Táýelsizdik jolynda sarǵaıyp atyp sáskede sóngen, erkindik úshin tebingisin terge shiritken ult-azattyq kóterilisshiler jadymyzda. Al qan-qasap zamanda qalamyn qylysh etken rýhanı ult-azattyq kóterilisshilerdiń jóni basqa. Jyraýlar, Abaı, Mahambet, Maǵjan rýhy salqar dalanyń shekarasyn sarabdal jyrymen, tilimdengen janymen kúzetti.
О́tken ǵasyrdyń 70-jyldary ádebıetimizde kompartııanyń tynyshtyǵyn buzatyn daýystar birinen keıin biri qaýlady. Metaforamen kórkemdelgen ultshyldyq saltanat quryp, jas urpaq sanasyna azattyqtyń altyn jaryǵyn septi. Oljas Súleımenovtiń «Az ı ıa» kitaby túbirli túrkilik ustynymyzdyń tereń tamyryn baıqatsa, «Kóshpendiler», «Ańyzdyń aqyry», «Alasapyran» syndy irgeli týyndylar eldik rýhymyzdyń oıanýyna yqpal etti.
Osy tusta muzbalaq Muqaǵalı Maqataevtyń «Raıymbek! Raıymbek!» poemasy ult rýhanııatyna rýh bergendeı qozǵaý saldy. Shamyrqansa shepti buzǵan býradaı qadaý-qadaý shýmaqtar oıly oqyrmannyń jigerin janyǵandaı edi. Raıymbek batyr arqyly azattyqty kóksegen qazaq balasynyń alyp armanyn jyrlaǵan aqyn jasyndaı shatyrlaıdy, muhıttaı tereń aǵady.
«Qaýqary joq qaıran jurt, qaıran halyq,
Saıran salyp jatýshy eń, jaılaý baryp.
Opat bolyp, aq ordań oırandalyp,
Qara jaýyń ákelip qara qaıǵy,
Tas ýatty-aý tóbeńe taırań qaǵyp.
Ańyraýdy doǵaryp, attan qazaq,
Alty jasar ulyńdy maıdanǵa alyp!»
«Attan qazaq!» degen alyp er halqymyzdyń ótkeni men búginin kóterip turǵandaı, etigimen qan keshken eren erlerdiń atynan til qatqandaı. Kúltegin bolyp kúmbirlegendeı, Farabı aspabyn shertip qozdanǵandaı, qulaǵan qamalyn izdegen qaǵandaı, kónege daýysy jetken jalǵyzdaı býyrqanady. Naǵyz aqyndyq aldaspan qýat, taıpalmas jiger nóserleı tógiledi.
«Qandaı qarǵys atty eken qaıran eldi?
Qaıda baryp tyǵylar panalaýǵa?
Qaıda baryp, qaljyrap jatyr eken?
Qandaı sordy sortańyn tatar eken?
Kór bolsa da bolsa eken qazaq jeri,
Qazaq jeri bolǵasyn – Atameken».
Iá, atamekenin qyzǵyshtaı qoryǵan Muqaǵalı rýhy – alpamsa rýh, ketilmegen qazaqtyń qarsylyq rýhy. Maıyssa da synbaǵan, myń ólse de qaıta týǵan ultymyzdyń jankeshti jany edi bul.
О́tken dáýirde Shyǵys taqyryby búrkemelenip, din aty mansuqtalyp, tipti «Abaıdyń Batysynan Shyǵysy basym» degenine bola Muhtar Áýezov qýǵyn kórgeni málim. Qudaıǵa emes, adamǵa tabyný asqynǵan zamanda «qoja-moldany qoıdaı qý» uranymen ulttyq dástúr-tanymymyzdyń túbirinde turǵan asyl dinimizge qater tóndi. Osy tusta ǵasyrdyń tamyryn tap basyp, jaqsy men jamandy aıyrǵan boztorǵaı júrekti aqyn dertti zamanǵa zar aıtyp, taǵy da shyryldap qoıa beredi.
«Qaımaǵy buzylmaǵan qaıran dinim,
Qaımaǵyń byt-shyt boldy qaıdan búgin?
Qubylaǵa bet alyp qol qýsyryp,
Sájdege jyǵylatyn qaıda kúnim?
Satpaımyn, satqan emes dinimdi men,
О́lmeıtin, óshpeıtuǵyn kúnim bilem.
Tappaıtyn kúnde tynym, túnde tynym,
Musylman Muhammedtiń úmbetimin».
Muqaǵalı Maqataevtyń ózge aqyndardan ereksheliginiń biri – asyp týǵan aqyly men asa eńbekqorlyǵy. Aqyn Shyǵys pen Batysty tarazylap, álemdik ádebıet pen mádenıetti aqylǵa sala otyra úlken konsepsııalyq jyr týdyrady.
«Din – ǵylymnyń anasy,
Din – ǵylymnyń ákesi.
Ǵylym – dinniń balasy,
Din – ǵylymnyń kókesi!
Ǵylym da bar, din de bar,
Qoqys ta bar, gúl de bar.
Qol qýsyryp Qudaıǵa.
Ǵylym men din, birge bar!»
Rasynda, ǵylym men din egiz bolǵanda ǵana naǵyz «qaıyrymdy qala», gúlstan meken dúnıege kelmek. Shyǵysta órtteı qaýlap shyqqan ǵalymdar shoǵyry orta ǵasyrda haq Qurannyń yqpalymen záýlim órkenıetti ómirge ákeldi. Din ǵylym atty zúbárjatpen ajarlanǵanda bıik eńbekter shoǵyry jahanǵa azyq syılady. Sansyz jumbaq pen tylsymǵa toly qasıetti kitapty taldaý, maǵynasyn eksheý barysynda astronomııalyq, medısınalyq, hımııalyq jańalyqtar ashylyp, qaıtalanbas jınaqtar jazyldy. Máselen, «Ál-Jabr ýál-Muqabala» atty kitap jazyp, «algebra» termıniniń túp atasy atanǵan ál-Horezmı, medısınanyń atasy, «dárigerlerdiń patshasy» sanalǵan Ibn Sına, Batysqa «Geber Filius Afflae» atty esimmen tanymal hımııa salasynyń atasy, alǵash ret atomǵa túsinik bergen Jabır ıbn Haııan syndy tulǵalar sózimizge tuzdyq, pikirlerimizge dálel. Muqaǵalı aqynnyń «Qol qýsyryp Qudaıǵa, ǵylym men din birge bar!» deýiniń máni shuńǵyma tereńde. Aqyn tujyrymyn Eınshteınshe tolyqtyrsaq, «dinsiz ǵylym – aqsaq, ǵylymsyz din – kór».
Muqaǵalı poezııasy – otarshyldyq pen zulymdyqqa, ádiletsizdik pen aıarlyqqa qarsylyq poezııasy. Abaqty turǵyzbaǵan, shiderge kónbegen erkin, kezbe, uly qazaq halqynyń janynyń dertin, qýanysh-muńyn óz júreginen ótkizgen aıbyndy poezııa. Táýelsizdik tańynda aqyn rýhy azat elimen birge asqaqtap, araıly kún shapaǵymen jyr bolyp jadymyzda jattala bermek.