Matematıkany modeldeý mamany

Queen Mary ýnıversıteti Russell Group elıtalyq ýnıversıtetter bir­les­tigine, álemdegi 200 joǵary oqý ornynyń alǵash­qy legine kiredi. Zertteý jumys­ta­rynyń sapasy jaǵynan 5-orynda. Robottehnıka, jasandy zerde, medısına salasy boıynsha álemdik zertteýlerde úlesi joǵary oqý ornynda eki júzge jýyq eldiń stýdentteri bilim alady.

Magıstratýrany bitirip kelgennen­ ke­ıin Bolys matematık, teoretık-fı­zık, ǵylym doktory Dórbethan Sura­ǵan­nyń shaqyrýymen Matematıka jáne mate­matıkalyq modeldeý ınstıtýtyna jumysqa ornalasyp, doktorantýrada bilim aldy. Ǵylymı jetekshisi sol kez­degi ınstıtýt dırektory Tynysbek Shárip­uly bolatyn. Sheteldegi jetekshisi – Imperial Colledge London professory Mıhaıl Rýjanskıı. Ǵylymı ortaǵa keńi­nen tanymal ǵalymdardyń, sondaı-aq ıtalııalyq professor Klaýdııa Garet­to­nyń­ tobynda jumys iste­gen­ Bolys osy jyl­darda ǵylymı maqa­lalaryn jaryqqa shy­ǵa­ryp, dok­to­rantýrany támamdap, post­dok­to­ran­tý­ra­ǵa jumysqa qabyl­dan­ǵan.

Ǵaryshty zetteýge qushtarlyq

Bolystyń ǵaryshty zertteýge qyzy­ǵý­shylyǵy erte jastan bastalǵan. Ol Baı­qońyrdan ushatyn zymyrandardy, Arqalyq mańyna qonatyn ǵaryshkerler ekıpajyn baqylaǵandy unatatyn. Kók aspanǵa jıi kóz tigip, ǵarysh áleminiń tylsymyn zerttesem degen armanyn magıstratýrada oqı júrip iske asyrdy.

1877 jyly Marstyń Fobos, Deımos ata­la­tyn tabıǵı serikterin amerıkalyq astro­nom Asaf Holl ashqany belgili. 2033 jylǵa qaraı NASA tehnologııalyq ári ǵylymı maqsatta Mars orbıtasy­na­ jetýdi, tipten Fobosqa astronavt qon­dy­rýdy kózdep otyr. Ǵalym­dardyń boljamyna súıensek, Marsqa baryp, qaıtý shamamen bir jarym jyldy quraıdy.

Bolystyń aıtýynsha, ótken ǵasyrda bas­talǵan spýtnıkti fotoǵa túsirý jumys­ta­ry áli kúnge jalǵasyn taýyp keledi. «Meniń ǵylymı jumysymnyń taqyryby Marstyń eki serigin sýretke túsirýge qatys­ty boldy. Iаǵnı nanospýtnıktiń ishindegi foto­apparat arqyly Mars serikterin jan-jaǵy­nan sýretke túsirip alýǵa bolady. Ǵylymı jumys nátıjesinde osy planetamen qashyqtyq arasy zerttelip, klasterlar traektorııasy, eki serikti de fotoǵa túsirýdiń qadamdary jasaldy», deıdi ol.

Jas ǵalym qazirgi kezde ǵaryshqa qatysty zertteýlerin mate­ma­tıkalyq modeldeýmen úılestirip, osy saladaǵy bilimin tereńdetip júr. Dese de ol Eınsh­teın­niń yqtımaldyq teorııasyna sáıkes «qara qurdym» sııaqty ǵaryshtyń áli kún­ge ǵalymdarǵa syry beımálim salasyn zertteýge degen yqylasy zor eke­nin­ aıtady. Búginde shetel ǵalymdary «qara qurdymnyń» aınalý dınamıkasyn fızı­ka­lyq, matematıkalyq turǵydan zerttep keledi. Bolys ǵaryshqa qatysty taıaý bola­shaqtaǵy zertteýlerin matematıka ǵyly­mymen ǵana baılanystyratynyn alǵa tartty.

– Ǵalamnyń negizi matematıkamen tyǵyz baılanysty emes pe? Basqa ǵylym­dardan aıyr­ma­shylyǵy matema­tı­ka­nyń dálel­dengen nátıjesin jańa aqpa­ratpen joqqa shyǵara almaı­tyn­dy­­ǵy­myzda. Matematıka alys­tan boljaıtyn ǵylym. Búginde adam­zat damýynan bir ǵasyr alda ketken matematıkanyń elimizde áli de ıgerilmegen salasy kóp eke­nine dokto­rantýra, postdoktoran­tý­rada bilim alyp júrgenimde kóz jetkizdim. Elimizde dıf­fe­ren­­sııaldyq teńdeý men algebra jaqsy damyǵanymen, geometrııa, statıstıka, yqtımaldyq teorııasyna qatysty zertteýler kenjelep tur. Osy tusta elimizde matematıkanyń kúrdeli baǵyt­tarymen aınalysyp júrgen akademıkter Muhtarbaı О́telbaev, Tynysbek Sháripuly, Asqar Jumadildaev, qazirgi kezde Amerıkada jumys istep jatqan Ýálibaı О́mirbaev, sonymen qatar Mate­ma­tıka jáne matematıkalyq modeldeý ınstıtýtynyń dırektory fızıka matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor Mahmud Sadybekovteı ustazdarymyzdyń jańa býyn matematıkter tárbıeleýdegi eńbeginiń orasan ekenin aıta ketkim keledi. Desek te búginde elimizde nemese shetelderde oqyp jatqan matematıkter saýsaqpen sanarlyq. Sońǵy kezde qoǵamdy shetelde oqyǵan jastardyń elge oralǵysy kelmeıtindigi kóp alańdatyp júr. Menińshe, álemge Qazaqstandy myqty matematıkteri bar el retinde tanytý ýaqyt talabynan týyndaıdy. Mysaly, Amerıkada sosıologııa, ekonomıka, qarjy salasyna matematıkany jaqsy meńgergen mamandardy shaqyrady. О́ıtkeni ekonomısterge matematıkany úıretkennen góri, matematıkke ekonomıkany úıretken áldeqaıda tıimdi. Belgııa, Skandınavııa, Qytaı, sonymen birge óz elinen jumys tappaǵanymen, shetelde júrip Italııanyń dańqyn shyǵaryp júrgen matematıkter tájirıbesine zer salý mańyzdy. Búginde túlekter úshin memlekettik «Bolashaq» jáne basqa da granttyq baǵdarlamalarmen shetelderde oqý asa qıyndyq týǵyzbaıdy. «Atyń barda jer tany jelip júrip» demeı me halyq danalyǵy. Olaı bolsa, bilimge qushtar jastardy qoldap, ǵylymnyń qaı salasy bolmasyn nasıhatyn kúsheıtip, bilimdi jastar qataryn kóbeıtý ýaqyt kúttirmeıdi, – deıdi ol áńgimesinde.

Álemniń úzdik matematıkteri dáris oqıdy

Queen Mary ýnıversıtetindegi bilim berý artyqshylyqtaryna toqtalyp ótken Bolys aqparatpen jumys isteýdiń mańyzdylyǵyn atap ótti. Onyń aıtýynsha, esse jazyp, oıyn jetkizý, prezentasııa jasap, synı oılaýǵa mashyqtaný tumandy Albıon elinde mektepten qalyptasqan dástúr. Osy daǵdylaryn stýdentter joǵary oqý ornynda da úzdiksiz jalǵastyra alady. Ol bilimin shyńdaýǵa ǵana emes, kóptegen salany, adamı qundylyqtardy tereń meńgerýge yqpal etedi. «Leksııada úı jumysyna óte kóp kóńil bólinetindikten, stýdenttiń qanshalyqty izdenetindigin ańǵarýǵa bolady. Naqty bir tapsyrma kútip otyrmastan, aqparat izdeýge mashyqtary da kóńil aýdarýǵa turady. Bilim alýǵa, kásibı turǵydan jetilýge osylaısha múddeli, óz qundylyqtaryn baǵalaı alatyn azamaty bar qoǵamda tulǵa tárbıeleý áldeqaıda jeńil bolatyny sózsiz», deıdi Bolys.

Ol bıylǵy oqý jylynyń alǵashqy semestrinde Data-Centric Engineering ortalyǵynda ındýs­trııanyń ártúrli salasynan kelgen PhD mamandarǵa statıs­tı­kalyq oılaý jáne matematıkalyq ınje­nırıngten leksııa oqydy. Bolys bul aýdıtorııamen jumystyń óte jaqsy ótkendigin aıtady. Ony tyńdaýshylardyń ıdeıasy men tájirıbesi qyzyqtyrdy. Olardyń biri masalardyń moskıt degen túrin zerttep, statıstıkany qoldana otyryp, klassıfıkasııasyn jasasa, endi biri Londondaǵy baspana baǵasynyń ózgerisi qandaı parametrlerge baılanysty ekenin keste arqyly zerttegen. Bolystyń aı­týyn­sha, mundaı bilim daǵdysy aqparatty tereń taldaýǵa, nysandy muqııat zertteýge múm­kindik beredi. Búginde úzdik oqý oryndary shoǵyrlanǵan tumandy Albıonda professorlarǵa arnaıy semınarlar semestr boıy úzdik­siz ótkizilip otyrady. Queen Mary ýnıversıtetinde dúnıe júziniń eń myqty degen matematıkteri baıan­dama jasaıdy. Sondaı-aq birneshe ýnı­ver­sıtettiń birigip jumys isteýiniń nátı­jesinde ǵalymdar birin-biri jaqsy tanıdy. Jańadan maman kelip jatsa, ony semı­narǵa shaqyryp otyrý, túski asqa barý dástúri qalyptasqan. Ol ǵylymı ortaǵa jyldam beıimdelip, bilim almasýyna oń yqpal etedi.

ChatGPT: qazaqtildi kontentti damytý qajet

«Jasandy zerde adamzat ómirine revolıýsııalyq ózgerister engizip jatyr. Ol arqyly mátin jazyp, sýret salýǵa, ­aýdıo arqyly dybysty da shyǵarýǵa bolady. Bıznes salasynda da tıimdi qoldanys taýyp keledi. Birqatar sarapshy jasandy zerdeniń bolashaqta adamzatqa zııany, jumys oryndarynyń qysqarýy sııaqty derekterdi alǵa tartady. Alaıda jasandy zerdeni adamzat tek ıgilik jolynda ǵana paıdalaný qajet», deıdi Bolys.

Qazirgi kezde ChatGPT neıro­júıesi dúnıe júzinde keń qoldanylyp jatyr. Ony jal­ǵan aqparat taratý arqyly óz múd­de­sine paıdalanýshylar da joq emes. Bolys Sábıtbektiń aıtýyn­sha, ChatGPT neırojúıesin «aqyldy gýgl» dep te ataýǵa bolady.

«Qazirgi kezde jańa teh­no­logııalarǵa arnalǵan baǵdar­la­malar tyń ıdeıalardy iske asyrýǵa, bilimniń jańa kókjıegin ıgerýge múmkindik beredi. ChatGPT úlken keńistikke tarap úlgergendikten, onyń algorıtmin kóbirek paıdalanǵan abzal. О́ıtkeni bul neırojúıeden aqyl suraýǵa bolady. Aǵylshyn tili jetkiliksiz bolyp jatsa, ChatGPT kómegimen ártúrli ıdeıalardy qoldanǵan ońtaıly. Oqý bary­synda túsinbegendi túsinýge, maqala jazǵanda, sondaı-aq eseptiń modelin sheshý barysynda neırojúıe múmkindigin keńinen paıdalana alamyz. Iаǵnı ChatGPT elimizde keńinen qoldanys tapqanyn qalaımyn», deıdi ol.

Bolys osy oraıda jasandy zerdeniń ıgiligin kórý úshin ǵalam­tor­da qazaq tilin­degi kontentti kóbeıtý qajettigin alǵa tart­ty. Onyń aıtýynsha, ChatGPT qazaq­sha­ aqparattardy ıgerýi úshin shet tilderindegi ádebıetter, oqý­lyq­tardy qazaq tiline ­aýdarý qajettigi týyndap otyr. Bul neıro­júıeniń tili baǵdarlamalaý men matematıka bolǵan­dyq­tan, jasandy zerdeni túsiný úshin óz ómirimizdegi qoldanysyna mán ­berýge tıispiz. Qazir aqparat ǵasyry. Sondyqtan jasandy zerde adamzattyń toqyraýy emes, damýy men ıgiligine jumys isteýge tıis. Bul baǵytta bilimge qushtar jastardyń psıhologııalyq, saraptamalyq, synı oılaý mashyǵy qalyptasqany abzal. Sonda ǵana onyń ıgiligin kóre alatyn bolamyz.