Almatyda ótken AES jobasyna qatysty kezekti talqylaýda energetıka máselesin sheshý joldary týraly jan-jaqty sóz qozǵalyp, kóptegen ótkir tustar ashyldy. Qazaqstan áleýetti tehnologııa jetkizýshileri retinde tórt kompanııany qarastyryp jatyr: CNNC (QHR, HPR-1000 reaktory), Rosatom (RF, VVER-1200, VVER-1000 reaktorlary), KHNP (Ońtústik Koreıa, APR-1400 reaktory), EDF (Fransııa, EPR1200 reaktory). Pikirtalas osy tańdaý tóńireginde órbidi.
Reaktorlardyń alǵashqy býyny ózin aqtady
Jıynda bolǵan «Qazaqstan atom elektr stansııalary» JShS basshysy Tımýr Jantıkınniń aıtýynsha, qýaty 8,1 GVt-qa deıingi elektr stansalary 2035 jylǵa qaraı toqtatylýy múmkin. Nátıjesinde 2035 jylǵa qaraı elimiz 3,2 GVt tapshylyqqa tap bolady. Al Qazaqstan 2030 jylǵa qaraı balamaly kózderden energııa óndirýdiń 30 paıyzyna qol jetkizý jóninde mindetteme alǵan. Bul mindettemeni oryndaý úshin 1000-nan 1400 MVt-qa deıingi eki bloktan turatyn atom elektr stansasyn salý qajet.
«Qarjylandyrý shemasynyń múmkindigin de qarastyrýymyz kerek. О́ıtkeni mundaı iri jobalardyń kópshiligi qarjylandyrý júıesi damymaǵandyqtan sátsizdikke ushyrap jatady. Bizde ýran tabletkasyn shyǵaratyn zaýyt bar, AES-ke qajet otyndy sol jerden alǵymyz keledi. Bul másele alda qabyldanatyn kelisimsharttarda jan-jaqty talqylanýǵa tıis», dedi T.Jantıkın.
Talqylaý barasynda ıadrolyq reaktorlardyń eski jáne jańa býyndary týraly da sóz boldy. Bul rette sarapshy joǵaryda atalǵan tórt kompanııa da is júzinde birdeı degendi alǵa tartty.
T.Jantıkınniń aıtýynsha, 1950 jyldary shyǵarylǵan birinshi býyn reaktorlarynda birqatar kemshilik bolǵanymen, olar óz mindetterin oryndap shyqty. Búginde olardyń kópshiligi jabylyp, qoldanystan shyǵarylǵan. Reaktorlardyń ekinshi býyny 1970 jyldary salyna bastady. Bul elektr energııasyn tıimdi óndirýge baǵyttalǵan kommersııalyq reaktorlar boldy. Úshinshi býyn qazirdiń ózinde jetildirilgen reaktorlar bolyp sanalady, olardy jobalaý kezinde apattar men oqys oqıǵalar eskerildi. Al reaktorlardyń tórtinshi býyny áli jobalaý kezeńinen asqan joq. Úshinshi býyn jáne 3+ býyn reaktorlary, ıaǵnı Qazaqstanda qurylysy josparlanǵan reaktorlar passıvti jáne belsendi qaýipsizdik júıelerimen jabdyqtalǵan. Basqasha aıtqanda, qazirgi qoljetimdi tehnologııanyń múmkindigimen jaraqtandyrylǵan. Ishki apattar men syrtqy áserlerden qorǵaıtyn qorshaý qabyǵy, qalyńdyǵy 200 mıllımetr bolattan jasalǵan, bul reaktor ydysynan jáne bastapqy salqyndatqyshtan bóliný ónimderiniń syrtqa shyǵýyna jol bermeıdi.
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń teorııalyq jáne ıadrolyq fızıka kafedrasynyń meńgerýshisi, professor Medeý Ábishevtiń aıtýynsha, emosııaǵa berilip, radıofobııany alǵa shyǵarsaq, energetıka daǵdarysyna tap bolamyz.
Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
«Energetıkanyń múmkindigin ártaraptandyrý qajet. GES jáne jerasty energııa kózderi, sonyń ishinde AES-ti qamtyǵanymyz durys. Bulardy júıeli túrde qoldanýǵa bizde barlyq múmkindik bar. AES jobasyna qarsy top «Japonııa AES salýdan bas tartty» degen pikirdi alǵa tartady. Olar bas tartqan joq, oılanyp jatyr. Energetıkalyq daǵdarys ǵalamdyq problemaǵa aınalyp ketti. Qarsy top AES-tiń ekologııalyq áserine basa nazar aýdarady», dedi ǵalym.
Energetıka salasynyń mamany Áset Naýryzbaev AES-tiń qajettiligin dáleldeı alatyn birde-bir agrýment joq ekenin, jańartylatyn energııa kózderinen elektr energııasyn alý áldeqaıda jyldam, arzan jáne qaýipsiz ekenin aıtqan edi.
«Men muny birneshe ret dáleldedim jáne negizgi dálelderdiń biri – Qazaqstanda kún jáne jel kózderinen alynatyn energııanyń baǵasy bir jerde 1 kVt/saǵ T13-16 deńgeıinde bolsa, atom elektr stansasy 1 kVt úshin T60 shamasynda bolady. Iаǵnı kvt/saǵat – tórt ese qymbat. Al eki bloktan turatyn AES salynsa, Qazaqstan boıynsha elektr energııasy úshin 1,5 mlrd dollardy artyq tóleımiz», deıdi Á. Naýryzbaev.
Al M.Ábishov basqasha oılaıdy eken: «Birinshiden, AES energetıkalyq kózderdi jańartady. Ekinshiden, qoǵam damıdy. О́zimiz de sol damýshy memleketter qataryndamyz. Memleketti damytý úshin qosymsha kózderdiń biri retinde AES josparlanyp otyr. AES jobasyna qarsylar kún, jel energııasy arqyly AES-ti almastyrýǵa bolatynyn aıtady. Jasyl energııa kózderiniń dıversıfıkasııasy da, AES-te mańyzdy. Jalpy, radıofobııa degen jaqsy nárse emes, biz AES arqyly energetıkalyq, ýran dıplomatııasynyń múmkindigin ártaraptandyramyz».
AES jobasyna qatysty áńgime bolsa, atom fobııasy reseılik kompanııalarmen qarastyrylyp, talqylanady. El ishinde bul joba taza reseılik joba degen de pikir bar. Burynǵy Energetıka mınıstri Almasadam Satqalıev bizdiń eldiń AES qurylysyn taza reseılik joba retinde qarastyrmaıtynyn úzdik tehnologııalardy tańdaıtynyn aıtqan. Biraq Reseıdiń ıadrolyq tehnologııalary qazir qaýipsiz, tıimdirek jáne qurylysy arzanyraq ekenin ashyq aıtý kerek ekenin de jasyrmaǵan.
Taǵy da nazar aýdaratyn jaıt, osy másele kóterilse, «mamandy qaıdan alamyz» degen másele qosa shyǵatyn. Sarapshylar bul másele shyn máninde, ózekti ekenin aıtty. Olardyń aıtýynsha, ıadrolyq tehgologııamen aınalysatyn adamdar bar, biraq olardyń sanyn kóbeıtý kerek. Bul máseleni «Bolashaq» baǵdarlamasy nemese bilim grantyn kóbeıtý arqyly sheshýge bolady. Bul rette 1990 jyldardan beri elimizdiń birneshe joǵary oqý ornynda osy salanyń mamandary daıarlanyp keledi.
Energııa tasymaldaýshy júıeler KSRO kezinde salynǵan
Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, kómir jaǵý salasyndaǵy tehnıka ǵylymdarynyń doktory Birles Aldııarov keıingi eki jyldaǵy pikirin qaıta qarap shyqty. Akademıktiń aıtýynsha, bizdiń elde energııany osy qalpynda óz kúshimizben qamtamasyz etýge múmkindik bar. Biraq energııa tasymaldaýshy júıelerdiń bári KSRO kezinde salynǵan. Biz kúni búginge deıin sol júıeniń shyrmaýynan shyqqan joqpyz, tok kózderin ózimizge beıimdep, artyǵyn satyp alyp otyratyn jańa jeliler júıesin qalyptastyra almadyq. Endi bul mindet – ýaqyttyń enshisinde.
Akademık osy joly bizben áńgimesinde eýrostandarttarǵa beıimdelýdiń kezi kelgenin, olar atmosferaǵa kómirqyshqyl gazyn shyǵarý máselesin túbegeıli sheshýdi talap etip jatqanyn aıtyp berdi. Onyń aıtýynsha, tehnologııalyq egemendigimizdi qamtamasyz etýdiń kúrdeliligin el sezip otyr. Al AES bizdi osy tyǵyryqtan alyp shyǵady. Qazaqstyń saıyn dalasyna AES-te, jasyl energetıka da, kómir de kerek. Mysaly, ótken jyldyń jeltoqsanynda tutynýdyń sharyqtaý sheginde biz Reseıden keletin elektr energııasyna 8% táýeldi boldyq. 2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstanda elektr energııasyn óndirý 113 mlrd kVt/saǵ tutynýmen 112,8 mlrd kVt/saǵ qurady. О́ndiristegi basym úles áli de kómirge tıesili – 66,7%, tabıǵı gaz – 21,5%, iri sý elektr stansalary – 7,3%, jańartylatyn energııa kózderi – 4,5%. 2024 jyly tapshylyq bıylǵy kólemnen 10-15 paıyzǵa artady degen boljam bar. Bul derekter energetıkalyq daǵdarystyń bizge de taıap qalǵanyn sezdirip tur. Basqa jol joq, gaz tapshylyǵynan gaz óndirýdi arttyra almaımyz, sý elektr stansalarynan kóbirek energııa óndirý fızıkalyq turǵydan múmkin emes.
«Úlbi metallýrgııalyq zaýytynda ýrandy óndirý jáne otynǵa aınaldyrý tehnologııalary tolyq ázirlengen. Mundaı elektr qýatyn satý otynnyń ózinen tórt ese qymbat turatyny belgili jáne ony satatyn jerimiz bar. Ekinshiden, bizde atom elektr stansalaryn salýǵa daıyn oryndar bar. AES taǵdyry da, ony salatyn orny da áli naqtylanǵan joq. Bári – talqylaný deńgeıinde. Men ony Ekibastuz GRES-3 ornynda salýdy jaqtaımyn, basqalary elimizdegi eń jaqsy kómir elektr stansasy ornalasqan Balqashta salý qajet deıdi. Birinshiden, biz kómir energetıkasynan tolyq bas tarta almaımyz, ekinshiden, ózimizdiń kadrlardyń joǵary ǵylymı-tehnıkalyq áleýetin tolyq paıdalanýymyz kerek. Eń bastysy, bizge yqsham, jyldam turǵyzylatyn, ozyq tehnologııalary bar atom elektr stansalary kerek ekenine senimdimin», dedi akademık B.Alııarov.
Ulttyq energetıkalyq qaýipsizdik qorynyń jetekshi sarapshysy Igor Iýshkov osyǵan deıingi Qazaqstanǵa AES qajettigin aıtqan edi. Onyń aıtýynsha, AES otyn-energetıkalyq balansty ártaraptandyrýdy jáne gazdy shyǵarýdy qamtıdy. Basty kedergi – qoǵamnyń saıası reaksııasy. Iаdrolyq qondyrǵylarǵa jáne onyń qaı elge tıesili ekenine baılanysty qoǵamdyq pikirde úlken alańdaýshylyq bar. Bılik halyqtyń pikirimen sanasatynyn kórsetýge tyrysyp jatyr. Azamattardyń pikiri eskerilmeıdi dep oılamaýy úshin el basshylyǵy referendým ótkizýdi usynyp otyr. Bul bılik pen qoǵam arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń jańa sıpat ala bastaǵanyn kórsetedi.
Bul rette ol postkeńestik keńistikte bolǵan adamdar keıde iri reseılik kompanııalardyń kelýinen qorqatynyna nazar aýdardy. Degenmen onyń oıynsha, elimizde aqparat saýatty túrde jetkizilse, stansa qurylysyna qatysty azamattar tarapynan qarsylyq bolmaıdy.
«El basshylyǵy qoǵamdyq pikirmen neǵurlym uzaq jumys istese, atom elektr stansasyn salý saıası turǵydan ońaıyraq bolady. Biraq bul jerde máselege ekonomıkalyq turǵydan qaraýymyz kerek. Energetıkalyq daǵdarys aıazdaı qaryp barady», deıdi sarapshy.
AES jobasyn jaqtaýshylardyń búıregi qurylysqa bir emes, birneshe eldiń qatysqanyn qup kórip tur. Mamandar shartty túrde tańdaýdy eki baǵytta qarastyryp otyr. Bıýdjet nemese jergilikti ınvestor qurylysty, jabdyqty óndirýdi jáne jetkizýdi, personaldy oqytýdy tolyǵymen qarjylandyrady. Bul jaǵdaıda Qazaqstan eki reaktory bar atom elektr stansasy úshin 15 mlrd dollarǵa jýyq qarajat tabýy kerek. Al memlekettiń memlekettik bıýdjeti shamamen 45-50 mlrd dollardy quraıdy. Joǵaryda aıtqan soma Ulttyq qorǵa da ońaı emes. Ekinshi – jekelegen ınvestorlar qaryzdy elektr energııasynyń tarıfi esebinen óteıdi degen shart. Bul nusqada tarıf, sóz joq, kóteriledi. Tańdaý ońaı bolmaıyn dep tur. Kez kelgen sheshimniń quny qymbat.
ALMATY