Ǵylymdy damytý maqsatynda Úkimet aldyna naqty mindetter qoıǵan. Sonyń ishinde «Jas ǵalym» jobasy aıasynda izdenýshilerdiń, postdoktoranttardyń irgeli jáne qoldanbaly ǵylymı zertteýlerin granttyq qarjylandyrý júıeli túrde júzege asyrylyp keledi. Dál osyndaı granttyq jobaǵa ıe bolǵandardyń biri – Sh.Esenov atyndaǵy Kaspıı memlekettik tehnologııalar jáne ınjınırıng ýnıversıtetiniń postdoktoranty, PhD Láılim Sabytaıqyzy.
Mańǵystaý óńirindegi ózekti máseleniń biri – sý máselesi. Osyny nazarǵa alǵan Láılim Sabytaıqyzy quramynda munaıy bar aǵyndy sýlardy tazartýdan keıin býlaný toǵanyna tastamaı, óndiris aınalymyna engizý úshin standartqa sáıkestendirip, tehnologııalyq aınalymǵa qaıta qosý múmkindigin keńinen zerttep júr. Ol «Bıtým zaýytynyń aǵyndy sýlaryn tazartýǵa arnalǵan gelıoqondyrǵyny ázirleý» jobasy boıynsha kúnnen qýat alatyn qondyrǵy jasap shyqqan. Qondyrǵyny synaqtan ótkizip oń nátıje alǵan.
– Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń «Jas ǵalym» memlekettik qarjylandyrý jobasy aıasynda «Bıtým zaýytynyń aǵyndy sýlaryn tazartýǵa arnalǵan gelıoqondyrǵyny ázirleý» taqyrybyndaǵy zertteýim júzege asyp jatyr. Bul asa mańyzdy joba. Mańǵystaý óńirinde munaı óńdeıtin, óndiretin kompanııalar kóp shoǵyrlanǵan. Sol kompanııalardan quramynda munaıy bar sý shyǵatyny belgili. Sondyqtan zertteý jumysymda quramynda munaıy bar sýlardy tazartqannan keıin býlaný toǵanyna jibermeı olardy qaıtadan ekinshi ret aınalymǵa engizý úshin býlandyrý arqyly tazalaý ádisin usynamyn. Bul ádisti aldymen zerthanalyq synaqtan ótkizdik. Tekseris oń nátıje bergennen keıin sarqyndy sýlardy tazartýǵa arnalǵan pılottyq gelıoqondyrǵymyzdy jasap shyǵardyq. Pılottyq qondyrǵy kúnnen energııa alyp, jumys isteıdi. Alaıda bultty kúnderi jumys isteý úshin toq kózderi de qarastyrylǵan, – deıdi jas ǵalym.
Zertteý jumysy boıynsha ázirlengen qondyrǵy kúnnen qýat alyp, 45 gradýsqa jetkende býlanǵan sý arnaıy tetikte jınaqtalyp, kran arqyly ydysqa quıylady. Qondyrǵy 4 núktemen jabdyqtalǵan. Birinshi – aǵyndy sýdy qondyrǵyǵa berý núktesi, ekinshi – sýdy qosymsha tazalaý úshin azon jiberetin núkte, úshinshi – paıda bolǵan stılıattar aǵatyn núkte, tórtinshi – qondyrǵynyń ishindegi qysymdy retteıtin núkte. Atalǵan joba kún energııasyn paıdalana otyryp, aǵyndy sýlardy tazalap, tehnologııalyq qajettilik jáne jasyl-jelekterdi sýarýǵa jaramdy tehnıkalyq sýdy alatyn gelıotehnologııany ázirleýdi kózdeıdi.
– Joba negizinde ázirlengen qondyrǵyny, ádisti qoldanysqa engizý qaldyq kózderin azaıtyp, qorshaǵan ortaǵa júktemeni tómendetetini sózsiz. Sonymen qatar aıtarlyqtaı kólemdegi sý kóleminiń óndiris aınalymyna engizedi. Sóıtip, kásiporyn qarajatty únemdeýmen qatar, kún energııasyn kásiporynnyń energobalansyna engizip, qorshaǵan ortany qorǵaýdaǵy mańyzdy máselelerdiń sheshilýine yqpal etedi, – deıdi L.Sabytaıqyzy.
Búgingi tańda jas ǵalymdarǵa qoldaý kórsetilip, zertteý jumystaryn júzege asyrýǵa múmkindik berilip jatyr. Sonyń nátıjesinde Láılim Sabytaıqyzy zertteý nátıjeleriniń jańalyǵyn rastaıtyn arnaıy patentke ıe bolǵan. Buǵan qosa SCOPUS derekqorynda CiteScore boıynsha 52 prosentıldi «Journal of Ecological Engineering» jýrnalynda «Intensification of the Wastewater Treatment Process of a Bitumen Plant with the Production of Recycled Water» maqalasyn jarııalap, doktorlyq jumysyn sátti qorǵady.