Jan jáne «Eýropanyń jaǵalaýy»

Tán men jannyń balamasy bolyp tabylatyn «Men» men «Meniki» (Abaı)] máselesi – dúnıetanymdy taldaǵan álemdegi barlyq fılosofııalyq, psıhologııalyq, bıologııalyq, teologııalyq eńbekterdiń taýsylmas taqyryp azyǵy. Sonyń ishinde, taqyrypqa baılanysty Abaıdyń Batys Eýropa fılosoftarymen arasyndaǵy baılanystary týraly M.Áýezov:

«Ol kezdegi bilim, ónerlerdiń mol qor­­da, úlken besigi Batys Eýropa eke­nin ań­­ǵa­ryp, sol jaqtyń aqyn­dary ǵana emes, neshe alýan fılo­sof, bilim­paz­daryn da zertteıdi. «Eýro­pa­nyń eseıý tarıhy», «Eski shyǵys máde­nıetiniń tarıhy» sııaq­tylardy da sol Batys Eýropa ǵalym­dary ar­qyly oqyp biledi. Eýropa fılo­so­­fııa­­syn zertteý retinde Spenser, Spı­noza, Dekarttardy oqıdy. Beride Dar­vın­ge de qyzyǵady. Qıyr Shyǵys tarı­hynan Býddanyń da jaıyn biledi. Keıin ki­tapqa salynyp, ýaqıǵaly shyǵar­ma­lar izdegende Batys Eýropada orta ǵa­syr­da bolǵan din soty – ınkvızısııa soty­nyń zulymdyqtaryn kórsetetin ro­man­dardy da kóp tekseredi», – dep  maǵ­lumat beredi.

Mu­nymen qatar Abaıdyń Shopen­gaýerdiń, Gegeldiń, Bokldiń, Dreperdiń, Gamıltonnyń, Kanttyń, Bekonnyń, Spınozanyń, Dj. Mıldiń, Lıýıstiń, Stıýarttyń, Frızdiń, Berklıdiń, Mahtyń, Benekeniń, Nıssheniń, Shákárimniń «Úsh anyq» atty tán men jan, sana, túısik týraly fılosofııalyq-metafızıkalyq trak­tatyndaǵy maǵlumat boıynsha Doln­nyń, Kamıla Flammarıonnyń, Gerbert Spenserdiń, Stýarmeldiń, professor Fon­teldiń (Shákárimniń transkrısııasy bo­ıynsha) fılosofııalyq traktat­ta­rymen tanys bolǵanyn anyq baı­qaı­myz. Ásirese sol jyldary jaryq kórgen Frıdrıh Edýard Benekeniń áıgili «Tárbıe men oqytýǵa arnalǵan jetekshi nusqaý» atty fılosofııalyq-psıhologııalyq taqy­ryp­ty qamtıtyn fılosofııalyq-psı­ho­­logııalyq traktattarymen tanys bolǵany endi belgili bolyp otyr. Shákárimniń «Úsh anyǵynda» aty atalmaǵan, Abaıǵa qatysty eshqandaı fılosofııalyq-psıhologııalyq ǵylymı eńbekterde silteme jasalmaǵan nemis fılosofy Frıdrıh Benekeni nege qa­daǵalap, senimmen aıtyp otyrmyz? Sebebi onyń da sebebi bar. Sebebi...

Abaıtaný ilimi paıda bolǵannan bergi júz pálenbaı jyl bolǵanyna, Abaıdyń tek qana fılosofııalyq-psıhologııalyq kóz­qara­syna qatysty otyzdan astam dok­tor­lyq jáne kandıdattyq dısserta­sııa­lar qorǵalǵanyna qaramastan olardyń birde-bireýi Abaı aıqyndaǵan «jan qýatyn» – «podvıjnoı element», «sıla prı­tıa­gatel­naıa odnorodnogo», «vpechat­lı­tel­nost serdsa» – dep úshke bólgen anyq­tamany kim jazǵanyn, bul túıinsózderdi qaıdan alǵanyn, onda ne aıtylǵanyn kórsetip bere almaǵan.

Zady, fılosof ǵalymdar dáıeksiz sózden dármeni taýsylyp, sharasyz­dy­­ǵyn moıyndaǵan sııaqty. Iаǵnı joǵa­ry­da atalyp ótken qýattyń úsh túrine naqty anyqtama beril­me­gen. Bul úsh termınniń-túıinsózdiń tór­kinin tappastan, onda Abaıdyń fıloso­fııa­lyq, psıhologııalyq kózqarasy týraly qan­daı pikir taldaýy bolýy múmkin? Fılo­sof­tardyń bir aýyzdan: Abaı – fılosof emes, ıslamıst, jaı oıshyl – dep qysqa qaıyra sal­ǵandaryna biz de túsinbeı kelip edik. «Túgel sózdiń tórkinin bilmeı», qalaı ǵylymı dıssertasııa qor­­ǵap, oqýlyq jazyp, akademık atanyp, mem­­­lekettik syılyq alýǵa bolady? Múmkin, bul bizdiń osy ýaqytqa deıingi abaıtaný ilimine aralas­qannan bergi eń basty jańa­ly­ǵymyz da shyǵar. Sońy bolmasyn. Buǵan da táýbá.

Tek joǵarydaǵy úsh uǵymnyń árqaı­sy­sy­nyń anyqtamasyn derbes taldaýdyń enshisine qaldyrdyq. Sonymen qatar qaıtalap aıtamyz,  abaı­taný  iliminiń júz jıyrma bes jyl tarı­hyn­da eshkim boılamaǵan bul jańaly­ǵy­myzdy, izdenýshi retinde kádimgideı maq­tanysh etemiz.

Sonymen «Zınhar (bul arada: nazar salyńyz – degen maǵynada)», Eýrpa­daǵy pedagogıkalyq qaǵıdattardyń (teorııa­lar­dyń), psıhologılyq ilimderdiń negizin qa­lyptastyrǵandardyń biri:

«Beneke (Beneke) Frıdrıh Edýard (17 aqpan 1798, Berlın – 1 naýryz 1854, sonda) degen ǵulama... Nemis fılosofy, empı­rıkalyq baǵyttaǵy psıhologızmniń ókili. Gall men Berlınde fılosofııa men teologııadan  tálim alǵan. Berlınde (1820) jáne Gettıngende (1822 jyldan bastap) dáris bergen. Professor (1827). Nemis ıdealızmi baǵytyndaǵy fılosoftarymen (ásirese Berlınde ózimen qatar dáris bergen Gegelmen) pikir talastarǵan». Reseılik psıholog-professor V.A.Mazılov «Psı­hologııa degen atpen tanymal bolǵan júı­ke týraly irgeli ǵylymǵa 500 jyl» atty maqalasynda:

«Bul ilimniń negizin salýshy adam – qazir múldem umyt bolǵan nemis psıhologi jáne fılosofy Frıd­rıh Edýard Beneke (1798-1854). Ol: fı­lo­sofııa – empırı­ka­l­yq psıho­lo­gııa­ǵa súıenýi kerek – dep esepteıdi. Onyń bul pikirin qostaǵan V.Výnd: «О́ıtkeni psıhologııa sýbektiń (adamnyń) tájirıbesin tikeleı zert­teı­tin birden-bir ǵylym salasy, sondyqtan da, ǵy­lymı tanymdy zertteýdiń negizine osy sala ǵana laıyqty jaýap beredi» – de­gen dáıek usyndy. Sóıtip, olardyń bul usta­nymy  psıhologızm degen at­pen ǵy­lymda ornyqty», dep jaz­dy.

Demek bes júz jyldan beri rýhanııat ataýlydaǵy eń kúrdeli kórkem ádiske aınalǵan psıhologızm uǵymynyń negizin qalaǵan, Gegelmen pikir talastyrǵan Bene­ke umytyla qalatyndaı beker tulǵa bolmaǵany. Onyń bir kepili, Bene­keniń eńbekteri Germanııada da, Reseıde de oqý oryn­darynda pán retinde oqylǵan. Sol pánge oraı oqý quraly retinde: 1. I.G.Dressler qurastyrǵan «Psıho­lo­gııa men  logıka negizderi. Beneke boıynsha. Oqy­týshylar men óz betinshe bilim kó­terý­shilerge arnalǵan jetekshi qural. SPb, 1871; 2. I.H.Vessel qurastyrǵan «D-r Benekeniń Tárbıe men oqytýǵa arnalǵan ilimine jetekshi nusqaý-qural. SPb, 1875»; 3. M.Troskıı qurastyrǵan «Osy ǵasyrdaǵy nemis psıhologııasy. Ta­rıh-synı zertteý. SP, 1875» atty en­sıklopedııalyq eńbekterdiń orys tilin­de aýda­rylyp basylýy Benekeniń ǵylym­daǵy ornyn tolyq tanytady.

Abaıdyń da, sondaı-aq Shákárimniń de osy úsh kitaptyń úsheýimen de tanys bolýy múmkin. Attaryn atap, silteme jasa­maǵandyqtan da, kesip-piship aıta almaımyz. Biraq ol eńbekterdiń ishki mazmunyn súzgiden ótkizip, oı sarasyn saralap, mátini men mazmunyn salystyrý barysynda «D-r Benekeniń Tárbıe men oqytýǵa arnalǵan ilimine jetekshi nusqaý-quralyndaǵy» Tán men Jan týraly paıymdaýlary Abaıdyń «Qyryq úshinshi sózindegi» táfsirleýmen bir quralyptas, oılary saryndas, taldaýlary birizdi ekenine kózimiz anyq jetti. Tek Benekedegi kúrmeýi qıyn burmalar men túsinikter barynsha qazaqy oılaý júıesine saı, shy­ǵys ǵulamalarynda kezdesetin «jı­bılı, kásibı t.b.» degen sııaqty ǵyly­mı túıinsózder men uǵymdardy qoldana otyryp, qarapaıym tilmen baıandala maz­mun­dalǵan. Tipti pikirlerine tıek retinde qoldanylǵan:

«Bul qabiletter kópqyrly» (Bene­ke) – ««Jan qýaty deıtuǵyn qýat ‒ bek kóp nárse» (Abaı);

«Tárbıe  arqyly... onyń maqsatyna sáı­kes keletin ózine tán bastapqy qabi­let­­terin damytyp, baıytyp jáne sony ny­ǵaı­ta retke keltirýi kerek» (Beneke) – «Eske­rip baqqan adam úlkeı­tip, ulǵaıtyp, ol qýat­­­tardyń qýatyn zoraıtady» (Abaı) – de­gen sóı­lem­­der­de­gi sóz quramy ártúr­li bolsa da, oı ora­my birdeı, dálme-dál keledi.

Sondaı-aq jan qýatyn zoraıtatyn psı­ho­logııalyq amaldardy: «1. Sıla prı­tıaga­telnaıa odnorodnogo; 2. Podvıj­noı element; 3. Vpechatlıtelnost serdsa» – dep jikteýi de birdeı jáne ony Abaı sol Benekeniń aýdarmasynyń negizinde orys tilindegi nusqasyn qoldanǵan. Olardyń árqaısysyna berilgen túsinikter de maz­mundas. Demek Abaıdyń óziniń «Qy­ryq úshinshi sózine» osy «oqý-tárbıe qura­lyn­daǵy» psıhologııalyq-fılosofııalyq paıym­daýlardy  oı jelisi etip alǵan dep tolyq senimmen aıtýǵa negiz bar – dep esep­teımiz. 

Iá, HIH ǵasyrdyń orta tusyna deıingi orys­tyń fılosofııalyq termınderi tolyq qa­lyptasyp bolmaǵan tusta tárjima­lan­ǵan kúrdeli, «aınymaly» jansardyń (jan uıasy) qýatyn qanshama túpnusqaǵa ja­qyn­data otyryp, maǵynasyn ashýǵa ty­rys­saq ta, búgingi qazaq tilindegi aýdar­­masy qara­baıyr buldyrlaý bolyp shyq­ty. Onyń ústine, Beneke qoldanǵan fılo­so­fııa­lyq uǵymdardyń búgingi termın­deri de basqasha. Al Abaı osyndaı túsinik­sizdikten qashyp, ony barynsha qara­paıym halyqtyq uǵymmen baıan etken. Sondyqtan da biz, úlgi úshin túpnusqany bir márte ja­rystyra keltirýdi maqsatty jáne máj­búrli qajettilik dep taptyq.

F.E. Beneke: «Uıqy kezinde adamnyń ja­nynda (bastapqy uıytqymen para-par, Benekede – tojdestvennye s per­vıch­ny­mı) tyń kúsh (Abaıda – qýat) paıda bolady, sonyń áserinen keler kúni tańer­teń burynǵy áserler (Bene­kede – vos­pomınanıe, estelikter) esińde óz erki­men saqtalyp, jadyńda jańa­ra jańy­­ǵyryp turady. Bul tyń kúsh (qýat) nemese uıytqy (Benekede – osnovy, negizi) ótkenniń áserimen (Bene­kede – sled, iz, múmkin, qazaqtyń jan­nyń uıasyn – jansar dep ataǵanda, osy «izdi» meńzegeni shyǵar) jal­ǵasa ushtassa da, biraq ta onymen (sled, jan­sarmen) birigip ketpeıdi, olar aı­ny­­maly: kádimgi erkin, (Benekede – bro­dıachıe, maǵynasy boıynsha – aýys­pa­ly, aýmaly-tókpeli kóńil aýany) áser sııaqty jyljymaly qýat (Bene­kede – podvıjnye elementy) bo­lyp ta­by­la­dy».

 Biz aýdarǵan bul tárjimadan Abaıdyń «Qyryq úshinshi sózindegi» oı jelisin naqty taný da qıyn. Al joǵarydaǵy mátinniń oryssha   nusqasy mynadaı:

«Vo vremıa je sna v dýshe obrazýıýtsıa no­vye sıly (tojdestvennye s pervıch­nymı), vsledstvıe chego na drýgoe ýtro proız­volnoe vospomınanıe opıat vpol­ne ýdaetsıa. Etı novye sıly ılı os­novy, hotıa ı prımykaıýt k sledam, no ne soedınıaıýtsıa s nımı, onı takoe je pere­­nosnye, podvıjnye elementy: kak ı svo­bodnye, brodıachıe vpechatlenııa».

Eki nusqanyń da ózinshe kemshiligi bar, aldyń­ǵysynda – uǵymdar jaımalanyp baıan­dalǵan, ekinshi tárjimada sóz be sóz aý­darylǵan mátinniń astary túsiniksiz tarta­dy. Sondaı-aq «kezbe» – «brodıachıe» degen sózdiń naqty balamasy bolǵanymen de, mundaǵy másele – adamnyń jany, kóńil kúı aýany týraly bolǵandyqtan da, kezbe kóńil degennen góri «erkin, aýmaly, aýmaly-tókpeli kóńil aýany» dep alǵan túpnusqanyń mazmunyn barynsha janǵa jaqyn uǵymda ashady. Mysaly, «iz» degendi – jad, jan uıasy, jansar, es, áser», al «kúshti» degendi – «jan qýaty» dep birden qabyldaı qoıý qıyn. «Izdiń» tolyq maǵynasyn Beneke:

«Iz (jad, jansar) degenimiz – kóńil aýa­nynyń qubylýy kezindegi ózaralyq ótpe­li qubylys, mysaly, áserdi sezim­men qabyldaý (chývstvennym vosprııa­tıem) jáne ony túlete túrlendirý (vosproızvedenıe)» nemese sol áserdi jadta jańǵyrtý. Bul eki almasý da (akt) jannyń tabıǵatyna tıesili, sondyqtan da «iz» (jad) eshqandaı da zatııalyq sıfat­qa ıe emes. Biz: Onyń (izdiń, jad­tyń) orny qaıda? – dep suraı almaımyz (onyń qaıda ekenin bilmeımiz). Jan­nyń ózi sııaqty, onyń muqym ból­shek­teri de  nıhaıat (neprotıajenny, tutas, bólinbeıtin bútin), óıtkeni sana – júı­kelik (zeıindik) tanymnyń birden bir túısik kózi bolyp tabylady, al ol óz betinshe áldebir jeke keńistikke ıe emes. Sondaı-aq izdiń (jadtyń,  estiń) qandaı da bir dene múshesimen baılanysy joq; onyń keńistikpen baılanysy jáne qubylýy júıke júıesimen qatarlasa jarysyp júzege asady, biraq ta ol (jad, es) eshqashanda olardyń (keńis­tiktiń, júıkeniń) negizi bolyp tabyl­maıdy».

Demek osy siltemeniń uzyna maz­munynan ańǵaratynymyz, Benekeniń «sled» – iz dep otyrǵany jannyń este saqtaý qabileti, ıaǵnı jad nemese es. Qazaqy tirkeste, «aqyl-es» degenge saıady. Ol – jannyń syr sandyǵy, bir-birinen ajyrap ta ketpeıdi, onda mızaıa bolar ek. Bir-birimen qosylyp ta ketpeıdi, onda keshegi men búginniń áseri aralasyp, qoıyrtpaq eleske aınalar edi. Ári derbes, ári seriktes, týmysynan tutas aǵzalar. Tabıǵı túrde túrlenip, túlep otyrady. Iаǵnı Abaı atap ótken jıbıllı qasıet.

Tán men Jannyń qubylystary týraly jalpy túsinik bere kelip, joǵarydaǵy bul uǵymdy Abaı: «Jas bala anadan týǵanda eki túrli minezben týady: bireýi ishsem, jesem, uıyq­tasam dep turady. Bular tánniń qu­­mary, bular bolmasa, tán janǵa qonaq­úı bola almaıdy, hám ózi óspeıdi, qýat tap­paıdy», – dep qarapaıym tir­shi­lik qaraketimen jetkizedi.

Anyq jáne naqty ómirlik shyndyq. Mundaǵy Abaı kórsetip otyrǵan «ishsem, jesem, uıyqtasam» demektiń maǵynasyn – Beneke qaǵıdattardyń qasań tilimen túsin­dirgen: «chývstvennym vosprııatıem ı vosproızvedenıem», «prıpomınanıem etogo vosprııatııa» – degenniń adam ómirine aınal­d­yrǵandaǵy táfsirlik mazmuny. Tánge qorek berý, kórgendi qyzyqtaý, ty­nyǵý sezim júıeleri arqyly kóńil aýa­nyna, tábetine baılanysty (nechto pro­mejýtochnoe mejdý dýshevnym aktom) tabı­ǵı túrde júzege asady. Jandy mar­qadam taptyratyn da osy tabıǵı  tá­better. Al «ızmenenııa proıshodıat lısh parallelno psıhıcheskım, no vovse ne slýjat ım osnovanııamı»  degenniń balama uǵymyn – «bular bolmasa, tán janǵa qonaq úı bola almaıdy» degen sóı­lem tolyq jetkizedi. О́ıtkeni jan-tánniń quramdas bólshegi emes, tek «qonaǵy».

Joǵarydaǵy mátinderdegi «iz» «kezbe», «Uıqy kezinde janda jańa kúshter», «qoz­ǵal­maly elementter» degen uǵym­dar­dy taratyp taldaǵandaǵy kádimgi maǵynasy osy Abaı sózine saıma-saı keledi. Qazaqta: «Uıqydaǵy adam ólgenmen teń» – degen mátel bar. Demek uıyqtap turdyń degen sóz – ólip-tirilgenmen birdeı degen  sóz. Muny qazirgi kvanttyq teorııanyń zert­teý­shileri de rastaıdy. Biraq, oıanǵanda keshegi, odan burynǵy kórgen-bilgenderiń este-jansaryńda saqtalady. Sol este tut­qan­daryńnyń áseri «jadqa» saqtalý arqy­ly úzilip qalmaı, búgingi tirshilik qara­ketimen jalǵasady, erteńgi kúnniń qam-qaraketine ulasady.

Jan týraly ózge oıshyldardyń qaǵı­dat­taryn taldap, salystyra kelip jannyń qyzmetin Beneke:

«Bir sózben aıtqanda, tolyq elestetý (qııaldaý, oılaý – voobrajenııa) qabileti bir tektess qýattardyń (qazirgi ǵylymı tilde – neırondardyń) ózara tartylýy (Benekede – vzaımnogo prıtıajenııa odno­rodnogo) zańymen jáne  taný (Bene­kede – soznavanııa) zańdylyǵy (Benekede – zakonamı soznavanııa) ar­qyly tolyq túsin­dir­ledi, bizdiń qııa­ly­­myz bir nársemen ǵana shek­telmeıdi, qan­sha qubylysty elestete alamyz, sonyń bá­rin qamtıdy» , dep túsindiredi.

Qaǵı­dattyq turǵydan alǵanda qısyndy tirkester. Tánge bitken jannyń tabıǵı negizi men túısikke júginip, tájirıbe jınaqtaý arqyly tabıǵı túrde ósip-ónýin, ishki qalyptasý zańdylyqtary men jan qýatynyń molaıýyn, onyń adam oıymen birge qanattasa ushatyn ushqyrlyǵyn, este saqtaý jadyn, túrlenýin ǵylymı termınder arqyly baıandap bergen. Al Abaıdyń oqyrmanynyń dúnıeni qa­byl­daý áseri men oılaý júıesi, tildik-uǵymdyq túsinikteri múldem basqa bola­tyn. Sondyqtan da túpnusqadaǵy túpki maǵynany barynsha qanyqtyra túsindirý úshin  fılosofııalyq astarmen kúrmelgen bul uǵymdardyń maǵynasyn Abaı qara­paıym tilmen áýeli:

«Adam uǵyly (balasynyń aǵzasy) eki nárseden (turady): biri ‒ tán, biri ‒ jan. Ol ekeýiniń ortalarynda bolǵan nárselerdiń qaısysy jıbıllı (tabıǵı, týa bitedi, túısik arqyly damıdy), qaısysy kásibı (izdenispen, eńbekpen, tárbıemen,  úırenýmen keletin qasıet) ‒ ony bilmek kerek», – dep aıtar oıyn jiktep alady.

Qaǵıdalyq syqıǵan qısyndar men jada­ǵaılap baıandaǵan tirshilik túısik­te­riniń sóz quramy basqa bolǵanymen oı oramy oraılas.

Mysaly, Benekedegi: «Qabileti bir tek­tess qýattardyń ózara tartylýy» – degen­niń maǵynasy – Abaıdyń sózindegi: «Unam­dysy – unamdy qalpymenen, unam­syzy – unamsyz qalpymenen, árneshik óz sýretimenen kóńilge túsedi» (Abaı);

Benekedegi: «taný (Benekede – sozna­vanııa) zańdylyǵy (Benekede – zako­namı soznavanııa) arqyly tolyq túsin­diriledi», – degenniń maǵynasy  Abaıdyń sózindegi: «Baǵanaǵy bes nárse­den (bes sezim múshe­leri) nárseden kóńilge jaq­sy áser hasıl (úlgi, nátıje, paıda) bo­lyp, jaman nár­se­den kóńilge jaman áser hasıl» bolyp túsedi» – degen oı ora­my­men sáıkes jáne mazmundas.

Al Benekedegi: «Qııalymyz bir nár­semen ǵana shektelmeıdi, qansha quby­lys­­ty elestete alamyz, sonyń bárin qam­tıdy» – degen sóılemniń maǵynasyn – Abaı­dyń: «Kimde-kim syrttan estip bilý, kórip bilý sekildi nárselerdi kóbeıtip alsa, ol ‒ kóp jıǵany bar adam: synap, oryn­dysyn, orynsyzyn ‒ bárin de baǵanaǵy jıǵan nárselerinen esep qy­lyp, qarap tabady», degen sóılemi to­lyq jetkizip tur.

«Aqylǵa sıymdy fılosofııa» dege­ni­miz osy. О́ıtkeni munda qurǵaq qısyn men qaǵıda, buratylǵan burylym­dy uǵymdar joq. Jan ıesiniń, ıaǵnı adamnyń, tán men janynyń qozǵalysy tabıǵı túrde baıandalǵan. Kózge kórinbeıtin jannyń ornyna jan ıesiniń ózi dáıekke alynǵan. Al jıbılı men kásibı túıinsózderi-ter­mınderi shyǵystyq pálsafanyń ter­mın­de­ri ekeni anyq. Onyń túbiri «jıbılı qýat» degen termınniń ýrdý tilinde bar ekenin taptyq. Zady, psıhologııa pro­fessory Q.Jaryq­baev­tyń «Ál-Fara­bıdiń kózqaras­tarymen astarlasyp jatady» – degende meńzep otyrǵany da osy uǵym bolýy múmkin. Ashyp tal­damaǵandyqtan da, senimdi túrde kesip-piship aıta almaımyz. Biraq ta, «aqyl­ǵa sıymdy fılosofııanyń» usta­ny­my men Beneke júrgizgen tájirı­beniń mátibi soǵan saıady. Iаǵnı Abaıdyń ózi aıtqandaı: «Bulaı etip bul hareketke túsingen adamdy aqyldy deımiz».

Sonymen, eń basty qorytyndymyz, osy ýaqytqa deıin Abaıdy «fılosof emes», «sebebi, eýropalyq deńgeıdegi naqty fılo­so­fııalyq eńbekke júginbegen», «sondyqtan da ol jaı ıslamı oıshyl» degen dúmbilez dombytpalarǵa tosqaýyl qoıa­tyn ǵylymı dálel tabyldy. Ol adam – ne­m­istiń ataqty fılosof-psıhologi Frıd­rıh Edýard Benke. Endigi abaıtaný iliminiń jańa arnasy osy baǵytta óris alatyny anyq.

Tursyn JURTBAI,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor,

Sultan YBYRAI,

aqparattyq tehnologııa mamany