Úlesker múddesi qalaı qorǵalady?

Zańǵa sáıkes quzyretti kompanııalar jeke veb-saıttaryn quryp, nysandardyń qurylysy men aıaqtalý merzimin, aýmaǵy men jobalyq-smetalyq qujattamasyn, jalpy qurylys jumystarynyń barysy týraly málimet ornalastyrylýǵa tıis bolǵan. Sol kezderi «Turǵyn úı qury­lysyna úlestik qatysý týraly» zań kú­shine enip, sáıkesinshe elimizdegi úles­tik qurylysqa qoıylatyn talaptar qatań­datyldy. Búginderi zań aıasynda belgi­len­gen talaptar boıynsha aı saıyn monıtorıng júrgizilip keledi.

Memleket basshysy sáýlet jáne qu­­rylys salasyndaǵy baqylaýdy kú­sheı­­tip, qurylys kompanııalarynyń jaýap­­ker­shiligin qatańdatýdyń jańa tásilderin kózdeýdi tapsyrǵan. Osyǵan oraı, Bas prokýror Berik Asylovtyń tóraǵalyǵymen ótken úlestik qury­lys­taǵy týyndaǵan máse­leler jóninde vedomstvoaralyq ke­ńeste josyqsyz qu­rylys salýshylar azamattardy tómen baǵamen aldap, nátı­je­sin­de úles­ker­ler ne aqshasyz, ne pátersiz qalyp otyrǵandyǵy basa aıtyldy.

Qadaǵalaý organy sońǵy eki jylda tergeý organdarymen birlese jumys júrgizý barysynda 20 qylmystyq is­tiń izi ashylyp, 16 adam sottaldy, 30 mlrd teńgeden astam shyǵyn keltirgen. 300-ge tarta qurylys kompanııasy zań­syz alymdar úshin 250 mln teńge somasynda aıyppul tólep, ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵan. Al bıylǵy aq­paratqa kóz júgirtsek, paıdalanýǵa be­ril­gen turǵyn úılerdiń jalpy aýdany ótken jylmen salystyrǵanda 13,8% ósken. 13,3 mln sharshy metrdiń shamamen 8 mln kópqabatty, 5,3 mln sharshy metrin jer úıler quraǵan. Atalǵan turǵyn úıdiń biraz bóligin 12,2 mln sharshy metrin nemese 91,6%-yn jekemenshik qurylys kom­panııalary, 5,4 mln sharshy metri ha­lyqtyń qarajatyna salynypty. Iаǵnı qu­rylys kompanııalarynyń turǵyn úıdi paı­dalanýǵa berýine halyqtyń qatysý úlesi aıtarlyqtaı – 44%-dan asqan. Búgin­de úleskerlik qurylys máseleleri áli de ózektiligin joǵaltpaı otyr. El tur­ǵyndary arasynda josyqsyz qury­lys kompanııalaryna senip, baspanasyz qalyp otyrǵandar sany azaıar emes.

Sarapshylar úleskerlik qurylys na­ry­ǵynyń 80%-y derlik salymshylardy ózderine tartyp, shamamen 1,5 mln sharshy metr baspanany qujatsyz satqan. Sonymen qatar qurylys kompanııasy turǵyn úıdi paıdalanýǵa berý­di baıaýlatatyn nemese ony salýdan múlde bas tartatyn jaǵdaılardyń kóbeı­gen­di­gin aıtýda.

«Qazaqstan Turǵyn úı kompanııa­synyń» (QTK) málimetinshe, qazir elimizde 196 nysandy ruqsatsyz nemese kepilsiz salynyp jatqan 176 qurylys kompanııa­sy bar kórinedi. Onyń basym bóligi Astana qalasynda eken. San jaǵynan kel­gende 136 nysandy quraıdy. Mundaı prob­le­malyq qurylys kompanııalarynyń sany bir­tindep tómendegenin kórsetedi. Oǵan qoldanystaǵy zańnama men turǵyn úı nary­ǵyndaǵy ýákiletti uıymdardyń jalpyǵa birdeı júrgizgen túsindirme ju­mys­tarynyń nátıjesi sheshimin taýyp járdemdesken syńaıly.

Úleskerlerdiń zańdy quqyqtary men múddelerin qorǵaý maqsatynda «Turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysý týraly» zańy boıynsha kompanııadan kepildik alý, ekinshi deńgeıli bank jobasyna qaty­sý jáne qurylys salýshynyń óz qara­jaty esebinen turǵyn úıdiń qańqasy qalanǵannan keıin jergilikti atqarýshy organnan ruqsat alý týraly úsh zańdy tásil qarastyrylǵan. Kóp­páterli turǵyn úılerdi salýda jeke jáne zańdy tulǵalardan aqsha qara­jatyn ózge tásildermen tartýǵa tyıym salynǵan.

«Búgin biz turǵyn úı qurylysynyń kepildigin qarastyramyz, óıtkeni bul – úlestik qurylystyń mańyzdy quram­das­­ta­rynyń biri. Úlestik qu­ry­lysqa kepildik berý tetiginde jurtshylyqqa qoljetimdi jáne sapaly baspana alýǵa járdemdesemiz.Bul tetik jobanyń ashyq­tyǵyn qamtamasyz etip, qurylys úderisin baqylaıdy jáne monıtorıng júrgizedi. Úleskerler salym­da­rynyń saqtalýyn, jobanyń jos­parlanǵan merziminde aıaqtalýy men aqsha qara­jatyn belgilengen maqsatqa saı qol­danyp otyr­ǵandyǵynan habardar bolady», deıdi mamandar.

Qurylys kompanııalaryna kepildik berýge jaýapty elimizdegi turǵyn úı qurylysynyń biryńǵaı operatory – «Qazaqstan Turǵyn úı kompanııasy» AQ bıylǵy jyly 1 trln teńge somasynda kepildiktegi nysandardy japqan. Jalpy aýdany 5,2 mln sharshy metrdi quraıtyn 215 jobany kepildendirip, 60 myń úleskerdiń salymyn qorǵaýǵa múmkindik bergen. 228 myńǵa jýyq azamat turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashy­lyq­ty kepildendirý arqyly (otbasy koeffısıentin eskere otyryp) ózderiniń turǵyn úı jaǵdaılaryn jaqsartqan. Búginderi halyqtan kelgen ótinishter tek Digital Baiterek onlaın portaly arqyly qabyldanýda. О́tinimder 8-15 jumys kúni aralyǵynda qarastyrylady. Buryndary kepildikter negizinen úsh megapolıste ǵana berilse, qazir sıfrlandyrýdyń arqasynda kompanııa 12 óńirdi qamtyp otyr. Barlyq aqparat «Turǵyn úı» portalynda jalpyǵa birdeı qoljetimdi. Munda azamattar salynyp jatqan ny­sandardyń kepildigi men ákimdikten berilgen ruqsattyń bar-joǵyn teksere alady. Bul kúmándi jobalarǵa aqsha salmaýdyń jáne aksıonerge aldanyp qalmaýdyń áreketi. Turǵyn úıdi paıdalanýǵa berý merzimi buzylǵan ne­mese aqshany maqsatsyz qoldanǵan jaǵ­daıda zańdyq kúshi bar sot sheshimimen belgilengen qurylys kompanııasynyń tólem qabiletsizdigine baılanysty atalyp otyrǵan kompanııa kepildik bere alady. Osyndaı oryn alǵan olqylyqtarǵa jol bermeý úshin QTK qarjylandyrýy qurylys kompanııalarynyń kepildik jarnalary esebinen qalyptastyryp, rezervtik qarajat esebin júrgizedi. Tek esep aıyrysýmen shyǵyndardy jabýǵa arnalǵan nysannyń qurylysyn aıaqtaýǵa mindetteme alady.

«Turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysý týraly» zańyna sáıkes qurylys kom­panııasy men ýákiletti kompanııaǵa qar­jylyq turaqtylyq pen tájirıbege qoıy­la­tyn biliktilik talaptaryn bel­­­gilep, ınjınırıngtik kompanııalar arqyly úles­kerler aqshasynyń maqsatty jumsalýy men qurylys barysyn baqylaıdy. Osylaısha, turǵyn úı qurylysyna kepildik berý úleskerlerdiń quqyq­taryn qorǵaýdyń shuǵyl ári qa­jetti quraly ekendigin eskergen jón. Qurylys jobasyn tańdaǵan kezde bola­shaq úlesker qurylys salýshynyń máli­met­terin egjeı-tegjeı zerttep, onyń QTK kepildigi bar ekenine kóz jetkizýi kerek.

Turǵyn úı salý úshin úleskerlerdiń aqshasyn aldyn ala brondaý, rezervteý, ınvestısııalaý jáne talap etý quqyǵyn basqaǵa berý sharttary arqyly ózge tá­sildermen qabyldaýǵa tyıym salynady. Azamattar turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysý týraly shartqa kelisimin bermes buryn eskeriletin jaıt: shart jazbasha túrde jergilikti atqarýshy organda esepke qoıylǵan sátten bastap júr­giziletindigi;

úleskerlerdiń aqshasyn qabyldaýdy ýákiletti kompanııa jergilikti atqarýshy organnyń ruqsaty negizinde júzege asyrýdy;

turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysý týraly shartqa otyrý maqsatynda júgingen jeke nemese zańdy tulǵalarǵa tanystyrý úshin qurylys nysany týraly tolyq aqparatpen qamtamasyz etýdi;

eger mardymsyz málimet alǵan jaǵ­daıda, úlesker turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysý týraly shartty jaramsyz dep taný týraly talap-aryzben sotqa jú­ginýge quqyly.

Taıaýda ǵana «Qazaqstan Turǵyn úı kom­panııasy» aksıonerlik qoǵamy «Qaz­reestr 2:0 úlestik turǵyn úı sıfr­lan­­dyrý» jóninde keńes ótkizip, onda turǵyn úı qurylysyna úlestik qaty­sýdyń biryńǵaı aqparattyq júıe­sindegi jańa fýnksıonaldyq múm­kindikteri kórsetildi. «Turǵyn úı portaly» (homeporta.kz) jáne qurylys materıaldarynyń onlaın-platformasy (material.kz) aqparattyq júıe­leri «sur» úlestik naryqty zertteý qory­­tyndylary men úlestik turǵyn úı qurylysy naryǵyn jetildirýge baılanys­ty jumystar tanystyryldy.