Saıasatqa baılanǵan saýda joldary

Bizdi myna bir derek erekshe eleń etkizdi. Sońǵy jyldary Sýes kanalynyń ornyn basatyn jańa teńiz saýda joly týraly áńgime júre bastapty. Ol ásirese 7 qazanda Palestınada bastalǵan qarýly qaqtyǵystan keıin ózekti bola túsken. Naqtyraq aıtqanda, bul joba Ben Gorıon kanaly dep atalady eken. Ol keleshekte Sýeske báseke, balama kanaly bolady degen boljam bar. Dúnıejúzilik saýda salasynyń sarapshysy, Sýes kanalynyń basqarma májilisiniń burynǵy múshesi Ýaıl Maqdýrdiń aıtýyn­sha, Qyzyl teńiz ben Aq teńizdi Izraıl arqyly jalǵaıtyn Ben Gorıon kanaly jańa bastama emes, ol baıaǵydan beri kóterilip kele jatqan eski ıdeıa kórinedi. Alaı­da ıdeıanyń oryndalmaýynyń bir sebebi bar. Ol qandaı desek, Izraıldiń Gaza aımaǵynan basqa búkil jaǵalaýyn, tipti sonaý Haıfa qalasyna deıin teńiz deńgeıinen 350 metr bıiktiktegi jotalar qorshap jatyr. Sol sebepti bul tabıǵı landshaft jobanyń iske asýyna kedergisin keltirgen. 1963 jyly AQSh bıligi bıik jotalardy tegisteý úshin tipti shaǵyn ıadrolyq jarylys jasaýdy da uıǵarǵan. Alaıda radıasııalyq sáýleniń qorshaǵan ortaǵa zııany eskerilip, bul josparynan bas tartqanǵa uqsaıdy. Endigi jerde Ben Gorıon jobasy qaıtadan nazarǵa ilikti. Bul joly múddeli tarap taý-qyrattardy súrmeı, kanal arnasyn jazyqta jatqan Gaza aımaǵy arqyly ótkizýdi oılastyryp jatyr. Bıik jotadan arna salǵansha jobanyń syzbasyn Gaza aımaǵyna qaraı bura salǵan ońaı ári arzanǵa túsedi emes pe? Osy rette keıbir sarapshylar Izraıl – Palestına qaqtyǵysynyń tutanýyna osy jaǵdaı sebepshi boldy degen boljamdar aıtady. Jalpy, bul ıdeıa neden týyndady? Kezinde arabtar men evreılerdiń arasyndaǵy soǵysta Sýes kanaly qysym jasaýdyń tetigi retinde birneshe ret jabylǵan edi. Sonymen birge 2021 jyly Evergreen Marine kompanııasynyń konteıner tasýshy kemesi ótkelde qaıyrlap qalǵanda dúnıejúzilik teńiz joly saýdasy úlken shyǵynǵa batqan. Kelgen shyǵyn kúnine 6-10 mlrd dollarǵa jetken deı­di. Sonyń saldarynan taýarlar men shıkizat dittegen jerine jete almaı dúnıejúzilik saýda bir­shama toqyraýǵa ushyrady. Álem teńiz joly kanaldarynyń mańyz­dylyǵyn sonda baryp túsindi.

Sarapshynyń málimdeýinshe endigi jerde álem elderi 2050 jylǵa qaraı soltústik muz­dy mu­hıttyń teńiz jolyn paı­da­lanýǵa daıyndalyp jatyr. Boljamdar boıynsha 25 jyldan keıin kemeler muzdy muhıtta emin-erkin júretin bolady. О́ıtkeni muhıt betin japqan muzdar jyldan-jylǵa erý ústinde. Ár on jyl saıyn shamamen 12%-ǵa muhıttaǵy muz erip barady. Onyń ústine zertteý kórsetkendeı, muhıttaǵy qat­qan qalyń muzdar erteden kele jatqan muzdar, qazir ondaı qubylys oryn almaıtyn bolǵan. Bul klımattyń ózgerýi saldarynan aldaǵy 25 jylda Muzdy muhıt dúnıejúzilik teńiz saýda jolyna aınalady degen sóz. Búgingi Sýes kanaly arqyly ótip jatqan taýarlardyń teń jartysy Soltústik muzdy muhıtpen tasymaldanady. Sarapshynyń aıtýynsha Taıland eliniń shyǵysynda ornalasqan elder osy soltústik baǵyttaǵy teńiz jolyn tańdaı­dy. О́ıtkeni ol anaǵurlym arzan túsedi. Máselen, Japonııanyń Io­ko­gama portynan Germanııanyń Gambýrg portyna deıin Sýes kanaly arqyly 11073 teńiz mılin qurasa, soltústik muzdy muhıtyn 6920 teńiz mılinde aınalyp ótedi. Osy tusta Úndistannyń róli kúshti bolǵaly tur. Boljamdarǵa saı 2050 jylǵa qaraı Úndistan álemdegi ekonomıkasy myqty úshinshi elge aınalýy múmkin. AQSh pen Eýropa elderi qazirden Qytaıdyń ornyna Úndistandy dúnıejúziniń fabrıkasy etý jolynda jumys istep jatyr. Sol úshin jýyrda Úndistan – Taıaý Shyǵys – Eýropa ekonomıkalyq dáliziniń jobasy álemge tanystyryldy. Joba boıynsha Úndistannan, Shyǵys Azııa elderinen shyqqan taýar BAÁ men Saýd Arabııasynyń porttaryna teńizben jetkizilip, ári qaraı temirjolmen, júk kólikterimen Iordanııa jerin basyp ótip, Izraıldiń portynan teńiz arqyly Eýropa elderine jol tartýǵa tıis edi. Atalǵan jobanyń paıda bolýyna eki jaǵdaı túrtki bolyp otyr. Birinshisi Batystyń 2013 jyly Qytaı jarııalaǵan teńiz jáne qurǵaq jolmen ta­ýar tasymaldaıtyn jańa Jibek Joly baǵytyna qarsy áreketi bolsa, ekinshisi Izraıldi burynǵy jaýlastary arab elderimen ekonomıka arqyly baılanystyryp, Taıaý Shyǵysta Izraıldi mańyzdy oıynshyǵa aınaldyrý. Alaıda Palestınadaǵy jaǵdaı bul jobanyń iske asýyn shekteýsiz merzimge tejep tastady. Degenmen sarapshynyń pikirinshe arada biraz ýaqyt ótken soń jańa ıdeıaǵa barlyq tarap qaıta oralady dep otyr. Al Qytaıdyń jańa Jibek Joly saýda dálizi Qazaqstan jeri arqyly da ótetin eskerý kerek.

«Qytaı eliniń ekonomıkasy saýdaǵa negizdelgen. Qytaı elin dúnıe júziniń óndiris alańy dep bekerge aıtpaıdy. Sol Qytaıdyń búkil taýarynyń 80%-y Sıngapýr­degi Malakka kanalynan ótedi. Son­dyq­tan eger bul ótkel jabylsa, Qytaı saýdasy úlken tyǵy­ryq­qa tireledi. Osyny bilgen shyǵys memleketi qazir Ońtústik Amerıkadaǵy Nıkaragýa elinen Panamaǵa básekeles jańa kanal salýdy qashannan josparlap kele­di. Keleshekte ol AQSh, Kanada, Meksıkanyń shyǵys jaǵalaýyna jyldam taýar jetkizetin kanalǵa aınalady», dedi sarapshy.

Bıylǵy Joldaýda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev eksporttyq áleýetti arttyrý kerektigin tap­syr­ǵan bolatyn. Oǵan qol jetkizý­diń eń tóte joly – saýda men alys-beristi kúsheıtý. Qazaqstan saıa­sat­ta ǵana emes, ekonomıkada da ashyqtyq pen erkin dıalogti ustanǵan el. Sondyqtan osyndaı kópqyrly saıasatynyń arqasynda alyp derjavalar arasyndaǵy saıa­sı oıynda tek utymdy jaqta bolady. Eýrazııanyń kindiginde or­nalasqan Qazaqstannyń tıimdi geo­­grafııalyq aımaǵyn arab mem­le­ketteri de óz múddesine paıda­lan­ǵysy keledi. Osy oraıda bıyl Qazaq­stan men Qatar arasynda úlken kelisimder jasaldy. Bul ret­te arab memleketteri Jibek Jo­ly saýda joly arqyly Qytaı men Orta Azııa, Eýropa arasyn logıs­tıkamen baılanystyrýdy kóz­deıdi. Ol negizgi úsh baǵytty qamtı­dy. Birinshisi Eýrazııalyq saý­da kóligi dálizi. Bul jol Astan­a men Máskeýdi jalǵaıdy. Ekin­shisi Qytaı, Orta Azııa, Batys Azııa kólik dálizi. Onyń baǵyty Alma­ty – Tashkent – Tegeran – Ankara arqyly ótedi. Úshinshi saýda kólik dálizi Qy­taı men Pákistandy baılanystyrady. Kólik dáliziniń joly Almaty men Islamabad aralyǵynda jatyr.

Keıbir sarapshylar Almaty arqyly ótetin dál osy Qytaı – Pákis­tan saýda-kólik dálizin iske asyr­maý úshin úlken saıası oıyn­shy­lar Aýǵanstanda qanshama jyl boıy qoldan dúrbeleń jasap keldi degen dolbar jasaıdy. Ne bolsa da búgingi tańda Aýǵan elin­de birshama turaqtylyq orna­dy, onyń ústine Qazaqstanmen ara­da úkimettik deńgeıde biraz kelisim­der jasaldy. Demek atalǵan kólik dáli­ziniń Qazaqstan taýaryn dúnıe júzilik naryqqa shyǵarýyna berer múmkindigi úlken bolǵaly tur.

ShYMKENT