«Esimi el júreginde saqtalǵan er baqytty» deıdi dana halqymyz. О́negeli ómiri kópke úlgi bolatyn, ólsheýsiz eńbegimen, aqyl-parasatymen qalyń jurtshylyqtyń qurmetine bólengen adamdar jergilikti jerlerde de az emes. Alaıda «olar laıyqty ulyqtalyp júr me, óskeleń urpaq bile me?» degen suraq qoıylsa, mádenı, rýhanı salalarǵa jaýapty basshylar men mamandar ne dep jaýap bererin bilmeıdi. Kóbine esimi burynnan belgili batyrlar men memlekettik marapatqa ıe bolǵan tulǵalardy ulyqtap, óńirdiń órkendeýine úles qosyp, ıgilikti isterimen kósh basynan kórine bilgen maıtalman eńbekkerler kózden tasa qalyp jatatyny ókinishti. Solardyń biri Shámshııa Kulmurzına apamyz – qaı jaǵynan bolsyn maqtaýǵa laıyq jan.
Ol 1895 jyly Aıyrtaý aýdanynyń Kókdaýyl aýylynda týǵan. Kedeı sharýanyń qyzy eńbekke erte aralasady. Sartúbek ujymshary qurylǵanda alǵashqylardyń qatarynda múshelikke qabyldanyp, sıyr fermasynda saýynshy bolyp jumys isteıdi. Kúndelikti josparyn asyra oryndaıdy. Stahanovshylardyń aldyńǵy leginde kórinip, sosıalıstik jarysta joǵary eńbek qulshynysymen kópke tanylady. Jerlesteri onyń mal sharýashylyǵyn órkendetýdegi jáne qoǵamdyq jumystardaǵy belsendiligin baǵalap, 1947 jyly Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty etip saılaıdy. Keńshardyń sıyr fermasy meńgerýshiligine kóterilip, halyq senimin is júzinde aqtaı biledi. Sol jyldary fermadaǵy 250 bas sıyr eki esege deıin kóbeıip, sút saýý kórsetkishi anaǵurlym artady. Besjyldyq jospar mejesinen de asyp túsedi. Sóz arasynda Shámshııa О́mirbekqyzynyń Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi depýtattyǵyna eki ret usynylǵanyn aıta ketken jón. Ol kezderi mundaı kurmet qarapaıym eńbek adamynyń ekiniń birine kórsetile bermeıtin. О́zine júktelgen depýtattyq amanatty buljytpaı oryndap, artyna ónegeli iz qaldyra bildi. Men tildesken kónekóz qarııalar ol týraly gazet betterinde kóptegen maqalalardyń jaryq kórgenin, suhbattar jarııalaǵanyn alǵa tartty. Olaı bolsa óshkenimizdi jandyryp ólgenimizdi tiriltýge mindetti sala qyzmetkerler arhıvtik derekterdi jınastyryp, toptastyrsa, mektepterdegi mýzeılerge ómirbaıany men fotosy qoıylsa degen ótinishimizdi bildirgimiz keledi.
Ol kisi týraly estelikterdiń birinde Shámshııa Kulmurzınanyń nemeresi Nurahmetov Maǵzumnyń qyzy Ázına Áýelbekova týraly da aıtylady. Ázına 1953 jyly 25 jeltoqsanda Kókshetaý oblysy Volodar aýdany Sartúbek aýylynda dúnıege keledi. Ájesi Shámshııa Kulmurzına apamyz bul nemeresin barynsha myqty tárbıelep-ósiredi. Eń jaqsy kóretin nemeresin 15 shaqyrym jerdegi Orlovka aýylyna oqýǵa tasıdy. Ájesi súıikti nemeresin at shanaǵa otyrǵyzyp, qalyń kúpige orap, ár aptanyń dúısenbi kúni ınternatqa aparatyn da, juma kúni qaıta alyp kelip otyrady eken. О́ıtkeni Orlovkada kazaktar kóp turǵan. Solardyń balalarymen júrip orysshaǵa úırenedi dep topshylaǵan ǵoı. Sol Orlovkada tórtinshi synypqa deıin oqyp, bilim alady. Kelesi jyly Borlyq aýylynda oryssha mektep ashylyp, ájesi nemeresin soǵan kóshiredi. Borlyq aýylynda bilim uıasynda segizinshi synypqa deıin oqyp, ol jerdi de jaqsy bitirip shyǵady. Al onjyldyq mektepti Volodarov aýylynda támamdaıdy. Jaqsy baǵamen oqydy degen attestat alyp shyǵady. Al 1972 jyly Almaty qalasyndaǵy Aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynan dıplom alyp, ýaqytsha Volodarov aýdandyq turmys kombınatynda ekonomıst bolyp qyzmet isteıdi. Sodan 1978 jyly «Komarovskıı» keńsharyna qyzmetke ornalasady. О́ziniń jaqsy maman ekenin dáleldep, mindetin óte jaqsy atqaryp, bıikterden kórinedi. Ár jyldary etken eńbegi baǵalanyp, jyl saıyn túrli gramotamen marapattaldy. Basshylardan baǵaly syılyq ta alǵany bar. Áje tárbıesin kórgeniniń paıdasy bolsa kerek, jumysta adaldyq tanytyp, qasyndaǵy áriptesteriniń syı-qurmetine bólenedi. Tikken shańyraǵynda syılastyq saltanat quryp, balalaryna da áje aqylyn ósıet etip aıtyp otyratyn. Tiri janǵa eshqashan daýys kóterip kórmegen eken. Kúlip-oınap ómir súripti. Osy aýdan boıynsha da biraz jerge qyzmetke shaqyrǵan desedi. Tipti bir jerlerden bas ekonomıst bolýǵa da usynys túsipti. Biraq ol eshqaıda qozǵalmapty. О́zi eńbek jolyn alǵash bastaǵan «Komarovskıı» keńsharynda qyzmetin jalǵastyra beredi. «Nege bul aýyldy qımaısyz?» degenderge «Ájem Shámshııa Kulmurzına men ákem Maǵzum Nurahmetov osy jerde jumys istegen. Sondyqtan bul topyraq men úshin óte ystyq», dep jaýap beredi eken.
Týǵan aýylyna degen mahabbaty ony sol jerden alysqa uzatpady. О́zi tańdaǵan qyzmetinde 26 jyl jumys istep, 2004 jyly kenetten qaıtys bolady. «Ajal aıtyp kelmeıdi» deıdi ǵoı, 50-den endi asqan shaǵynda asyl ana baqılyqqa attandy. Artynda jáýteńdep joldasy Sabyrǵalı Áýelbekov pen eki uly Almat pen Alhat qalady. Dana halqymyz aıtqandaı, «Kimniń kim ekenin basyńa is túskende bilersiń» degendeı, kóp aǵaıyn teris aınalyp, qashqaqtap jolamasa kerek. Sol kezde bizdiń áýletke jany ashyp járdemdesken jannyń biri keńshar dırektory Asylbek Naýryzbekov bolatyn. Syrymbet Esenǵalıev pen kórshi Batıma Majeǵulovanyń da kóp septigi tıdi. Osyndaı azamattarǵa aıtar alǵysym sheksiz. Kishkentaı ǵana shańyraqqa jasaǵan kómegi, bútindeı bir elge jasaǵan jaqsylyqtan úlken kórindi.
Sabyrǵalı ÁÝELBEKOV,
eńbek ardageri, zeınetker
Soltústik Qazaqstan oblysy