Biz Ádiletti Qazaqstandy jańa zańdarmen, jańashyl eńbekpen quramyz. Eń alǵashqy qadamnyń saıası reformalardan bastalýynyń basty sebebi elimizdiń ishki-syrtqy saıası turaqtylyǵyn saqtaý boldy. Saıası turaqtylyq joq jerde el bolyp qalý ekitalaı. Kadrlyq saıasatqa keletin bolsaq, jalpy barlyq derlik salada kásibı maman tapshylyǵynyń bary belgili. Kadr daıarlaý – osy kúnniń basty máselesi. Memleket basqarý isine de adal ári ádil azamattar aýadaı qajet.
Saıası reformalardan keıin ekonomıkalyq baǵdarǵa betburys jasaldy. Budan Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń saılaýaldy baǵdarlamasy júıeli túrde oryndalyp jatqanyn kórýge bolady. Baǵdarlamada qyrýar tirliktiń tizbegi túzildi. Sonyń biri – Qylmystyq jáne Qylmystyq-prosestik kodeksterge taldaý jasaý qarqyndy júrgizilip jatyr. Dese de, barlyǵyn birden reformalaý múmkin emes, ózgeristerdi iske asyrýǵa ýaqyt kerek.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń saılaýaldy baǵdarlamasy men dástúrli Joldaýlary jalpy jańarý men jańǵyrý, júıeli reformalar, birtutas ult, berekeli qoǵam, ádiletti memleket qurýǵa negizdelgen. Munyń bári kezeń-kezeńimen, kezek-kezegimen iske asyp keledi. Onyń bir dáleli – sot jáne quqyqtyq júıeniń ońtaılandyrylyp jatqany.
Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes Qylmystyq, Qylmystyq-prosestik jáne Qylmystyq-atqarý kodeksterine ózgertýler men tolyqtyrýlar engizilip jatyr. Ondaǵy maqsat – azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý, qaýipsizdigin qamtamasyz etý, bızneske jaǵdaı jasap, bıýrokratııalyq kedergilerdi joıý. Sondaı-aq laýazym ıeleriniń óz ókilettikterin teris paıdalanýǵa jol bermeý, qylmys jasaǵany úshin sanksııalardy qaıta qaraý, sot tóreligin retteý sııaqty ózge de óte mańyzdy máselelerdi sheshý. Osyǵan baılanysty qurylǵan jumys toby byltyrdan beri joǵaryda atalǵan kodeksterge taldaý júrgizip, jumys istemeıtin normalardy, kollızııalardy zertteýge kiristi. Qylmystyq jáne Qylmystyq-prosestik kodeksterdi jetildirý ádiletsizdikti joıýǵa sep bolyp, qylmystyq is pen ákimshilik quqyq buzýshylyqtyń, qylmystyq qýdalaý men sotqa deıingi tergep-tekserýdiń arajigin ajyratý, sotqa deıin tergep-tekserý túrlerin qysqartýda ádildikti qamtamasyz etedi. Bul boıynsha aldaǵy 3 jylda tereń ǵylymı-praktıkalyq taldaý júrgiziledi. Mysaly, bir qoı urlaǵan da, bir úıdi tonaǵan da qylmys bolǵanymen, qoı urlaǵan 7 jylǵa, úı tonaǵan 3 jylǵa sottalýy – ádiletsizdik. Qylmys dárejesine qaraı jaza taǵaıyndaýǵa qatysty halyqtyń talaby oryndalmaq. Munyń barlyǵy Prezıdenttiń halyqtyń talap-tilegi, muń-muqtajynan habardar ekenin kórsetedi. Sol sebepti eski júıeni jańartyp, ádiletti memleket qurýǵa batyl qadam jasap otyr. Sybaılas jemqorlyq babymen sottalǵandarǵa shartty jazaǵa kesilip, jazasyn erkindikte óteýge múmkindik berilmeıdi.
Endi qaryzdy óndirip alý úshin óz ókilettigin asyra paıdalanyp, zańsyzdyqtarǵa barǵan kollektorlar qylmystyq jaýapkershilikke tartylady. Sebebi olardyń qysymyna shydamaı, óz-ózine qol salý jıilep ketti. Kisini qorqytý, qoqan-loqqy kórsetý, ólimge ıtermeleý – qylmys. Quqyq buzǵan kollektorlarǵa da 5 jylǵa deıin qyzmetinen aıyra otyryp 5 myń AEK aıyppul salý, ne 1 200 saǵatqa qoǵamdyq jumystarǵa tartý nemese 5 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrý kózdelgen. Jurtshylyqtyń quqyqtyq saýatsyzdyǵyn paıdalanatyn alaıaqtar da bar.
Prezıdent pármenimen «Amanat» partııasy adamdardy qarjylyq jáne quqyqtyq saýattandyrý isimen aınalysyp keledi. Qazir alaıaqtar men paıdakúnemderge aldanyp qalyp jatqandar kóp. Ásirese jer alý, úı satý, qujattardy rásimdeý, bireýdiń múlkin ıemdený sııaqty zańsyzdyqtar jıilep ketti. Álbette, qujat rásimdeý, múlikti baǵalaý baǵalaýshylar men notarıýstardyń qatynasýynsyz iske aspaıdy. Sondaı-aq jeke sot oryndaýshylaryna degen aryz-shaǵym tolastar emes. Jetimderdiń alıment aqysyn ıelenip alǵandarǵa ne dersiz? Aldaǵy ýaqytta óz ókilettikterin teris paıdalanyp, azamattardyń nemese uıymdardyń quqyqtaryn buzǵan notarıýstar, jeke sot oryndaýshylarynyń múlki tárkilenip, belgili bir qyzmetpen aınalysý quqyǵynan 5 jylǵa deıingi merzimge aıyra otyryp, 4 myń AEK kóleminde aıyppul salynyp, ne sol mólsherde myń saǵatqa qoǵamdyq jumysqa tartylady nemese 4 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylady.
Memleket basshysy elimizdiń basty qundylyǵy adam dep baǵalap, qoǵamnyń ornyqty damýyn ult saýlyǵymen baılanystyrady. Álemdi alańdatqan sý máselesine Prezıdentimiz beıjaı qaramaı, sýdy únemdeýge jáne búldirmeýge úndedi. О́kinishke qaraı, aǵyn sý turmaq, jerasty sýlaryn lastaıtyndar da azaımaı tur. Jalpy, tabıǵı baılyqqa tynyshtyq bermeıtin jer qoınaýyn zańsyz ári aıaýsyz paıdalanatyndar kóbeıip barady. Bilgenge bul ekologııalyq quqyq buzýshylyqqa jatady. О́ıtkeni sý lastansa, sarqylsa tabıǵatqa da, adamzatqa da zııan. Zańda ekologııalyq qylmys jasaǵandarǵa jaýapkershilikti arttyrý kózdelip otyr. Adamzatqa qaýip tóndirgeni úshin ne azamattyǵynan nemese 10 jyldan 15 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylady. Al densaýlyqqa keltirilgen zııan dárejesine qaraı 3 jyldan 8 jylǵa deıin jazalanady. Bul turǵyndar qaýipsizdigi men densaýlyǵyn saqtaýǵa arnalǵan sharalar.
Sol sııaqty munaı men munaı ónimderin tasymaldaý, satyp alý, saqtaý, ótkizý, sapasy anyqtalmaǵan munaıdy óńdeý, klınıkalyq zertteýler júrgizý, jańa ádister men quraldardy qoldaný tártibin buzý, jalǵan dárilik zattarmen nemese medısınalyq buıymdarmen jumys isteý, ekologııalyq talaptardy buzý, aýany lastaý, jerdi búldirý, jer qoınaýyn paıdalaný qaǵıdalaryn buzý boıynsha da birqatar bapqa ózgertýler engiziledi.
Kedende kedergiler de, keleńsizdikter de jeterlik. Kedendik rásimderdi «bir tereze» qaǵıdatyna kóshirý, kedendik baqylaýdy ıntegrasııalaý tapsyrylǵan. Prezıdent kedendik tekserýshilerdiń kóptigi salaǵa keri áser etkenin, salyq saıasatynyń tıimdi bolýy keden jumysynyń ashyqtyǵyna baılanysty ekenin atap ótken edi. Salyq pen kedendik rásimdeý júıesin retteý de saılaýaldy baǵdarlamanyń bir tarmaǵy bolatyn. Osyǵan oraı Qylmystyq kodekste jaýapkershilikti arttyrý qarastyrylǵan. Iаǵnı kodekste senip tapsyrylǵan bóten múlikti ıemdenip alý nemese talan-tarajǵa salý, alaıaqtyq, ekonomıkalyq kontrabanda, kedendik alym-salymdardy tóleýden, bıýdjet pen basqa da mindetti tólemderden jaltarý boıynsha birneshe eselengen aıyppul kólemin kóbeıtý kózdelip otyr. Mundaı eselengen aıyppuldy tóletý tek memlekettik fýnksııalardy oryndaýǵa ýákilettik berilgen adamdarǵa qatysty qoldanylyp, qalǵan adamdarǵa qoldanylmaıdy.
Prezıdent Parlamentke senim artady. Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn oryndaýda «Amanat» partııasynyń atqaryp jatqan eńbegi zor. El men múdde bir bolǵandyqtan memlekettiń damýyna otandastarymyzdyń jappaı atsalysýy azamattyq borysh dep esepteımin. Prezıdent aıtqandaı, adaldyq pen ádildikti basshylyqqa alsaq qana Jańa Qazaqstan qura alamyz. Elge aıanbaı qyzmet etetin azamattar kerek. Qasym-Jomart Kemelulynyń árbir bastamasy men tapsyrmasy bas paıdasy úshin emes, el men ulttyń qamy úshin ekenin túsinsek ıgi. Aınaladaǵy geosaıası jaǵdaılardan sabaq alyp, tynyshtyq pen aýyzbirlikti saqtaý eń basty mindetke aınalyp tur. О́zgerister múlde joq emes, bar ekenin moıyndaý qajet.
Qaırat BALABIEV,
Májilis depýtaty,
«Amanat» partııasy fraksııasynyń múshesi