Aýstralııanyń mal sharýashylyǵyn júrgizýdegi ozyq ádisterin zertteý úshin otandyq delegasııa atalǵan elge sapar shekti. Onyń quramyna agrarlyq bıznes, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń ókilderi, Túrkistan, Qostanaı, Almaty jáne Jetisý ákimdikteriniń basshylyǵy kirdi. Delegasııany Premer-mınıstrdiń orynbasary Serik Jumanǵarın basqardy.
Aýstralııa – jahandyq eksporttaýshy: qoı eti eksportynyń úlesi boıynsha – birinshi orynda, al sıyr etiniń eksporty boıynsha – ekinshi orynda. Onyń 100-ge jýyq ónim jetkizý naryǵy bar. Bul rette aýyl sharýashylyǵyna memlekettik qoldaý kórsetilmeıdi. Otandyq mamandar aýstralııalyq fermerler mal sharýashylyǵy salasynda osyndaı ekonomıkalyq tabysqa qalaı qol jetkizgenin anyqtady.
Birinshi kezdesý «Ońtústik Aýstralııanyń mal sharýashylyǵy» iri salalyq uıymymen, MLA (Meat and Livestock Australia) teń quryltaıshysymen ótti, sońǵysy Ońtústik Aýstralııadaǵy 3,5 myńnan astam sıyr jáne qoı etin óndirýshi, sondaı-aq 6 myń qyzyl et pen jún óndirýshiniń múddelerin qorǵaıdy. Uıym et jáne jún ónerkásibiniń turaqtylyǵy men ónimdiligin arttyrý maqsatynda jumys isteıdi, óndirýshilerdiń múddelerin qorǵaıdy, olardy oqytýmen aınalysady, arnaıy qordy basqarady. Qaýymdastyq ókilderi ulttyq jáne óńirlik deńgeıdegi fermerlerdi qoldaý sharalary men mindettelgen alymdar, jumys isteý ádisteri týraly aıtyp berdi. Bıoqaýipsizdik pen maldy baqylaý – birinshi oryndaǵy másele.
Bizden barǵan mamandardy aýyl sharýashylyǵyn júrgizýdiń ozyq ádisterimen tanystyrý halyqaralyq oqý ortalyǵynda, Adelaıda ýnıversıtetiniń Roseworthy kampýsynda jalǵasyn tapty. Ýnıversıtet qurǵaq klımatta aýyl sharýashylyǵyn júrgizýge mamandanǵan. Roseworthy kampýsy – Ońtústik Aýstralııadaǵy janýarlar men veterınarııany zertteýdiń negizgi ortalyǵy. 1,6 myń ga aýmaqty alyp jatyr. Onda stýdentterge birden praktıkalyq tájirıbe alaýǵa múmkindik beretin arnaıy ferma bar.
Otandyq mamandardy mal ósirý jáne kútip-baǵý tásilderi, jemshóp rasıony jáne t.b. kóptegen másele qyzyqtyrdy. Atap aıtqanda, eksporty jaqsy damyǵan el bola tura, olar mal basyn ósirýge asyqpaıdy, sebebi klımattyń nasharlaýyn eskere otyryp, jerdi qunarynan aıyrǵysy kelmeıdi.
* * *
Sondaı-aq sapar barysynda el delegasııasy Aýstralııadaǵy iri aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýshilerdiń biri – «Eders» kompanııasynyń basshylyǵymen kezdesti.
Kompanııa aýstralııalyq fermerlerge qyzmet kórsetýdiń keń spektrin usynady – agronomııalyq konsaltıng, mal sharýashylyǵy boıynsha keńes berý, kómirtegi sharýashylyǵy, aýyl sharýashylyǵyndaǵy sıfrlyq tehnologııalar, genomıka, mal, astyq jáne jún satyp alý jáne satý jónindegi agenttik qyzmetter, saqtandyrý, aýyldyq jyljymaıtyn múlik týraly qoldaý kórsetedi.
Elders jyl saıyn shamamen 1,3 – 1,7 mıllıon iri qara mal satady. Bul sol eldegi satylym jalpy aınalymynyń shamamen 12%-yn quraıdy. Sondaı-aq jylyna 10 mln qoı satady, bul naryqtyń shamamen 20%-yn quraıdy.
Qyzyl et pen dándi daqyldar – Aýstralııadaǵy aýyl sharýashylyǵynyń eń tıimdi baǵyttary. Jyl saıyn dándi daqyldar satý shamamen 13 mlrd dollarǵa baǵalanady. Aýstralııada 22 myńǵa jýyq kompanııa ósimdik sharýashylyǵymen aınalysady, egis alqaby – shamamen 20 mln gektar, negizinen bıdaı, arpa, raps, suly, jasymyq, burshaq ósiriledi. Astyq ónimderiniń 65%-y eksportqa shyǵarylady. 2023 jyly bıdaı jınaý – shamamen 25 mln tonnany, arpa 10 mln tonnany qurady.
Aýstralııanyń eksporttyq naryǵy óte úlken jáne ishki naryqty jaqsy qamtamasyz etedi, deıdi Elders. Ortasha alǵanda, eldegi 1 adamǵa 1 tonna astyq ósiriledi. Qazaqstan – aýstralııalyqtardyń pikirinshe, álemdegi bıdaı ónimdiligi joǵary elderdiń biri. Kompanııanyń qazaqstandyq seriktestermen fermalardy nólden bastap qurý boıynsha tájirıbesi bar.
«Qazaqstanda qyzyl et ındýstrııasyn jańartý baǵdarlamasy júrip jatqan kezde biz «Soltústik Agro» kompanııasymen jumys istedik. Qarabalyqta (Qostanaı oblysy) eki kompanııa iske qosyldy: «Soltústik-Agro» jáne «Terra». Soltústik Agroǵa biz Kanada, AQSh jáne Aýstralııadan 4,5 myńǵa jýyq Angýs sıyrlaryn ákeldik. Sondaı-aq 6 myń gektarǵa jýyq sharýa qojalyǵyna egis alqaptaryn uıymdastyryp, jazda mal ósirýge arnalyp qorshaldy. Qysta mal sharýashylyǵyn qamtamasyz etetin óndiristik bordaqylaý alańy jáne barlyq qajetti ınfraqurylym salyndy. Barlyǵy nólden bastap jasaldy. Jaqsy bordaqylaýdyń arqasynda qysta mal qatyp qalmady. Biz maldy durys azyqtandyramyz – bul bizdiń ádisimiz. Aýstralııada ystyq temperatýramen baılanysty másele kóp, al Qazaqstanda – temperatýra kúrt ózgeredi. Meniń oıymsha, sizderdiń elderińizde bári sizder qalaǵandaı bolýy múmkin. Sizderde jer, ınvestısııalaý múmkindigi bar, sizder ortalyqta ornalasqansyzdar, kóptegen eldi tamaqtandyrýǵa bolady. Eń bastysy – saýdany jolǵa qoıý», dep atap ótti Elders keńesshisi jáne agromenedjer Brıýs Krık.
«Qostanaı oblysynda bizde 20 myń bas iri qara mal bordaqylaý alańy bar. Biz 12 jyl buryn Aýstralııada boldyq, tájirıbe jınadyq, óıtkeni mundaı qarqyn Qazaqstanda joq edi. Al búginde bizdiń bordaqylaý alańymyz elimizdegi eń iri alań bolyp otyr», dedi «Terra» kompanııalar tobynyń seriktesi Qaıyrjan Naýryzǵalıev.