Lýdomanııa qazirgi zamanda adamdy azdyratyn, ony qoǵamnan ógeılendiretin asa qaýipti áleýmettik dertke aınaldy. Ásirese keıingi jyldary qumar oıynǵa arbalǵan jastar men áıelder sanynyń tym kóbeıip bara jatqany alańdatady.
Ońaı jolmen aqsha tapqysy keletin jastarymyzdyń kóbeıýine adamdy eliktiretin, aıaq basqan saıyn kezdesetin jarnamalar sebep boldy dep aıtýǵa negiz bar. Sonyń bir dáleli – elimizde 2019 jylmen salystyrǵanda qumar oıyndaryna bás tigý ótken jyly 40 esege artqan. Internette bás tikseń, mol utysqa kenelesiń degen qyzyldy-jasyldy jarnama óte kóp. Qalada sýpermarketter men áýejaı, temirjol vokzaldaryna kirgende qumar oıynǵa qyzyqtyratyn shaqyrtýlardan aıaq alyp júre almaısyń.
Salystyrmaly túrde qarasaq, qumar oıyn jáne bás tigýdiń aýqymy sport, demalys, saıahattaýdan – 21,3 paıyz, kitaphana, muraǵat, murajaılar jáne basqa da mádenı nysandar qyzmetinen 9 ese, óner jáne shyǵarmashylyq salasynan 12 ese kóp. Oıyn bıznesi kásipkerliktiń qyzmet kórsetý salasynyń artyna muqııat jasyrynǵan. Keıingi on jyldyń ishinde elimizdegi oıyn bıznesinen túsken paıda orta eseppen 25 paıyzǵa kóbeıse, 2019-2022 jyldar aralyǵynda qumar oıyndardy uıymdastyrý jáne bás tigý qyzmetiniń aınalymy 115 trln teńgeni qurapty. 2022 jyldyń ózinde ǵana elimizde oıyn bıznesinen túsken kiris 500 mlrd teńgeden asqan. Alaıda ár sıfrdiń artynda adam taǵdyry turǵanyn esten shyǵarmaýymyz qajet.
Parlament depýtattary oıyn bıznesin qatań memlekettik retteý jónindegi máseleni der kezinde kóterip otyr. Shyndyǵyna kelgende, bul – ulttyq qaýipsizdik máselesi. Basy ashyq jaıt – lýdomanııanyń arty qylmys, otbasynyń kúıreýi, adamnyń nesıe qaqpanyna túsýi, kúızelisi. Asqynsa, sońy sýısıdke de kelip tireledi. Býyny bekimegen kóp jas oń-solyn ajyrata almaı lýdomanııanyń qara túnegine batyp bara jatqany – búgingi qoǵamnyń asqynyp bara jatqan jarasy. Sondyqtan da oıyn bıznesiniń jarnamasyna tosqaýyl qoıyp, onyń quqyqtyq normalaryn qatań retteıtin kez jetti.
2007 jyly qabyldanǵan «Oıyn bıznesi týraly» zańnyń normalary eskirdi, oǵan túbegeıli ózgeristerdi tezirek engizý qajet. Ol úshin eń aldymen qumar oıyn jarnamalaryn qoǵamdyq oryndardan alyp tastaý kerek. Týrızm jáne sport mınıstrligi ázirlegen oıyn bıznesi týraly normatıvtik-quqyqtyq akti jobasymen tanysyp, onlaın-talqylaýyna da qatystyq. Kózimniń jetkeni, bul jerde oıyn bıznesinen zardap shegip jatqan otandastarymyzdyń janaıqaıy emes, osy saladaǵy kásipkerlerdiń daýysy qattyraq shyǵyp jatyr. Jasyratyny joq, oıyn bıznesindegi kásipkerlerdi óz múddeleri alańdatady. Al sonda qaryzǵa belshesinen batyp jatqan azamattarymyzdyń jaǵdaıyn kim oılaıdy? Qumar oıyn talaı otbasyny kúıretip jatqanyn kórip júrmiz. Basy aınalyp, báske kirip, qaryzǵa belshesinen batqan kúıeýin nemese balasyn oılap, sharasyzdyqtan ne isterin bilmeı basy qatqan talaı ana qabyldaýymyzǵa keldi. Aqtóbede táp-táýir tabys taýyp, kásipkerlikpen aınalysyp júrgen bir kelinshektiń kúıeýi lýdomanııanyń quryǵyna iligip, úıin, kóligin, bar aqshasyn salyp jibergen. Kúndiz-túni tynbaı eńbek etip júrgen kásipker kelinshek kúıeýiniń lýdomanııaǵa ushyraǵanyn birden bilmegen. Aqyry otbasy kúıredi, kúıeýi qańǵyp ketti, kelinshek búkil jıǵan-tergeninen aıyrylyp, eki sábıimen dalada qaldy. Mundaı jaǵdaılar el ishinde kóp kezdesedi. Bireýdiń otbasyn oırandaýmen, bala-shaǵasynyń baspanasyn tartyp alýmen tapqan kiris – aram nárse. Muny eshbir syltaýmen aqtap alýǵa bolmaıdy.
Ana, depýtat retinde talaptary kúsheıtilgen «Oıyn bıznesi týraly» jańa zańnyń tezirek qabyldanýyn quptaımyn. Osy zańda qarapaıym azamattardyń múddesi eskerilip, kúmándi baptar qosylyp ketpeýi úshin qoǵam bolyp ún qosýymyz kerek. Jobada zańdy buzǵan kásipkerdiń lısenzııasy toqtatylyp, orta bızneske 300 AEK, iri bızneske 1000 AEK aıyppul salynýy qarastyrylǵan. О́z basym otbasyn qaryzǵa batyryp, úıindegi áke-sheshesin jylatyp, bala-shaǵasynyń aýzynan aqsha jyrǵan oıynqumarlar arqyly paıdaǵa kenelgen kásipkerlerge aıyppul mólsherin ósirýdi qoldaımyn. Qajet bolsa, olardy lısenzııasynan aıyrý kerek.
Anar DARJANOVA,
Aqtóbe qalalyq máslıhatynyń tóraǵasy