Úlken muhıttar tereńinde túrli qubylys júrip jatatyn kórinedi. Sonyń biri – muhıt ústindegi syrtqy kúshterdiń áserinen bolatyn qatty aǵynǵa baǵynbaı, óz maqsatyna jetý úshin sý asty tirshilik ıeleriniń aǵynǵa qarsy júzetin jankeshti áreketi. Dál osyndaı jankeshti qarsylyq bodandyqqa túsken elder tarıhynda kezdesedi. Týmysynan erkin ósken keń dalanyń arda azamattary bodandyq buǵaýyna kónbegen. Oǵan qazaq tarıhyndaǵy túrli azattyq kúres kýá. Biz ol soǵystardy áli túgendep bolǵan joqpyz.
Qaǵaz júzinde «erkin elderdiń teń pravoly odaqtastary» bolyp jazylyp kelgen keńes odaǵy is júzinde bodandyq buǵaýyndaǵy elderdiń bir ortalyqqa baǵyndyrylǵan modeli edi. Noqtaǵa basy syımaıtyn ejelden erkin eldi jýasytý úshin kámpeske, ujymdastyrý, repressııa, soǵys, tyń ıgerý sııaqty zobalańdy basynan ótkerip, kommýnıster bastaǵan úkimet ıeleri «kemeldengen sosıalızmnen ótip, kommýnızmge aıaq basýyn» toılap jatqan dáýirdiń barlyq kezeńinde de ulttyń óz ishinde aǵynǵa qarsy aǵys toqtamaǵan eken. Ultynyń bolashaǵyn oılaıtyn árbir kózi ashyq azamat osy aǵynǵa qarsy aǵystyń bir tolqyny bolyp, úlken aǵysqa kúsh berip otyrypty. Úkimettiń óz ıdeologııasy úshin, óz paıdasy úshin shyǵarǵan árbir qaýlysyn ultynyń ıgiligine paıdalanýǵa tyrysypty. Ult táýelsizdigi úshin kúrestiń jańa formatyn tapqan eken. Qanysh Sátbaev múmkindikti paıdalanyp Ulttyq ǵylym akademııasyn quryp, ǵalymdar shoǵyryn ulttyń ıgiligine jumys isteýge úıretipti. Sol akademııanyń bir ǵana akademıgi Álkeı Marǵulan atqarǵan jumystyń ólsheýsiz baǵasyn kim shyǵara alady? Qazaq ultynyń búkil saltanatty ómirin túgel kórsete alǵan jazýshylardyń eńbegin nemen baǵalaýǵa bolady? M.Áýezovtiń 1916 jylǵy ult- azattyq kúresti, otarshyldardyń jaýyzdyǵy men opasyzdyǵyn qanyn sorǵalata sýrettegen «Qıly zamanyna» teń keler kórkem dúnıe bar ma? Qazaq tarıhyn sanaǵa quıǵan I.Esenberlınniń «Kóshpendilerin» oqymaǵan sol ýaqytta qazaq boldy ma? О́tken ómirlerine saǵynyshyn basqan ákelerimizdiń qýanyshty kóz jasyn kórgenbiz. Bulardyń barlyǵy táýelsizdik úshin kúrestiń ishki, tereń aǵysy bolatyn. Qazaq qoǵamynda osyndaı úlken rýhanı qazyna besigi bolǵan, táýelsizdik shamyn ár júrekke jaqqan bir tarıhı mekeme bolǵan. Ol – M.Áýezovtiń mýzeı-úıinde ornalasqan Almaty qalalyq qazaq ádebıeti men óneriniń halyq ýnıversıteti. Munyń ashyq jumys isteýine sol ýaqytta Máskeýdegi «Bilim» qoǵamy usynǵan joba múmkindik bergen. Ol jobada qoǵamdyq negizde barlyq jerde Halyq ýnıversıtetterin ashý, sol ýnıversıtetterge bilimdi lektorlar tartý, sol arqyly kópshilikke partııa saıasatyn, sosıalızmniń jetistikterin nasıhattaý mindettelgen. Elde tórt myńnan astam Halyq ýnıversıteti jumys istegen eken. Al Almatydaǵy Halyq ýnıversıtetin aǵynǵa qarsy júzgen alyp kemege uqsatýǵa bolady. О́ıtkeni bul ýnıversıtet «Bilim» qoǵamy usynǵan jolmen emes, qazaq ultyna kerekti jolmen júrgen. Joǵarydan berilgen nusqaýdy óz maqsattaryna ádemi úılestirgen. Quny ketip, joǵalyp bara jatqan qazaq rýhanı murasyn tiriltýge, qalǵyp ketken ulttyq sanany oıatýǵa, ultymyzdyń shynaıy tabıǵatyn, ótken shyn tarıhyn tanytýǵa baǵyttalǵan. Bul ýnıversıtetke 35 jyldaı akademık Rahmanqul Berdibaı rektor bolǵan. 500-den astam dáris ótkizgen. «Osy úshin alǵan ordenińiz bar ma?» degen tilshi suraǵyna: «Bes júz sabaǵym – bes júz orden», dep jaýap beripti ǵalym. Bul ýnıversıtet jumysy týraly ótken ǵasyrdyń 60-70-jyldary Almatyda turǵan zııaly qaýym ókilderi, sol kezdegi stýdent jastar ańyz etip aıtady. Biz ol týraly sóz etkeli otyrǵanymyz joq.
Taǵdyr buıyryp, «Akademık R.Berdibaı zertteýlerindegi túrkilik jáne etnopedagogıkalyq tárbıe áleýeti» atty ǵylymı jobam sol kezdegi Ǵylym jáne bilim mınıstrligi jarııalaǵan konkýrsta jeńiske jetti. Sol joba josparyna sáıkes osy Halyq ýnıversıtetiniń dáristerin izdestirdim. Op-ońaı taýyp alyp, oqyp shyǵarmyn degen oıym bolǵan. Biraq oǵan qol jetkize almadym. Tek muragerleriniń ruqsatymen akademıktiń óziniń jeke muraǵatynan osy dáristerge baılanysty jazbalardy alyp oqýyma múmkindik boldy. Akademık ár kúngi jumysy, kóńil kúıi týraly kúndelik júrgizip otyrǵan eken. Ár jyldardaǵy qoıyn dápterleri ret-retimen qattalyp, úlken qoraptarǵa salynypty. Túrli qoıyn dápterler biri-birine jalǵasyp, akademıktiń kúreske toly ómir joldarynan sarań, biraq tolymdy syr shertedi. Bul – jeke adamnyń ómir joly emes, búkil qazaq zııalylarynyń el azattyǵy jolyndaǵy kúres joly. Tek Halyq ýnıversıtetindegi dárister týraly jazbalar, ondaǵy jumys barysyndaǵy túrli qujattar, Halyq ýnıversıteti týraly jasalǵan baıandamalar, esepter, baspasózde jarııalanǵan maqalalardy jınaqtap, «Amanattaı saqtalǵan asyl mura» degen atpen kitap qurastyrdyq.
Akademık dáris ústinde sabaq taqyrybyn, ýaqytyn, lektordyń aty-jónin, olardyń aıtqan túıindi oılaryn, qoıylǵan suraqtar men berilgen jaýaptardy jazyp otyrypty. Ne degen uqyptylyq, jaýaptylyq deseńizshi. Bul istegen isiniń jaı is emes, uly is ekenin bilgenge uqsaıdy. Al eger sol 500 sabaqtyń báriniń túgel jazbasy tabylar bolsa, úlken olja bolar edi. Biz osyǵan da qanaǵat ettik. Bizden keıin de izdeýshiler tabylyp qalar.
Endi Halyq ýnıversıtetinde ótken sabaqtar týraly sarań jazbalarǵa kezek bereıin. Halyq sanasynda táýelsizdiktiń asyl muratyn tanyta bilgen árbir sabaqtyń kótergen júgi úshin sol azamattarǵa sheksiz rıza bolasyń. Osyndaı qazaq azamattary bolǵanyn maqtanysh etesiń.
1972 jyl, 8 jeltoqsan. Ilııas Esenberlınmen kezdesý. «Kishkentaıdan qulaqqa sińgen áńgimeni Kenesary tý tikken jerden jastaı estip, boıǵa sińirgendikten, jazbasqa bolmady. Trılogııanyń atyn oısha «Aq Orda» dep qoıǵan edim. Qobylandy tarıhta birnesheý. Bizdiń alyp otyrǵanymyz – derekke negizdelgen beridegi Qobylandy. ...Júz shaqty hannan on shaqty han alyndy», degen jazýshy sózderin túsiripti qoıyn dápterine. Osynyń ózinde qanshama málimet bar. Suraqtarǵa berilgen jaýaptardan túıgenimiz: «Qahar» úsh jarym aıda, «Almas qylysh» bas-aıaǵy bir jyldaı ýaqytta bitken. Uzaq izdenis, erteden oıǵa alǵan istiń tek jazylý ýaqytyn kórsetken ǵoı.
Ensıklopedıst ǵalym Álkeı Marǵulannyń dáristeri tereń tarıhty júıeleıdi. Áli kúnge oqýlyqtarǵa engizýge qorqaqtap júrgenimizge tańǵalamyn. Qylyshynan qany tamǵan kommýnıstik júıeden yqpaı sóılegen, sóıletken, tyńdaǵan azamattar táýelsiz kúnge jetýge ún qosqanyn maqtanysh etýine bolady-aý.
1972 jyl, 24 qarasha. Qazaq halqynyń etnogenezi. Baıandamashy – Á.Marǵulan.
1979 jyl, 11 qańtar. Aýyz ádebıetiniń tarıhı negizderi. Baıandamashy – Á.Marǵulan. Munda da ǵalym aýyz ádebıetin dáýirlerimen túsindire otyryp, qazaq degen ulttyń túp-tamyryna sholý jasaıdy. Tarıhyn túsindirip ótedi. Bizdiń tarıhymyzdy qaıdan izdeý kerektigine, uly tarıh jolyn kórsetedi. Sol dáýirlerde týǵan jyr-epostardyń derektik nusqalaryn nusqaıdy. Mysaly, Qozy Kórpeshtiń Shoqterek túbindegi beınesi altyn áshekeıde sýret bolyp saqtalypty. 1824 jyly kókshetaýlyq jyrshy Bolat «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» jyryn Peterborda senat aldynda birneshe saǵat boıy aıtypty. Qyzyq málimet. Álkeı Marǵulannyń árbir dárisi jańa álem ashqandaı áser etedi. R.Berdibaıdyń qysqa-qysqa jazbalarynyń óziniń áseri keremet. R.Berdibaıdyń ózi de: «Á.Marǵulannyń toǵyz dárisi bar, dáristerin túgendep, jınaq etip shyǵarýym kerek edi, múmkindigim bolmaı qaldy, sony oryndaıtyn adam tabylsa», deıtin. Taǵy da Álkeı ǵulamanyń bir dárisine taqyryp qoımaı: «Álkeı Marǵulan dárisi» depti. Bul 1980 jyldyń 12 jeltoqsanyndaǵy dáris. Munda jyraýlar týraly málimet bar. Jyraýlar tarıhy qazaq tarıhy ekeni belgili. Taǵy bir qyzyqty málimet Táýekel hannyń inisi Orazmuhammed týraly. 1600 jyly Reseıde Qasym qalasynyń patshasy bolǵan, óte bilimdi sultan. Kitaptary saqtalǵan kúmis sandyǵynyń tarıhy oılandyrady. Bilimin, kúshin paıdalanǵan orys patshasy Borıs Godýnovty jaqtaǵany úshin óltirtedi. Murasy talan-taraj bolady. «Ata jurty buqara óz qolynda bolmasa, qaıratty týǵan er ǵarip» degen, mine, ǵariptik. Osy kúmis sandyqta saqtalǵan baǵa jetpes qundy muralar týraly qolǵa túspeıtin derekter keltirilgen. Izdenýshi tabylar bolsa, jol siltegen. Úlken jazba muralardy sóz etken ǵalym: «Qazaqty jańa, jas jazbaly el deý qate», dep túıindegen.
Á.Marǵulannyń Shoqan Ýálıhanov týraly dárisi (297-dáris) teledıdarǵa túsirilgen. Sondyqtan kúndeliginde bul dáris týraly jazylmaǵan. Televızııaǵa túsirse de, ony kórsetýge «batyldary barmaı» júrgenin jazǵan eken kúndeliginde. Ony jaqynda kórsetti. Jaqsy, mol málimetter bar. Tek Shoqan týraly emes, onyń aınalasy, ósken ortasy, qazaq mádenıeti týraly keń maǵlumat berilgen. Qanshama usynys zerdeli zertteýshisin kútip turǵandaı. Aıqaılap, urandatyp kóshege shyqpaı, ultymyzdyń shashylyp jatqan asyl murasyn zerdelep, ony kókiregi oıaý, kózi ashyq jandarǵa zer tókkendeı syǵymdap jetkize bilgen. Mine, ult úshin qyzmet, ult táýelsizdigine aparar taza jol.
1978 jylǵy 12 mamyrdaǵy dáris taqyrybyn «Erlik eposy» dep atapty. Baıandamashy – Ádı Sháripov. Partızan jazýshy ataqty Qasym Qaısenov qatysyp, shyǵarmashylyǵy týraly aıtqan eken. Qaharly Qasym atamyz: «Jazýshy, aqyn bolamyn dep oılaǵan joq edim. Oǵan ómir ákeldi. ...Jazǵandarymnyń bári – jer, kisi, oqıǵa túgeldeı ómirde bolǵannyń kóshirmesi. Biri jalǵan emes. Esimde, tek esimde saqtalǵany. Qazir soǵystan keıingi soǵysty jazyp júrmin», depti. «Soǵystan keıingi soǵys!» Bul soǵys – naǵyz qasıetti soǵys. О́z ultynyń bolashaǵy, táýelsiz el bolyp, babalar ǵurpymen ómir súrýi úshin kúres. Oqyp otyryp tebirenesiń, sol bir asyl tulǵalarǵa bas ıesiń, ózińniń tym qorash nápsińdi ǵana qanaǵattandyrar bolmysyńa taǵy bir ret synaı qaraısyń, silkingendeı bolasyń.
1982 jyldyń 24 jeltoqsany. Dáris taqyryby: «Kúltegin jazýyna – 1250 jyl». Baıandamashy – Qulmat О́mirálıev. «Úlken mádenı murany nyshandap ótý dástúri bizde áli de baıaý... Daǵdylanbaǵan, tanı almaǵan ózimiz kináli. Taný men tanytý – úlken ýázıpa», degen ǵalymnyń sózi dál búgingi kúni aıtylyp turǵandaı, selk etkizedi. Mundaı iri muralardy emes, qyljaqbastar men toıshylardy nasıhattap júrgen búgingi kúnimiz úshin úlken júrekti ǵalymnyń aldynda tizemiz búgilip ketkendeı. Ultymyzdyń ulylyǵyn tanytatyn kesek-kesek muralarymyz bar eken. «Tanı almaǵan ózimiz kináli. Taný men tanytý – úlken ýázıpa!». Alyp-qosarymyz joq.
Ǵalymnyń Kúltegin jazýyna bergen sıpattamasyn aıtpaı ketkenimiz jónsiz bolar. «Tarıhı ádebı shyǵarma bul. Bilge qaǵan men Kúltegin jaǵdaıy kóp aıtylady. Ideıasy – túrik eliniń birligi, jaýlaryna qarsy kúresý máselesi.
a) erlik, jeńis gımni.
á) eldik sana kodeksi.
b) ertedegi túriktiń shejire, sanasyn qalyptastyrý ramyzy». Mine, osylaı jan júregińdi, qolqańdy sýyryp alardaı ótkir, dál oılary oqyǵan jandy túpsiz tereńge batyrady. Bul tek qysqa, asyǵys jazylyp qalǵan derekter ǵana. Al sabaqty túgel tyńdap, uǵynǵan jannyń sanasy qalaı ashylatynyn esepteı berińiz. Árbir sabaqtyń osyndaı ulaǵaty men ǵıbraty bolǵanyn aıtý úshin ǵana mysaldar keltirip otyrmyn.
Biz – soǵysqa qatysqan jaýyngerlerdiń urpaǵymyz. Bala kezimizde maıdanǵa ketip qaıtpaı qalǵan jalǵyzyn, kúıeýin kútip, otyn tútetip, shańyraǵyn jyqpaı, úmitin qýat etip otyrǵan analardy, ájelerdi kóretinbiz. Olardy búkil el syılaıtyn, qurmetteıtin. Biz sóz etip otyrǵan akademık R.Berdibaı basqarǵan Halyq ýnıversıteti osyndaı úmitin tamyzyq etip, shańyraǵyn kúzetip otyrǵan asyl analardyń kıeli jolyn ustaǵan murageri sııaqty. Ultymyzdyń táýelsiz el bolaryna sengen, sol kúndi jaqyndatý úshin dabyraıtpaı, eshkimnen aqy dámetpeı, úmitpen, armanmen áreket etken ǵazız jandardyń sáýleli de shýaqty joldary bul. Osylardaı bolmasam da, osy bir qol jetpes qazynany qolymmen ustaǵanyma, ulylardyń sózderinen nár alǵanyma, qazaq degen uly halyqtyń ór uldary bolǵanyn bilgenim úshin de Allaǵa sansyz shúkirlik aıtamyn. Armandy oılar iske asyp, izbasarlar ulylardyń týyn kóterip, táýelsizdigimizdiń ornyqty bolýy úshin kúresý budan da kúshtilikti, budan da bilimdilikti talap etetinin jastar bilse eken deımin.
Janymgúl KAMALQYZY,
fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty,
qaýymdastyrylǵan professor