Ulttyq merekege laıyq kún
1917 jyldyń 5-12 jeltoqsan kúnderi Orynborda II Jalpyqazaq sıezi ótti. Osy uly jıynda Alash avtonomııasy jarııalandy. Biz osy tarıhı kúndi nege umyttyq? 1917 jyly Reseıde monarhııalyq rejim kúıregen soń, 28 memlekettik qurylym ómirge kelgen eken. Solardyń ishinde eń kóp – 2, 3 jyl ómir súrgeni Alashorda avtonomııasy ǵana.
Orynborda ótken II Jalpyqazaq sıezinde Alashorda úkimeti quryldy. Álimhan Ermekovtiń «Saryarqa» gazetinde jazǵan maqalasyna qaraǵanda, 12 jeltoqsan kúni Alashorda úkimeti ıǵlan etilgen. Úkimet tóraǵalyǵyna 3 azamat: Álıhan Bókeıhan, Baqtygereı Qulmanov jáne Aıdarhan Turlybaevtyń kandıdatýrasy usynylǵan. Álıhan Bókeıhan saılaýshylardyń jartysynyń qoldaýyna ıe bolyp, ıaǵnı basym daýys alyp, demokratııalyq negizde Alashorda úkimetiniń tóraǵasy bolyp saılanǵan. Mine, osy sebepti de men 12 jeltoqsannyń elimizdegi ulttyq mereke bolǵanyn qalaımyn. Táýelsizdik toıynyń dúbiri Alash úkimeti týǵan kúnnen bastalsa jarasymdy emes pe?
Birer jyl buryn elimizdegi medreselerde Alashtaný kýrsy engizilgenin estigenbiz. Al mektepterde ol 2012 jyldyń qyrkúıeginen bastap júrgiziletin bolyp edi. Biraq oqýlyǵy daıyn bolmaǵandyqtan, ár muǵalim ózinshe oqytady dep, bastalmaı jatyp toqtady. Biraq búginde mektepterde Alash qozǵalysy men alashtanýdan fakýltatıvtik kýrs júrgizip jatqan áriptesterimiz bar. Alaıda sol kýrstardyń mazmuny júıesizdeý bolǵandyqtan, asa kóńil toǵaıta qoımaıdy.
Taǵy bir másele bar. Aıtaıyn degenim, bizdiń tarıhshy muǵalimderdiń óziniń Alash qozǵalysy, Alash qaıratkerleri týraly teorııalyq bilimi tereń emes. Eger oqýlyǵy jazylsa, alashtanýdan fakýltatıvtik kýrs júrgizip júrgen áriptesterimizge kóp kómegi bolar edi.
Keıingi jyldary oqýshylardyń júktemesin azaıtý ózekti máselege aınaldy. Sondyqtan óz basym mektepke túrli sabaqtyń ene bergenin quptamaımyn. Degenmen oqýlyǵy mazmundy etip daıyndalsa, alashtaný kýrsyn mektep oqýshylaryna oqytqannan utylmas edik.
Serik ZIIаTOV,
tarıh pániniń muǵalimi
Batys Qazaqstan oblysy,
Syrym aýdany
Qoǵam talaby – zań ústemdigi
Keıingi kezde qoǵamda kórinis bere bastaǵan keleńsiz oqıǵalar ǵalymdar nazarynan da tys qalyp otyrǵan joq. Áleýmet arasyndaǵy zań buzýshylyqtar – aýyr qylmys jasaý, alaıaqtyq, jemqorlyq pen paraqorlyq jurtshylyqtyń ashý-yzasyn týdyryp otyr. Ásirese bılik tóńiregindegiler men «Bolashaq» baǵdarlamasymen oqyp kelgen baz bir azamattardyń el senimin aqtaýdyń ornyna teris áreketterge barýy qynjyltady.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev osy oraıda qoǵamdaǵy zań buzýshylyqtardy boldyrmaý sharalaryn qolǵa alyp, teris qubylystarmen belsendi kúresý qajettigin qadap aıtty. Bul iste barlyq jaýapkershilikti tek quqyq qorǵaý oryndarynyń moıyndaryna ǵana artyp qoımaı, qoǵam bolyp qarsy turý kerektigin atap kórsetti. О́ıtkeni zań talaptary barshaǵa birdeı.
Baǵamdap otyrsaq, keıbir mınıstr bolǵan, ákim bolǵan laýazym ıeleriniń bilgenderin istep, tipti adam shoshyrlyq aýyr qylmystarǵa barýlary el nazarynan tys qalyp otyrǵan joq. «Bir qumalaq bir qaryn maıdy shiritedi» demekshi, zııaly qaýymnyń ókili deıtin, kóptiń kóz aldynda júrgen osyndaı adamdardyń búkil qoǵamǵa kir keltirip otyrǵanyn esh aqtap ala almasaq kerek.
Osy oraıda aıta ketetin bir jaıt, ásirese ǵalymdar óskeleń urpaqty durys baǵytta tárbıeleý isin basty nazarda ustaýy qajet dep bilemiz. Mektepte, joǵary oqý ornynda, bilim men tárbıe berýdiń qaı salasynda bolsyn, jas býynǵa durys jol kórsetip, jón silteý basty paryz sanalýǵa tıis.
Árbir ujym, árbir mekeme jarqyn bolashaq úshin óz arasynda laıyqty orta qalyptastyryp, durys baǵyt ornata bilýi kerek. Tártip pen turaqtylyq berik oryn alǵan jerde keleńsiz kórinisterge oryn qalmaıdy. Memleket basshysy atap ótkendeı, zań men tártip qaǵıdaty qoǵamnyń temirqazyǵyna aınalýy kerek. Ǵalymdar men zııaly qaýym osyny qalaıdy. Sonda ǵana elimiz batyl qadammen alǵa basady.
Saıasat BEIISBAI,
Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný
ınstıtýtynyń bas sarapshysy
ALMATY
Sózinde turatyn basshyǵa el rıza
Apat aıtyp kelmeıdi. Tabıǵattyń alapat daýylyna qarsy turý da ońaı emes. Tosynnan kelgen tasqyn sý eseńgiretip tastady, aýylda birneshe úıdi qulatyp, tasjoldy da shaıyp ketti. Qatynas úzildi. Kúndiz-túni kirpik qaqpaǵan jastar jan alysyp, jan berisip, arpalysyp jatty. Osy mezette tikushaqpen oblys ákimi Eraly Toqjanov kelip qondy. Ol kele sala halyqpen jyly sálemdesip, sabyrǵa shaqyryp, kúsh biriktirýge úndedi. Yqylastan kúsh alǵan, adal nıetti qup alǵan jastar jigerlene tústi. Kóp jumylsa, alynbaıtyn qamal bolmaıdy.
Eraly Luqpanuly aýyldy aınaldyra bóget salý, sý alyp ketken joldy eki metrge kóterý isi qolǵa alynatynyn aıta kelip, sý kirgen úılerge kómek beriletinin de jetkizdi.
Ákim sózinde turdy. Sý shaıǵan jolymyzdy eki metrge kóterip, saz, bor, shaqpaqtas tósep qana qoımaı, tep-tegis asfalt tósetip berdi. Osyndaıda ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń: «Balam degen jurt bolmasa, jurtym deıtin bala qaıdan shyqsyn?» degen sózi eske oralady. Ult múddesine qyzmet etip, jurttyń sózin sóılegen, elge adal qyzmet etken Eralydaı azamatty berseevtikter esh ýaqytta umytpaıdy.
Damý men ilgerileýde, el ekonomıkasyn órkendetýde joldyń alar orny erekshe. Eshqandaı kedergisiz tep-tegis jolmen júıtkigen ár adam óńir basshysyna ishteı bolsa da alǵysyn jetkizetini sózsiz. Kezinde tyrnaq astynan kir izdep, artqy esikten kirgen ákimdi de kórgenbiz. Al Toǵjanov el igiligine qyzmet etti, onyń ekonomıkalyq oı-tolǵamdary, ortalyq apparattyń jumysyn bıýdjettendirý, qarjylandyrý júıesin ońtaılandyrý men jetildirý jolyndaǵy ıdeıalary ómirsheń ekendiginde daý joq. Ol sheshilmeıtin másele bolmaıtynyn, sheshe almaıtyn basshylar ǵana bolatynyn kórsetip kele jatyr.
Aıtqandaıyn, E.Toǵjanov respýblıka kóleminde «Tary Fest» festıvaliniń ótýine muryndyq bola júrip, sport keshenin salýǵa da óz úlesin qosty.
Salamat ShAŃǴALA,
zeınetker
Aqtóbe oblysy,
Oıyl aýdany,
Qaratal aýyly