqaýlyqqa jany qas, jigerli ári qyzýqandy jas shaǵyn bólimsheni shyrq úıirip, basqaryp ketedi. Jas mamannyń qarymy qýatty ekenin kórgen oblys basshylary Naǵashybaıdy aýyl deńgeıinde bir-aq jyl ustap, 1988 jyly Beskól aýdanyndaǵy Lenın ordendi ári úlken, ári úzdik sharýashylyqtardyń biri «Toqshyn» keńsharyna bas agronom qylyp taǵaıyndaıdy.
Oblystyq semınarlar, aýyl sharýashylyǵynyń túrli jınalystary qalaǵa jaqyn bolǵan soń, osy keńsharda jıi ótkiziletin. Keńshar dırektory Qaıyrjan Qulataev – óte tájirıbeli basshy, ol Naǵashybaıǵa óziniń aǵalyq aqyl-keńesin aıtyp otyrady. Jańa bas agronomnyń qulshynysy men tııanaqty jumysy jemisin berip, keńshar astyq jınaýdan 1990 jyly oblysta birinshi oryn alady. Mundaı bas agronomǵa sharýashylyqty senip tapsyrýǵa bolatynyn kórgen oblys basshylyǵy ony 1990 jyly Mamlıýt aýdanyndaǵy «Andreev» keńsharyna dırektor etip jiberedi. Kelinshegi Gúljan osyndaǵy aýrýhanaǵa bas dáriger bolady. Bul keńes odaǵynyń ekonomıkalyq júıesi áli ydyraı qoımaǵan jyldar edi. Jas basshy úsh aýyldyq eldi meken qaraıtyn keńshardyń ekonomıkalyq, áleýmettik kórsetkishterin shuǵyl kóterip, buryn astyqtan gektar basy 10 sentnerden ǵana alyp júrgen túsimdi eki ese arttyryp, 21 sentnerge kóteredi, 80-ge jýyq jańa úı, jańa mektep boı kóteredi, aýyldarǵa tasjoldar tartylady. Sharýashylyq óziniń dıirmenin, nan pisiretin úsh naýbaıhanasyn turǵyzady. Osy betten taımaı eńbektene berse, sharýashylyq taramaı, qazir úlken aýyl sharýashylyǵy qurylymy bolyp otyra berer me edi, kim bilsin. Biraq joǵarydan keńsharlardy taratyp, jekemenshik qurylymdar jasańdar degen buıryqtar kóbeıip, aqyry «Andreev» JShS bolyp tirkeledi.
Bireýdiń qolynyń qutyna bireýdiń qyzyǵatyny bar emes pe, Naǵashybaıdyń istegenin men de isteı alar edim degen bireýler jeke shyqqysy kelip, aıdyń-kúnniń amanynda «Andreev» keńsharynyń bólinýine soqtyrady. Naǵashybaı Barlybaev ózimen birge bolǵysy kelgen halyqpen sol jerdegi kóldiń atymen «Arqalyq» JShS qurady. Osy kezden Naǵashybaıdyń óz sharýashylyǵyn naryqtyq qatynastarǵa burý kezeńi bastalady. Bul 1994 jyl edi. Ol jyldardaǵy sharýashylyqty júrgizýdiń qıynshylyqtaryn bastan keshken biledi. Keı jyldary astyq shyqpaı qalady, al keı jyldary jaqsy shyqqan astyqty durys baǵaǵa ótkize almaı qınalasyń. Nesıe alý qıyn, janar-jaǵarmaıdy ýaqytynda taba almaı qalasyń nemese shuǵyl qymbattap ketedi. Tehnıka alýǵa uzaqmerzimdi nesıe resimdeý de ońaı emes. Sonyń bárin tek Naǵashybaı sııaqty qajyrly azamattar ǵana jeńe aldy.
Keıin Nákeń JShS-ny uly Ashattyń esimimen «Ashat-Agro» dep ataǵan. Jer qamtysa da, sharýashylyqty júrgize almaǵan birneshe aýyldyń jerlerin de qosyp alyp, «Ashat-Agro» kompanııalar toby egis kólemin búgingi tańda 25 myń gektarǵa jetkizip otyr. Al jylqy sanyn 740 tuıaqqa aparyp, qymyz saýýdy ónerkásiptik deńgeıge kóterdi. Qazir balasy Ashat áke jolyn jalǵastyryp jatyr.
Qymyzy bal tatıdy
Naǵashybaıdyń eń úlken erligi de osy – qymyzdy Soltústik Qazaqstanda ónerkásiptik deńgeıde óndirip, halyq arasynda «qymyz koroli» degen ataqqa qol jetkizýi. Jasynan qymyzben ósken ol qaıtse de qymyz óndirisin ulǵaıtýǵa myqtap kirisedi. Keńshar basqaryp turǵan jyldardyń ózinde tórt bıeni turaqty saýdyryp turady, biraq kóp saýýǵa joǵarǵy jaq ruqsat bermeıdi. Al elimiz táýelsizdik alǵannan bastap, ol qymyz óndirýdiń sońyna sham alyp túsedi. Osynyń ózinen Naǵashybaıdyń ataly baıdyń urpaǵy ekenin kórýge bolady. О́ıtkeni qymyz – Jambyl aıtqandaı, ejelden baıdyń asy.
Naǵashybaı sharýashylyq bıligi óz qolyna tıgen kúnnen keńes odaǵy jyldarynda qymyzdy ónerkásiptik tásilmen óndirgen kásiporyndardyń bárin aralaıdy. Aldymen Aqtóbege, odan Semeıge arnaıy baryp qaıtady. Jylqy ósirýdiń, saýýdyń qyr-syrymen ómir boıy aınalysyp kele jatqan aqtóbelik Serikbaı Rzabaevtyń aqyl-keńesin alyp, tájirıbesin kórip qaıtady. Bul aqsaqal – jylqy ósirýdi ǵylymmen úılestirgen asa bilikti maman. Ol – aýyl sharýashylyǵy ǵylymynyń kandıdaty jáne kóp jylǵy eńbegi joǵary baǵalanyp, Memlekettik syılyq ta alǵan jan. Osy kisiniń aqylymen Naǵashybaı da biraz jyldan keıin qymyz óndirýdiń ǵylymǵa súıengen ónerkásiptik óndirisine qol jetkizdi.
«Qymyz keńes odaǵy jyldarynda da ónerkásiptik negizde óndirilgen. Onyń paıdasyn keńestik dárigerler de bilgen. Ýfada jylqy ósirý jáne qymyz óndirý jónindegi bas birlestik bar. Onda aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory Elena Gladkova qymyz óndirýdi ónerkásiptik jolǵa qoıǵan. Onyń qymyzyn kezinde Saıası bıýronyń músheleri de iship turǵan. Men sol kisiniń de aqyl-keńesin aldym», deıdi ol.
E.Gladkovanyń qymyz saýatyn apparatty sol kezdiń ózinde oılap tapqanyn aıtty. Qymyzdyń emshektegi bóbekke de óte paıdaly ekenin ǵylymı jolmen dáleldegen de – E.Gladkova. О́ziniń kitabynda ol: «Dve grýppy zdorovyh grýdnıchkov polýchalı lıbo kobyle, lıbo korove moloko. Te, kto prıkarmlıvalsıa kobylım molokom, nachınalı ranshe vstavat ı govorıt. Eksperıment shel polgoda», deıdi. Biraq keńes odaǵy qulaǵannan keıin tájirıbe jalǵasyn tappaı qalǵan. Esesine ony qulaǵy túrik nemister ilip áketip, qazir balaǵa da dám jasaıdy.
Tózimdi kóshpelilerdiń 5 myń jyldan beri qoldanyp kele jatqan erekshe sýsyny – qymyzǵa eýropalyqtar keıingi 50-60 jylda ǵana nazar aýdaryp, qazir ony óndirýdi joǵary dárejege kóterdi. Qazir Germanııanyń ózinde ǵana 40 shaqty kásiporyn qymyz óndiredi. Sonyń ishinde Gans Solman fermasynyń ataǵy alysqa ketken. Olar qymyzdy untaq kúıinde jasaýǵa da qol jetkizip otyr. Biz Nákeńnen olar qymyzdy basqa tehnologııamen óndire me dep suradyq. Oǵan qymyz koroli shamdanyńqyrap qaldy. «Qaıdaǵy basqa tehnologııa? Bári bizdiki. Olar tek bıe saýatyn, saýmal pisetin, saqtaıtyn apparattardy oılap tapqan», dedi. Shynynda, qymyz sol baıaǵy kóshpelilerdiń tehnologııasymen óndiriledi, basqasha qylsa, ol qymyz da bolmas edi. Osy kúnge deıin Germanııaǵa ony alǵash, 1959 jyly aparǵan, tutqynǵa túsip, Qazaqstanda bolǵan nemis soldaty Rýdolf Shtorh dep esepteledi. Ony ólim halinen qymyz berip tiriltken qazaq qoıshysy eken. Al ónerkásiptik jolmen óndirýdi kúıeý balasy Gans Shtolman iske asyrǵan.
Mine, solaı, Naǵashybaı Barlybaev – shyn máninde, paıdaly ekenin joǵary damyǵan Eýropa moıyndap otyrǵan qymyz óndirýdiń Soltústik Qazaqstandaǵy búgingi tańdaǵy koroli. Ol jaz aılarynda táýligine 700-800 lıtr saýmal saýǵyzyp, qymyz óndiredi. Qazirgi bıeler sýalǵan kezdiń ózinde qysyr saýyp, táýligine 90 lıtrdeı qymyz óndirip otyr. О́niminiń brendtik ataýyn da qysqa ǵana «Qymyz» deýge kóshirdi. Qazir «Qymyz» Qazaqstan naryǵynda ǵana emes, Reseı qalalarynyń dúkenderinde turdy. Kóp jylǵy zertteýi men bastan ótkergen tájirıbesiniń negizinde ol «Soltústik Qazaqstan jaǵdaıynda qymyz óndirýdi ónerkásiptik jolǵa qoıý» degen taqyrypta kandıdattyq dıssertasııa da qorǵap aldy. Onyń túrli saıys pen jarysta alǵan alǵyshattary men gramotalaryn sanap shyǵýdyń ózi uzaq ýaqyt alar edi.
Naǵashybaı – jan-jaqty adam. Ol aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýmen ǵana emes, basqa salalardy da qamtýǵa tyrysyp júredi. «Meńgeser» atty balshyǵynyń emdik qasıeti bar kólden bir jyldary saz jetkizip, oblys ortalyǵynda emdeý ortalyǵyn da ashqan. Birneshe saýda núkteleri, saýyqjaı, meıramhanalary da bar. Eń bastysy, ol – júregi taza, jaqynǵa jany ashıtyn, kómek qolyn berýden tartynbaıtyn keńpeıil azamat. Atasy Áltıdiń qystaýynda Alashtyń alqaly jıynynyń ótkenine 105 jyl tolýyn keń kólemdegi respýblıkalyq mádenı is-shara túrinde atap ótýge belsene qatysyp, onyń negizgi shyǵyndaryn da ózi kóterdi. Alash arystaryna arnalǵan barelef, forýmǵa arnalǵan stella, Barlybaevtar áýletiniń marqumdaryna kesene turǵyzdy.
Al keshegi azamattarymyz qyrylyp, «el basyna kún týǵan» atyń óshkir indet kezinde Naǵashybaı buǵyp qalmady. О́ziniń bastamasymen kásipker Sermaǵambet Oralulyn jáne oblystyń bas ımamy, «Zeket» qory fılıalynyń tóraǵasy Kenjetaı qajy Baıkemelulyn qosyp alyp, úsheýi oblystyń kásipkerlerinen 44 mln teńgeden artyq qarajat jınap, ókpege dem beretin 61 apparat, 100-den artyq pýlsosımetr syılady. Jeke ózi aýrýhanaǵa kúnine 200 lıtr qymyzdy tegin jetkizip turdy. Al bul syrqat jandarǵa aýadaı qajet edi. Bir dem alýǵa shamasy kelmeı, qınalyp jatqan qanshama jan ajaldan qalyp, jigitter saýabyn aldy.
Ol eshqashan ıgilikti isterden tys qalmaıdy. Oblys ortalyǵynda Alash qaıratkerlerine ashylatyn alleıaǵa 45 shyrsha egýdiń de demeýshisi – ózi. Jerin alǵan qanshama aýylǵa jaryq, aýyz sý tartyp, joldaryn túzep berdi. Sonyń ishinde Jarǵaıyń degen aýylǵa Esildiń ústinen ótip, úlken jolǵa shyǵaratyn áskerı kópir de satyp áperdi. Mine, qysqasha aıtqanda, qymyz koroliniń ıgilikti isteri ázirge osyndaı. Ony áli de iri ister alda kútip tur, tek Alla kúsh-qýat bersin.
Soltústik Qazaqstan oblysy