Qan-tamyr hırýrgııasynyń negizin qalaǵan

Turar Kókeev 1933 jyly 15 jeltoq­san­da Jambyl oblysynyń Talas aýdanynda qarapaıym otbasynda dúnıege kelgen. Jasynan eńbekpen ysylyp, shyńdalǵan. Ákesi Qoıshyǵara keńsharda jyl­qy baqqan. Ol kez temir tul­par degenniń ilýde bireýi ǵana kózge iligetin. Sharýashylyqtaǵy negizgi kólik jyl­qy maly edi. Ekinshi dúnıejúzilik so­ǵystyń jalyny sharpyǵan tusta Turar mektepke endi barǵan edi. Ákesi 1941 jyldyń qazanynda zamandas­tarymen birge maıdanǵa attandy. Sol ketkennen 1944 jylǵa deıin maıdan dalasynda jaýmen alysqan ákesi Batys Belarýs jerinde jaraqat alady. Keýdege tıgen oq ókpeni zaqymdaıdy. Ol zamanda ókpe hırýrgııasy degen áli damymaǵan. Amal joq, jaýyngerdiń ókpesiniń bir bóligi irińdep, «áskerge jaramsyz» degen qaǵazben elge qaıtady. Sodan tósek tartyp qalǵan ákeı denesin jaılaǵan irińdi ýdan ońala almaı, 1946 jyldyń qańtarynda baqılyqqa attanyp kete barady. О́mirinde hat tanymaǵan áke hal ústinde jatyp, balasyna: «Men ómirde kóp qıyndyq kórdim. Endi sen myqty azamat bol, dáriger bolýǵa tyrys», dep ósıet etipti.

Aýrýshań anasy aıaqtanyp úlger­me­gen úsh balamen jesir qalady. Turar aǵamyzdyń sol kúnder jaıly estelikterinen anasy Zıbagúldiń batyldyǵyna qaıran qalasyń. Beldi bekem býyp, qıyndyqqa qaıyspaıtyn er minezine tánti bolasyń. Kúıeýinen aıyrylǵan jesir ana qolónerdi meńgerip alasha-kilem toqyǵan, kıiz, tekemet basyp, quraq kórpe, syrmaq tigip, úı jabdyǵyn daıyndaǵan. Onymen qoımaı, baý-baqsha egip, qaýynishek, qaýynqurt jasap balalaryn jetildirgen. Qaıratyn janyǵan qaıran sheshe balalaryn oqytty. Qulynshaqtaryn el qataryna qosty.

Al bizdiń keıipkerimiz Turar – úıdiń úlkeni. Ákesi qaıtqannan keıin, besinshi synyptan bastap eresektermen teńdeı eńbekke aralasty. Sol kezdiń ózinde kúzgi jıyn-terinde erekshe kózge túsken bozbala Turardy basshylyq esep­shi qylyp taǵaıyndaıdy. Araǵa biraz ýaqyt salyp bas esepshi alǵyr balany ózine kómekshi etip shaqyrady. Biraq osy jyldar aralyǵynda bir kezderi ákege bergen ýádesin esten shyǵarmaǵan Turar Jambyl qalasyna oqýǵa ketedi. Ol kezde oblys ortalyǵynda peda­gogıkalyq, zooveterınarlyq jáne fel­dsherlik-akýsherlik baǵytta tálim beretin úsh tehnıkým bolatyn. Áke ósıetin oryn­daýǵa belin bekem býǵan bozbala feldsherlik-akýsherlik teh­nıkýmǵa tapsyrady. Orta oqý ornyn támamdaǵannan keıin Almatyǵa attanyp, sol kezde S.Molotov atyndaǵy Medısına ınstıtýtyna oqýǵa túsedi. Bilimi, oı-óresi qatarlastarynan kem túspeıtinin túsingen ol oqýǵa erekshe qulshynyspen den qoıady. Myqty ustazdardan tálim alady. Stalındik stıpendııa ıegeri atanady.

T.Kókeev joǵary medısınalyq oqý ornyn bitirgennen keıin ózi suranyp júrip, týǵan jeri Talasqa attanýdy qup kóredi. Onysy tegin emes-ti. Az ýaqytta aýdandyq aýrýhananyń jumysyn jandandyrady. Oqýyn jańa támamdaǵan bilikti maman jergilikti densaýlyq saqtaý salasynyń jumysyna jańa lep əkeledi. Ondaǵy materıaldyq-tehnıkalyq bazanyń nasharlyǵyna, dári-dármek, maman tapshylyǵyna qaramastan naýqastardy emdep, qoly shıpaly dəriger retinde jurtqa tanyla bastaıdy. Aýdandyq aýrýhanada ol tuńǵysh ret medısınalyq túsik jasaıdy. «Oıyq» eldi mekeninen aýyr halde jetkizilgen qart kisige sibir j­a­rasy dıagnozyn qoıyp, emdeıdi. Jalpy, aýdan shól jáne shóleıt aı­maq­ta ornalasqandyqtan munda sý-tuz almasý úderisiniń buzylýynan týyn­daıtyn patologııalar kóp kezdesedi. Turar Qoıshyǵarauly sondaı dertke shaldyqqan talaı naýqastyń janyna arasha túsip, halyq alǵysyna bólengen.

Ǵalymdardyń daryndy túlekter arasynan ulttyq ǵylymı kadr daıarlaý týraly usynysyna qulaq asqan Densaýlyq saqtaý mınıstrligi qyrkúıekte bir top túlekti aspırantýraǵa shaqyrady. Sol shaqyrýmen Turar aǵamyz qaıta Almatyǵa oralady. Áıgili professor Mıhaıl Brıakınniń jetekshiligimen ǵylymı jumysqa kirisedi. Ol kez eli­miz­de qan-tamyr hırýrgııasy múlde qalyptaspaǵan. Bilikti maman degen joqtyń qasy. Sony jaqsy túsingen ǵylymı jetekshi daryndy shəkirtine senim artyp, túren túspegen qan-tamyr­lar hırýrgııasy taqyrybynda ǵy­lymı taqyryp usynady. Keıin M.Brıa­kınniń qoldaýymen gospı­tal­dyq hırýrgııa klınıkasy janynan respýblıkadaǵy tuńǵysh qan-tamyr hırýrgııasy bólim­shesi ashylady. T.Kókeev sol jerde elimizdiń túkpir-túkpirinen kelgen naý­qastarǵa túrli operasııa jasaıdy. Onyń ishinde kúretamyrdyń okklıýzıvtik aýrýlaryna shaldyqqan pasıentterge jasalǵan alǵashqy qalpyna kel­tirý operasııalary da bar. Ǵylymı jetek­shisi Mıhaıl Brıakınmen birge qan-tamyr hırýrgııasynyń negizin qalap, tipti kúrdeli operasııa jasaýdan qaımyqpaıdy. Osylaısha, aýyr halde jatqan talaı naýqasty aman alyp qalǵan.

T.Kókeev ár jyldary qajyrly eńbe­gine saı laıyqty marapat alyp otyrdy. Hırýrgııa salasyna sińirgen eńbegi úshin «KSRO Densaýlyq saqtaý salasynyń úzdigi» tósbelgisimen, «Qazaq KSR Joǵarǵy mektebiniń eńbek sińirgen qaıratkeri» ataǵymen marapattalady. 1997 jyly qan-tamyr hırýrgııasy salasyn bilikti uıymdastyryp, hırýrgııalyq kadr daıarlaýǵa súbeli úles qosqan Turar Qoıshyǵarauly A.Syzǵanov atyndaǵy hırýrgııa ǵy­lymı ortalyǵynyń «Qurmetti pro­fessory» atanady. 2011 jyly Halyqaralyq hırýrgter kongresinde «Altyn medalmen», Dərigerler qaýym­dastyǵynyń «Altyn dəriger» tós­bel­gisimen marapattalady. Negizi T.Kókeev tárbıelegen shákirtterdiń ózi – bir tóbe. Olar búginde eldiń densaýlyq saqtaý salasynda qajyrly eńbek etip júr.

Turar Qoıshyǵaraulynyń ult azamaty retinde qazaq tiline jasaǵan janashyrlyǵy men qamqorlyǵy da erekshe edi. El táýelsizdigin alǵan jyldary qazaq tilinde medısınalyq oqýlyqtar bolǵan joq. Osy olqylyqty der shaǵynda ańǵarǵan ol qazaq tildi stýdentterge arnap oqýlyqtar jazýǵa kiristi. T.Kókeevtiń salaǵa bilikti dáriger daıarlaý isine qosqan úlesi zor ekenin aıttyq. Medısına ınstıtýtynda alǵash ret ınternatýra ashyp, hırýrgııalyq ınternatýraǵa jetekshilik etken de – osy kisi. Ustazdyń «Natura Sanat, medicus curat» (tabıǵat emdeıdi, al dáriger oǵan kómektesedi), «Ex juvantibuset nocentibus» (emdep kór, biraq zııan keltirme), «Mons sans – in corpore sans» (deni saýdyń – jany saý) syndy qanatty sózderin kóptegen shákirti ómirlik qaǵı­daǵa aınaldyrǵan.

Halqy qadir tutqan Turar Qoıshy­ǵa­ra­uly – Jambyl jáne Almaty ob­lystarynyń qurmetti azamaty. Ǵalym, ustaz kózi tirisinde óz ortasynda qurmetke bólendi. Sanaly ǵumyryn densaýlyq saqtaý salasyn óristetýge, ult ǵylymyn damytýǵa, dáriger daıar­laýǵa arnaǵan isi – izbasarlary men shákirtterine árqashan úlgi.

Bolatbek BAIMAHANOV,

Ulttyq hırýrgııa ortalyǵynyń tóraǵasy, UǴA akademıgi