«HH ǵasyrdyń 20-50-jyldaryndaǵy Qazaqstandaǵy jappaı saıası qýǵyn-súrgin jáne ońaltý úderisteri: biryńǵaı derekter bazasyn qurý» – Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa qolǵa alǵan tarıhı mańyzy mol jobanyń biri. Joba aıasynda avtorlar qýǵyn-súrgin qurbandary týraly arhıv qujattarymen qatar ár óńir turǵyndarynan estelikter jınastyrǵan.
Sondaı estelikterdiń birazy Almaty jáne onyń tóńiregi turǵyndarynan suhbat alý ádisi arqyly jınaldy. Suhbat berýshilerdiń bári derlik sol zulmat jyldaryndaǵy jandardyń taǵdyry týraly estigen-bilgenderin tebirene, tolǵana áńgimelep berdi. Suhbattarda órilgen tarıh – halqymyzdyń taǵdyry, bastan keshken aýyr qasireti. Jaqyndarynyń jazyqsyz ekenderin aıtqan urpaǵy ata-babasynyń túbi bir aqtalar degen úmit otyn da sóndirgen emes.
Ashat MYRZALIEV,
Almaty qalasynyń turǵyny, taý-ken ınjeneri, 62 jasta:
– 1918 jyly Álıhan Bókeıhan bastaǵan qaıratkerler «Alash» atty polkin qurýdy qolǵa aldy. Atty ásker Jetisý ólkesinde de quryldy. Qazaq jigitterinen jasaqtalǵan polk ataman Annenkov, Kolchak, Dýtov áskerleri jaǵynda bolshevıkterge qarsy soǵysty.
Jetisý jeri men Sháýeshek qalasynda Alash Orda jasaqtaryn qurýǵa basshylyq jasaǵan Sadyq Amanjolov qyzyl áskerlermen bolǵan shaıqastardyń birinde aýyr jaralanǵan. Jetisýda «Alash» atty áskerin qurýǵa belsene atsalysqandar Muhametjan Tynyshbaev, Otynshy Áljanov jáne Aǵybaı Súttibaev edi. Alash áskerin qurýdan Qastek óńiriniń jigitteri, onyń ishinde atalarym shet qalmaǵan. Aǵybaı Súttibaev – meniń úlken atam.
Qastek bolystyǵynyń №2, 11, 19 aýyldarynan jasaqtalǵan atty ásker quramyna Shaltabaı Qudaıbergenov, Omarbek Jantaev, Smataı Arsekov, Aǵybaı Súttibaev sekildi jigitter kirgen. Alash áskeri qatarynda bolǵan jigitter qarýlaryn Alash Orda taraǵannan keıin de tastamady. Olar 1919-dan 1935 jylǵa deıin Qastek, Qońyrtóbe, Sýyqtóbe, Taldyqorǵan, Balqash, Almaty aımaǵynda keńestik bıliktiń yzǵarly saıasatyna qarsy janqııarlyqpen kúresti.
1931 jyly 18 qazanda Omarbek Jantaevtyń 80 jigiti Babeshkonyń jasaǵymen shaıqasqa túsedi. Alash Orda úkimetiniń joıylǵanyna qaramastan, onyń ıdeologııasynyń qýaty sonshama, Qastektegi «Alash» polkiniń jigitteri kommýnıstik saıasatqa qarsylyǵyn toqtatpaǵan, olardyń sany 400-500-ge deıin jetken. Qastek túbinde qurylǵan atty áskerdiń qatarynda bolǵandar 1946-1947 jyldarǵa deıin qarsylyq kórsetip keldi.
Aǵybaı Súttibaev, onyń aǵasy Týlaq Súttibaev 1916 jylǵy kóterilistiń de belsendi qolbasshylary boldy, keıin «Alash» atty áskerin qoldap, quramynda shaıqasty, jigitterdi kıim-keshek, qarý-jaraqpen, azyq-túlikpen qamtamasyz etýge járdemdesti. 1916, 1919, 1928 jyldary aýyldaryn qutqaryp qalý úshin qyrǵyz jerine qaraı kóshirip, bassaýǵalatty.
1928 jyly keńes ókimeti Aǵybaı Súttibaevtyń mal-janyn, jerin tartyp alady da ózin Qyrǵyzstanǵa jer aýdardy. Aǵybaı Súttibaev pen aǵasy Týlaq Súttibaev patsha ókimetiniń de, keńes ókimetiniń de qýdalanýyna ushyraǵan. 1916 jylǵy kóterilisten keıin patsha ókimeti tarapynan qýdalanyp, Turpanǵa ótip ketip, aman qalady. Onda bar qıyndyqty bastan keship, 1917 jyly patsha ókimeti qulaǵannan keıin elge oralady. Olar Alash qaıratkerlerin qoldaıdy. Jetisýdaǵy «Alash» polki quramyna qosylady. Biraq kóp uzamaı, bolshevıktik ókimet bılikke kelip, olardy qýǵynǵa ushyratady. Burynǵy bolys, baı-manaptarǵa «Alash Ordany qoldaýshylar» degen aıyp taǵylady. 1919-1920 jyldary Aǵybaı Súttibaevtyń týysqandary tutqyndalyp, Sibirge jer aýdaryla bastaıdy.
Atam Aǵybaıdyń balasy Myrzaly da kóp japa shekti. Myrzaly Aǵybaev pen aǵasy Musahan Týlaqovty baı balalary dep mektepten shyǵaryp tastaıdy.
Aǵybaıdyń uldary: Japarbek, Japaraly, О́miráli, Nesipáli, Júnisáli, Imanáli – bári soǵystan qaıtyp oralmaǵan. Al Myrzaly Aǵybaev pen Dáýitálini tyldyń qara jumysyna qaldyrady. Myrzaly Aǵybaev ómiriniń sońyna deıin qyspaq kórip, qýǵyn-súrgindi bastan keshti. Oǵan «halyq jaýynyń urpaǵy», «Alash Orda tyńshysy» degen aıyp taǵylǵan. Qyzyl qyspaqtyń kesirinen jıi kóship-qonýyna týra kelgen. Ol 1903-1978 jyldary ómir súrdi. Qansha qýǵyn-súrgin kórse de zań júzinde aqtalmaǵan.
1932 jyly el ashtyqqa ushyraǵanda Kúreńbel aýylyn Qundaqbaı Tilepdınov, Qanapııa Muqashev bastaǵan azamattar Qytaıǵa kóshiredi. Osylaısha, keńestik solaqaı saıasattyń yńǵaıyna berilmeı, qasqaıa qarsy kúresken qaharmandardyń ózderi de, urpaǵy da qýǵyn-súrginniń taýqymetin tartty. Olardy búgingi kúni zań júzinde aqtap alý – boryshymyz, babalar amanaty.
Qýanyshbek ESTAEV,
Almaty qalasynyń turǵyny, zeınetker, 74 jasta:
– Arǵy atam – Sámen batyr, bergi atam ataqty – Dıhanbaı bı. Kishkentaı kezimizden atalardyń ótken ómiri, erlik isteri jaıly áńgimelerdi tyńdap óstik. Keńes ókimetiniń qýǵyn-súrginine ushyraǵan atalarym – Qarynbaı qajy Tasybekuly jáne Sáıdek molda Samyltyruly óte baı, qýatty bolǵan. Baı bolǵasyn kózge de erekshe tússe kerek. Kámpeskeniń kezinde Abaıylda bı Kelgenbaıuly sekildi týysqandarynyń maldary tárkilenip, ózderi jer aýdarylǵan. Al Qarynbaı qajy Tasybekuly men Sáıdek molda Samyltyrulyn «baı», «kýlak» dep túrmege japqan.
Qarynbaı atamyz qajy bolǵandyqtan din adamy retinde de kommýnıst-ateısterge jaqpaı qalǵan. Qarynbaı qajy musylmandyq paryzyn oryndap, Mekkege qajylyqqa baryp qaıtqan kisi. Musylmansha saýatty bolǵan, hat tanyǵan. Shyqqan tegi de osal emes. Sámen batyrdan Qapsalań batyr, odan Dıhanbaı bı, odan Tasybek. Tasybektiń bir uly osy Qarynbaı qajy. Qajy atamyz 1916 jylǵy kóterilistiń uıymdastyrýshysy ári belsendi qatysýshylarynyń biri bolǵan.
Qarynbaı Tasybekuly 1928 jyldaǵy kámpeske kezinde túrmege jabylyp, sodan qaıtyp shyqpady. Áli kúnge deıin aqtalmady. Sáıdek Samyltyruly áýlıe bolǵan kisi. Sáıdektiń ákesi Samyltyr – 1916 jylǵy kóterilistiń qolbasshylarynyń biri. Al Samyltyrdyń ákesi Dıhanbaı bı 1850 jylǵy Úshalmaty túbindegi shaıqasta Toıshybek batyrmen birge qol bastaǵan batyr. Arǵy atasy Qapsalań batyr, al Qapsalań Sámen batyrdyń urpaǵy.
Áshimqul Aqpeıilov aǵamyz Sáıdek molda týraly kóp biletin. Mutash qarııa Ábdimálikuly men Darıǵa Sáıdekmoldaqyzynan kóp áńgime estigen eken. Sol estigenderin bizge de aıtyp otyrýshy edi. Sáıdek molda Samyltyrulyn, Jumataı bı jáne Ábdiqaıym degen kisilerdi «baı», «kýlak» dep Almatydaǵy túrmege otyrǵyzady. Jumataı bı men Ábdiqaıym túrmede kóz jumady. Sáıdek molda túrmeniń ishinde olardyń janazasyn shyǵarady da, ólimniń kóbeıip ketkenin kórip, qashýǵa bel baılaıdy. Sóıtip, túrme kúzetshileriniń kózi kóre almaı qalatyndaı ilimin oqyp, qashyp shyǵady. Túrme kúzetshileriniń Sáıdek moldanyń kóz arbaýyna (gıpnozyna) arbalǵany sonshalyq, Sáıdek moldanyń qasynan ótip bara jatqanyn baıqamaı qalǵan. Sóıtip, túrmeden qashyp shyǵyp, Toqmaq jaqqa qonystanǵan. Qyrǵyz jerindegi túp naǵashylaryna kelip panalaǵan. Eki baýyry Ábdijapar men Mustapa sol jaqta ashtyqtan kóz jumyp, súıekteri qyrǵyz jerinde qalǵan. Al Sáıdek moldanyń ózi táýip bolyp, eldi emdep kún kórgen, bala-shaǵasyn asyraǵan.
Sáıdek molda kóripkel kisi bolǵan eken. Bizge keńes ókimeti kezinde Aqpeıil aǵamyz Sáıdek molda «30-40 jyldan keıin keńes ókimeti qulaıdy dep» aıtyp ketipti degeninde biz «múmkin emes» degen edik. Biraq ras bolyp shyqty. Molda, táýip, kóripkel adamnyń qýǵyn-súrgin kórip ómirden ótkeni ókinishti. Mundaı erekshe qasıet árkimge berile bermeıdi. Atalarym tarshylyq jasamaı, barshaǵa qaıyrymdy bolǵan desedi. Qarynbaı qajy túrmede kóz jumdy, al Sáıdek molda óler aldynda elge oralyp, aýyrmaı-syrqamaı júrip ketipti. Molasy Aqseńger aýylynyń mańynda.
Maral YSQAQBAI,
Almaty qalasynyń turǵyny, jazýshy, 85 jasta:
– Qýǵyn-súrginniń aýyr zardabyn shekkenderdiń biri – bizdiń áýlet. Qazaq dalasyna 1932 jylǵy náýbet kelgen shaqta áke-sheshem Jalańash dep atalatyn saıdaǵy ózderiniń atajurtynda turady eken. Ol jer Qordaı asýy dep atalatyn jazyqtyń tústik jaǵynda, onshaqty shaqyrym jerde. Ákem Ysqaqbaıdyń aıtýynsha, otyz ekiniń qysyna ilikken kezde atalas týystarymyz jetpisteı úı bolǵan. «Surapyl qystan jeti úıdiń sabaǵy ǵana shyqty», dep otyrýshy edi ákem.
Ákem tórt aǵaıyndy. Ákemniń týǵan aǵasy Ilııas Amanjoluly «baı», «kýlak» degen jalamen qýǵynǵa ushyrap, túrmedegi azapqa shydamaı, kóz jumǵan. Áıeli men eki qyzy ashtyq jyldary bir úzim nan tappaı, úıinde ashtan ólipti. Bul – bútin bir qazaq otbasy solaqaı saıasattyń qurbany boldy degen sóz.
Atamnyń inisi Semizbaı Shálimbetuly kámpeske tusynda qýdalaýǵa ushyrap, túrmege jabylady. Uly Janǵazy jetimdiktiń kúıin keship, qańǵyp qalady. Kómek qolyn sozar aǵaıynnyń da solaqaı saıasattan toz-tozy shyǵyp ketken kezi, ózderi áli es jııa almaı jatqan shaqta oǵan bas-kóz bolýǵa murshasy kelmeıdi. Janǵazynyń taǵdyry da aıanyshty aıaqtalady. Jetim qalǵan 9-10 jasar Janǵazy balalar kolonııasyna túsedi, qý taǵdyr ony da aıamady.
Baı tuqymy dep Egizbaı Shálimbetuly degen atama da kún bermegen. Qalǵan aǵaıyn atalarymdy da baı tuqymy dep, qýdalaýǵa salǵan. Ákemniń bir inisi erterek qyrǵyz asyp ketip, ajal sheńgelinen qutylǵanymen, keıin 1943 jyly Qyrymda nemistermen soǵysta 41 jasynda óldi. Ony «Qaraqoıshy» dep ataıdy eken.
Ákemniń qaryndasy Súıimhan Amanjolqyzy Qordaı óńiriniń iri baılarynyń biri Ershybyl degen kisiniń kelini bolǵan eken. Qaıyn atasy 1928 jyly kámpeskege iligip, jer aýdarylǵanda kúıeýi ekeýi mal-múliksiz qańǵyp qalyp, qyrǵyz jaqqa aýady da, kúıeýi eki balasymen jolda ashtan óledi. О́zi úlken joldyń boıynda tentirep júrgen jerinde bir qyrǵyz jigit nanǵa bir toıdyryp, ashtyqtan ózge mini joq jıyrmanyń ústindegi sulý kelinshekke úılenip alady. Kórkine, kelbetine qyzyqqan bolsa kerek. Sóıtip, ákemniń týǵan qaryndasy Súıimhan Amanjolqyzy qyrǵyzdan dám-tuz buıyryp, aman qalady. Súıimhanǵa úılenip alǵan qyrǵyz jigiti Ystyqkól mańyndaǵy Toraıǵyr degen aýyldan eken. Súıimhan ápkemiz qyrǵyz jerinde júrgende tórkinin izdeýmen bolady. «Noǵaıbaı degen kisini bilesizder me, sol aýyldyń qyzy edim» dep aıta beredi eken. Biraq bilem degen jan jolyǵa qoımaıdy. Sóıtip júrgende Súıimhan ápkemizdiń qyrǵyz kúıeýi men qaınysy soǵysqa attanady. Kúıeýi sol boıy soǵystan qaıtpaıdy. Al qaınysy kózine oq tıip, soqyr bolyp oralady. Sol qaınysy saýatty jigit eken, jeńgesin ertip, onyń tórkinderin taýyp bermekshi bolyp, Qordaıǵa keledi. Qordaıdaǵylar jobalap aıtyp, jón siltegennen keıin ekeýi jaıaýlatyp júrip, Qordaıdan Sharbaqtyǵa jetedi, odan ári bizdiń aýylǵa jetedi. Osylaısha, ápkemizben arada jyldar salyp, qaıta qaýyshqan jaıymyz bar. Sol ápkemiz 90-ǵa jaqyndap baryp, qyrǵyzdyń Toraıǵyr degen aýylynda, ózi kelin bop túsken elde kóz jumdy.
Al áke-sheshem – Ysqaqbaı men Qalamzııanyń 1932 jyly aldy onǵa, arty tórtke ilikken tórt balasy bolǵan. Zulmat kesirinen balalarynyń bárinen aıyrylǵan. Qalyń qaıǵyǵa oranyp, soqa bastary sopaıyp qalǵan ekeýi, ózge aǵaıyndary sekildi Jalańashty tastap, Pishpektiń jolyna túsedi. Zulmat jyldary Pishpek jaqta qańǵyp júrip, kóp azap shekken. Olardyń jolshybaı kórgen taýqymetin men «Pende ǵumyr» romanyndaǵy О́mirzaq pen Kúlpán basyndaǵy tragedııa retinde sýrettegenmin. Áıteýir ólmeı tiri qalǵan beısharalar 1934 jyly ǵana elge qaıtyp oralypty. Biraq qańyrap qalǵan baıaǵy Jalańashqa emes, sheshemniń tórkinderi «qalqoz» bop uıysqan aýylǵa kelip oryn tebedi.
Anam Qalamzııa bir áke, bir shesheden on aǵaıyndy eken. Ákesi Kórpesh el ishinde belgili aqyn bolǵan kisi. Jetisýdyń ataqty eki salynyń biri – Táken sal osy Kórpeshtiń ákesi Kósherdiń týǵan inisi. Mine, osy Kórpesh aqyn da sol jyly ashtan ólgen. Sheshemnen ózge toǵyz balasy da osy náýbettiń qurbanyna aınalǵan. Olardyń bári de ol kezde balaly-shaǵaly, úıli-barandy jandar. Sheshemniń sol osharly týystarynan tigerge tuıaq qalmaı, túgeldeı qyrylǵan. Tek bir sińlisinen bir qyz tiri qalǵan eken, ony sheshem otyz eki jyldan keıin 1964 jyly oıda joqta 40-50 shaqyrym jerdegi Aqterek degen aýyldan taýyp aldy. Oǵan ekeýiniń egizdiń syńaryndaı uqsastyǵy sebep bolady, áıtpese onyń kim ekenin qaıdan bilsin. Sóıtip, óz kindikterinen on bes bala órbitken eki atamnan – eki áýletten, aınalyp kelgende, ákem de, sheshem de jalǵyz qalypty.
Sóıtip, baladan da, baýyrdan da túgel aıyrylyp ańyrap júrgen áke-sheshem 1935 jyly qarashanyń aıaǵynda bir qyz kórip, esimin Látıpa qoıypty. Araǵa eki jyl salyp, 1938 jyly qaqaǵan qysta – 2 aqpanda men týyppyn. Naýryz kelip, kún jylynǵanda ákem baıǵus: «Ulymdy óz úıirine aparyp qosaıyn» degen qazaqy tilekpen Kókqaptal degen jerdegi atalas aǵaıyndarynyń qasyna kóship kelipti. Qazir Kókqaptalda da, kindik qanym tamǵan jerde de eldi meken joq, turǵyndary 1950-jyldary qazirgi Kenen aýylyna qonystanǵan. Solaqaı keńestik saıasattyń salqyny bizdiń áýlettiń taǵdyryna osyndaı azapty tańbasyn salyp ketti.
Dáýletqul QOLQAMBAEV,
Almaty oblysy, Jambyl aýdany, Tarǵap aýylynyń týmasy, zeınetker, 68 jasta:
– Qýǵyn-súrgin úsh birdeı atamnyń – óz atam Qolqambaı Bórteev, onyń uly Nurmambet Qolqambaev jáne naǵashy atam Qydyrbaı Járkimbaevtyń ómirin jalmady. Eki atam tárkileýge ushyrap, jer aýdarylǵan. Atam Qolqambaı Bórteulynyń 2 áıelinen 6 uly bolǵan. Olar: Nurmambet, Jırenbaı, Jaqypbek, Nurbek, Maqsut, Medet. Alǵashqy tórteýi úlken áıeli Saltanat ájemizden, qalǵan eki uly kishi áıeli Aqbala ájemizden týǵan.
Atamyz Qolqambaı «baı», «kýlak» degen jalamen túrmege jabylyp, sol jerde qaıtys bolǵan. Sol túrmeni surastyryp áli taba almaı júrmin. Tipti arhıvterge de bardym. Izdedim, biraq nátıje bolmady. Qaıran, asyl atalarym suraýsyz ketkendeı boldy-aý. Osy joba aıasynda jınaq qurastyrylyp, qýǵyn-súrgin kórgenderdiń aty-jóni biryńǵaı ulttyq bazaǵa tirkeletinin estip-bilip, óshkenim janǵandaı kúı keship otyrmyn. Endi bir habaryn bilermin degen úmit oty jandy.
Biletinim – Qolqambaı atamnyń úlken uly Nurmambet Qolqambaev 1900 jyly týǵan. 1930 jyly Taıtory bolysyndaǵy Tóbet aýylynda kámpeskelenip, jazasyn óteýge basqa oblysqa aıdalǵan. Dál qaı oblys ekenin aıqyndaı almadym. Keıin túrmege jabylyp, sol jaqta kóz jumǵan, aqtalmaǵan. Qaı jerge kómilgenin de bilmedim. Ol kisi týraly da málimet joqtyń qasy.
Al Jırenbaı, Jaqypbek Qolqambaıuldary soǵysqa baryp, qýdalaýdan aman qalǵan. Áıtpese olarǵa da «baıdyń tuqymy» degen jala jabylar ma edi, kim bilsin?! Qolqambaı atamnyń qalǵan uldary ashtyqta qyrylǵan, ashtan ólgen.
Naǵashy atam Kydyrbaı Járkimbaev 1886 jyly týǵan. 1930 jyly Sergeevskoe aýylynda, Kastek bolysynda kámpeskelenip, tutqyndalǵan. Sodan týǵan-týys kóz jazyp qalǵan, bir habaryn bile almaı, áli kúnge málimet izdep kelemin. Artynda eki qyz qalǵan, Qumarbıbi – meniń anam.
Orazbaı ShARǴYNOV,
Almaty oblysy, Qarasaı aýdany, Turar aýylynyń turǵyny, zeınetker, 75 jasta:
– Men Qytaıda dúnıege keldim. Biraq ata jurtymyz Kegen aýdanynyń Kólbastaý degen jeri. Ákemniń aty – Mergenbaı. Mergenbaıdyń ákesi Núsip, Núsiptiń ákesi Qaraǵul degen kisi. Arǵy atam Qaraǵul jaz jaılaý Shalkódede malyn jaıyp, el qatarly tirshilik etken. Baı deıtindeı bar, maly bolǵan, sol kezdegi aýqatty adamdardyń biri eken. Eshkimge zııany tımegen. Malshylaryn qanamaǵan, qaıta ózine pana izdep kelgenderdiń enshisin berip, aıaqtan turyp ketýlerine kúsh salady eken. Dúnıe jalǵan ekenin, adamdardyń bul ómirge bes kúndik qonaq ekenin bilgen ǵajap adamdar ǵoı, qudaıǵa qaraǵan.
Sondyqtan Qaraǵul, Núsip atalarym sııaqty kisilerdi sóge jamandap, baılar, qanaýshylar degen bolmaıdy. Keńestik ókimet óz sharýashylyǵyn ózi júrgizip kún keshken atam sııaqty qazaq baılaryna qyrǵıdaı tıdi emes pe?
Atam Qaraǵul ózi bilekti de jan bolǵan. «Kúsh atasyn tanymaıdy» demekshi, talaı balýandardyń kúresinde de kózge túsip júrgen. Qaraǵuldan Núsip atamyz týylǵan. Núsiptiń 3 uly teteles ósken. Núsiptiń uldary: Igenbaı, Mergenbaı jáne Berdáýlet.
Núsip Qaraǵululy atamdy keńestik bılik ókilderi «baı», «kýlak» dep qýǵynǵa ushyratyp, Aqmolanyń túrmesine jabady. Atamyz qara kúshtiń ıesi, adýyn kisi bolsa kerek, jazyqsyzdan jazyqsyz jalaǵa jabylyp, túrmede shirigisi kelmeıdi. Qyzyl sheńgelden qalaı sytylyp shyǵýdyń qamyn oılastyrady. Aqyry qasyndaǵylarmen aqyldasa kele, budan qutylýdyń bir joly amalyn taýyp, túrmeden qashyp shyǵý degen toqtamǵa keledi. О́ıtkeni qyzyl ókimet sol kezde ýysyna túskenin aıamaı, aq-qarasyn ajyratpaı janshyp tastaýǵa daıyn turǵan edi. Qasyndaǵy joldastarymen birge oraıyn taýyp, túrmeden qashyp shyǵady da elge oralady. Biraz esin jıyp, tynyǵyp alǵannan keıin munda qalý qaýipti ekenin sezedi. Shekara asyp ketýden basqa joly da, amaly da qalmaǵandyqtan tún jamylyp, sońyna ergen jurtyn jıyp, Qytaıǵa ótip ketedi. Atam áli kúnge deıin aqtalmaǵan.
Aıtkúl MAHAEVA,
tarıh ǵylymdarynyń doktory,
Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń professory