Túrkistanda «Mass-medıa týraly» Zań jáne jýrnalıstıkanyń búgini men erteńi talqylanǵan medıakrattar forýmy ótti. «Medıakratııa» qoǵamdyq birlestiginiń uıymdastyrýymen ótken jıynǵa Parlament depýtattary, Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń ókilderi, tanymal medıatulǵalar, birqatar óńirdegi medıaholdıng basshylary men elimizdegi jetekshi BAQ ókilderi qatysty.
Onlaın jáne oflaın formatta uıymdastyrylǵan is-sharada zań jobasyn qabyldarda aımaqtyq jýrnalıstıka ókilderiniń talap-tilekteri eskerilýge tıis ekeni aıtyldy. Forýmda baıandama jasaǵan «Aulieata media» JShS bas dırektory Oralhan Dáýit aımaqtarynda qurylǵan medıaholdıngterde birizdiliktiń joq ekenin atap ótti.
– Bir óńirlerde medıaholdıngter oblystyq ishki saıasat basqarmasyna baǵynsa, endi bir óńirlerde qarjy basqarmalaryna, áleýmettik kásipkerlik korporasııalaryna baǵynady. Quryltaıshylary – osy mekemeler. Bir óńirlerde medıaholdıng quramyna aýdandyq, qalalyq gazetter engizilse, endi bir óńirlerde aýdandyq, qalalyq gazetter jekeshelenip ketkendikten, tek oblystyq gazetterdiń ǵana basyn qurap, holdıng bolyp otyr. Aımaqtyq gazetterdiń taǵdyry sol óńir ákimderiniń jeke kózqarasyna, jeke sheshimine qaraı osyndaı kúıge túsken sııaqty. Iаǵnı elimizdiń BAQ salasynda belgili bir tártip, ereje bolmaı tur. Zań, tártip bárine ortaq desek te, bir oblysta gazetterdiń barlyǵy birdeı qandaı zańǵa súıenip jekeshelenip ketkeni, al ekinshi bir oblysta bútindeı nege jekeshelenbeı qalǵany biz úshin ázirge túsiniksiz, – degen Oralhan Dáýit baıandamasynda basylymdardyń basty problemasy – baspasózge jazylý, kadr tapshylyǵy, ár óńirde ártúrli memtapsyrystyń baǵasy, jýrnalıst qaýymdy alańdatqan qalamaqy jaıy týraly ashyq aıtty.
– Gazetti jekeshelendirip alǵan kásipker basylymnyń baǵyn ashý úshin qoldan kelgenniń bárin jasaýy kerek. Iаǵnı oqyrmannyń suranysyn zerdelep, zamanǵa saı gazet shyǵarýǵa tıis. Aýdandyq, qalalyq gazetter de osy maqsatpen jekeshelendirilgen bolatyn. Biraq bul saýda óz maqsatyna jetti me? Jekege berilgen basylymdardyń jaǵdaıy jaqsaryp ketti me? Búginde jekege berilgen barlyq gazetter áreń kún kórip otyr. BAQ salasyna, basylymdarǵa janashyr kózqaras kerek. Aqparat salasynyń «otymen kirip, kúlimen shyǵyp» júrgen jýrnalıst aǵaıyndar BAQ týraly jańa zańnan úlken úmit kútedi. Teginde qandaı zaman, qandaı jaǵdaı bolsa da, jýrnalısterdiń basty mindeti – tek aqıqatty jazý, – dedi Oralhan Dáýit.
Medıaforýmda sóz alǵan Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń BAQ salasyndaǵy memlekettik saıasat departamentiniń dırektory Qaınar Ahetov Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jańa zań jobasyn ázirleýde qoǵamnyń damý úderisterin eskerý qajettigin aıtqanyn eske saldy.
«Buǵan deıingi zań 1999 jyly qabyldanǵan. Sodan beri ótken talaı jyl ishinde 40-tan astam naqty ózgeris engizilgen. Osynyń ózi BAQ týraly zańnyń eskirgenin, zaman talabyna saı ózgeristerdi engizý qajettigin bildiredi. Bir máseleni aıtatyn bolsaq, jańa zań jobasynda jýrnalısterdiń suraý hattaryna memlekettik organdardyń jaýap berý merzimi 7 kún bolsa, qazirgi nusqada 5 kúnge deıin qysqartylý usynylyp otyr. Ony depýtattar qoldady. О́ńirlerdegi telehabar taratýǵa baılanysty sýbsıdııalar qarastyrylǵan. Buǵan deıin bizdiń shekaralas óńirlerde halyq «sur tarelkalar» arqyly aqparat alyp otyrǵan bolsa, aldaǵy ýaqytta memleket otandyq habarlardy taratatyn mekemelerge sýbsıdııalar tólep otyratyn bolady. Zań jobasynda memlekettik tapsyrys sheńberindegi memlekettik tilge baılanysty da naqty normalar qarastyrylǵan. Ol qabyldanǵan jaǵdaıda barlyq memlekettik tapsyrystardyń 3/2 bóligi memlekettik tilde bolady. Endi bul zań jobasy ázirlengenge deıin de qoǵamdyq talqylaýlar ótkizilgen», dedi departament dırektory. Sondaı-aq Q.Ahetov memlekettik basylymdardy jekeshelendirý – kezinde Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń qaýlysyna sáıkes iske asyrylǵanyn aıtty. Medıasaýattylyq pen jýrnalıstik kadrlardy daıarlaý boıynsha da naqty usynystar bar. Mınıstrlik ókiliniń aıtýynsha, joǵary oqý oryndarynda bitirýshi kýrs stýdentterine arnalǵan arnaıy kýrstar uıymdastyrý máselesi qolǵa alynǵan. Al Májilis depýtaty, «Mass-medıa týraly» zań jobasy boıynsha jumys tobynyń jetekshisi Janarbek Áshimjan joba talqylaýǵa túskeli beri 200-ge jýyq usynys berilgenin aıtyp ótti. Búginde talqylaýlar jıi ótkizilýde jáne birqatar jańalyq bar. Mysaly, jýrnalıster jarııalaǵan materıaldar boıynsha eskirý merzimin 1 jylǵa deıin túsirý usynylyp otyr. «Sondaı-aq «Qazposhta» jumysyna qatysty usynystar bar. Balalar basylymyna sýbsıdııa máselesi de qamtylý ústinde. Jumys tobynyń otyrysy apta saıyn ótkizilip jatyr, ıaǵnı barlyqtaryńyzdyń talqylaýǵa qatysýǵa múmkindikterińiz bar. Belsendi bolyńyzdar», dedi Májilis depýtaty.
Jıynǵa onlaın formatta qatysqan jýrnalıst, qoǵam qaıratkeri Darhan Myńbaı «Mass-medıa týraly» zań jobasynda birqatar jaqsy jańalyq bar ekenin atap ótti. «Másele jekeshelendirýde, senimgerlik basqarýda emes. Tipti osynyń barlyǵy naryqta retteletin máseleler. Biraq osy jóninde áleýmettik zertteýler kerek edi. Jalpy, qazir áleýmettik zertteý bar ma? Jekeshelendirýdiń tıimdiligi qansha? Medıaholdıngterdiń jumysy nesimen artyq? Osyny redaktorlardan, jýrnalısterden zerttep jatqan eshkim joq. Ala-qulalyq bolǵannan keıin jýrnalısterdiń de kásibı deńgeıi tómendep barady. Alaıda jýrnalıstıkada daǵdarys bar eken dep aıqaılaı berýge de bolmaıdy. Qoǵamnyń damýyna ilese almaı qalmaǵannan góri, jańa formattaǵy jumys, jańa izdenister qajet. Jýrnalıster osyny eskerse eken deımiz», dedi Darhan Myńbaı.
Al Senat depýtaty Bıbigúl Jeksenbaı jýrnalısterdiń qaýipsizdigine basa nazar aýdarý qajettigin aıtyp ótti. «Qazirgi ýaqytta ár jerde ótip jatqan qaqtyǵystardyń qaq ortasynda reportaj jasap júrgen jýrnalıster az emes. Osy oraıda olardyń qaýipsizdigi zań sheńberinde sheshilse deımiz. Ekinshiden, ózimizdiń óńirlik jýrnalıstıkaǵa, shekaralyq aımaqtaǵy jýrnalıstıkaǵa basa nazar aýdarýymyz kerek. Sebebi aımaqtaǵy jýrnalısterdiń jaǵdaıy óte qıyn. Aımaqtarda úlken bıznes joq, tabys taýyp jarnamamen kún kóretin múmkindik te joq. Tek memlekettik bıýdjetke táýeldi. Jergilikti jerdegi aımaqtaǵy jýrnalıstıkanyń básekege qabilettiligin, táýelsizdigin, aqparattyń shyndyǵyn jarııa etemiz deıtin bolsaq, ortalyqtan zań júzinde qorǵaýdy qolǵa alýymyz kerek», dedi senator.
«Mass-medıa týraly» zań jobasy boıynsha jumys tobynyń múshesi Esengúl Kápqyzy jýrnalıst sapaly aqparat alý úshin, óz jumysyn kedergisiz jasaýyna múmkindik beretin zań jobasyn qabyldaý qajet dep esepteıdi. Ol óz sózinde zańda alalaýshylyq týdyratyn baptardyń bolmaýyn qadaǵalaý qajettigin aıtty. Bul oraıda jýrnalısterdiń zań jobasy boıynsha jumys tobyna qatysýǵa múmkindigi baryn eske saldy.
Jumys tobynyń taǵy bir múshesi Juldyz Ábdilda zań jobasyndaǵy baspasóz kartasy týraly aıtyp ótti. «Jýrnalısterge qysym kórsetetin «Baspasóz kartasy» bolmaýy kerek degendi aıtqym keledi. Qazir, ókinishke qaraı, manıpýlıatıvtik ádistermen bul jýrnalısterdiń áleýmettik jaǵdaıyn kóterýge kómektesedi, olarǵa aıryqsha quqyq beredi degen turǵyda aıtyldy. Biraq esh jerde jýrnalıster úshin arnaıy baǵdarlama jasamaıdy. Belgilengen bir memlekettik baǵdarlamalar bar. Biz kim bolsaq ta, ol baǵdarlamalarǵa qatysa alamyz. Jalpy, bul usynysty Qarjy mınıstrligi de qoldaǵan joq. О́ıtkeni bul óte kóp qarjyny qajet etedi. Press-kartany alýǵa da, almaýǵa da bolady degen zańda. Onda bul deklaratıvtik norma bolyp qalady. Jalpy, biz press kartany múlde alyp tastasa dep usynys bildirgenbiz. Biraq usynysymyz qabyldana ma, qabyldanbaı ma, bul belgisiz», dedi Juldyz Ábdilda. Zań jobasyndaǵy press-karta týraly jýrnalıst Serik Ábikenuly da pikir bildirdi. «Zań jobasynda jýrnalıstıkany jańa bastaǵan jastarǵa jumys tájirıbesine úsh jyl tolmaı jatyp, press-karta berilmeıdi dep kórsetilgen. Bul jańadan jumysqa alynǵan dárigerge sen úsh jyl ekpe salmaı tura tur nemese jas muǵalimge úsh jyl sabaq bermeı tura tur degenmen para-par. Joǵary oqý orny oǵan bilikti maman dep, qolyna dıplom ustatqannan keıin jas maman ondaı alalaýdy kórmeýi kerek», deıdi jýrnalıst.
Sondaı-aq medıaforýmǵa qatysýshylar mamandyqqa adaldyq, jýrnalısterdiń áleýmettik jaǵdaıy jóninde óz pikirlerin bildirdi. Medıaforým qorytyndysy boıynsha salalyq mınıstrlikke jáne Parlamentke «Mass-medıa týraly» zań jobasyna qatysty usynystar joldanady.
TÚRKISTAN