Aıaq artar kóligi joq halyq jaıaý-jalpylap túrikmen jerine qaraı shubyrdy. Bosqan jurttyń qatarynda Shamahan áýleti de bar edi. Bir rýly el ujymdastyrý zobalańynan qashyp, Jem ózeni boıyndaǵy kir jýyp, kindik kesken ata qonystan áýeli Sam baryp, odan Jeltaý asyp, Túrikmenstan jaǵyna ótken.
Kúızelgen, qorlyǵy men zorlyǵy qatar ótken kápirge kiriptar bolmaı, yńǵaıy kelse, ıisi musylman Iran jerine jetip jyǵylý bosqan eldiń arman-ańsary edi. Qurmanǵazy aýǵan eldiń jaǵdaıyn zulmatty kózi kórgen qarııalardan, atasy Qozybaǵar men ájesi Qoısynnan talaı ret estidi. Úlkenderdiń aıtýynsha, keńes ókimeti bas saýǵalaǵan eldi toqtatamyz dep, arnaıy qarýly ásker shyǵaryp, eldi aıaýsyz qyra bastaıdy. О́lgeni sol jerde jantaıyp, aman qalǵany qur súlderin súıretip túrikmen jerine taban tiregen. Áýlettiń úlkeni, Qurmanǵazynyń babasy, ıaǵnı Shamahan qarııa jol kótere almaı, kindiginen taraǵandar Iranǵa asa almaı Túrikmenstanǵa ornyǵypty. Shamahandy áýleki kommýnıster tósek tartyp jatqanyna qaramastan ustap alyp ketken. Bir rýdyń sóz ustary, aıtarlyqtaı dáýlet ıesi bolǵan azamat qol-aıaǵy kisendelip aıdalyp kete barǵan. Aqyl-parasatynyń arqasynda bir rýly eldiń aıbynyna aınalǵan Shamahan Arhangelskide aıdaýda júrgende ómirden ótip, Hrýshevtiń «jylymyq jyldarynan» keıin aqtalady. Áýlettiń úlkenin ıtjekkenge aıdatqandar endi onyń tuńǵyshy Qozybaǵardyń sońyna «sham alyp» túsedi. Túrikmenniń saıyn dalasynan «saıǵaq qurly saıa tappaǵan» ol qashyp otyryp baıaǵyda kóshke ilese almaı, Jem boıynda qalǵan týystaryn panalaıdy. Biraq qyzyl belsendiler oǵan tynyshtyq bermeıdi. Qurmanǵazynyń atasy endi qashyp otyryp, Jambyl oblysyndaǵy týystaryna barady. Alaıda bul jerde de jan-jaqtan túrtpekteý bastalǵan kezde Aral teńizi arqyly qaıta túrikmen jerine ótip ketedi. Sol ýaqytta, 1941 jyly maıdanǵa attanady. Soǵysta jaralanyp, aman-esen elge oralady. Sóıtip, Qozybaǵardy repressııadan, qýǵyn-súrginnen, qashyp-pysýdan soǵys qutqarady.
Ájesiniń asharshylyq jyldaryndaǵy basynan keshkenderi týraly aıtqan áńgimesinen Qurmanǵazynyń jany túrshigetin. Jylqynyń noqtasyn, úzeńgisin, beldigin, t.b. qaınatyp iship, ker zamannyń kermek dámin tatqan. Eli esinen ketpegen áýlet 1968 jyly zaman túzelgen soń túgelimen Jem boıyndaǵy atajurty – Aqtóbe oblysy, Baıǵanın aýdany, Qarajar eldi mekenine kóship keledi. «Urpaǵymyz ózge eldiń sýyn ishkenshe, óz jerinde tamyr jaısyn» degen úlkender sheshiminen soń kóshtiń basyn qazaq jerine burǵan áýletti atamekende qalǵan aǵaıyn-týystar kútip alady. Keńestiń solaqaı saıasatynan syrtqa ketken bir atanyń balalary ańsaǵan ata qonysyna kelip, úıirine qosylady. Bul bútin bir áýlettiń taýqymetti taǵdyry, taǵzym eter tarıhy.
Shamahan áýletiniń tórtinshi urpaǵy Qurmanǵazy 1983 jyly kóktemde áskerı qyzmetin aıaqtap, qujattaryn Almatydaǵy Teatr jáne kórkem sýret ınstıtýtyna tapsyrady. Bul jyly qazaqtyń tuńǵysh kásibı rejısseri, pedagog-professor, Qazaq KSR-nyń halyq ártisi Asqar Toqpanov pen KSRO halyq ártisi Sholpan Jandarbekovanyń kýrsyna qabyldaý júrip jatqan. Baǵyna qaraı oqýǵa túsip ketti.
1986 jyly 16 jeltoqsanda sabaqtan keıin Qurmanǵazy teledıdardyń keshki jańalyqtarynan respýblıkanyń birinshi hatshysy D.Qonaevtyń zeınet demalysyna shyǵýyna baılanysty onyń ornyna Ýlıanov oblysynyń basshysy Kolbınniń saılanǵanyn estıdi. Bireý basynan salyp qalǵandaı, onyń tula boıyn býyrqanǵan namys pen rýh bıledi. Kýrstasy Úsiphandy ertip alyp, kórshiles QazMÝ-dyń jataqhanalaryna baryp, belsendi stýdentterdi bir bólmege jınap, jaǵdaıdy baıandady. Shamalary kelgenshe úgit júrgizip, erteńine alańda kezdesetin bolyp kelisti. Sóıtip, birshama jataqhanany aralap shyǵady. Olar kezdesken, áńgimelesken stýdent jastardyń túgelge jýyǵy rýhy kóterilip, namystaryn qaırap alǵan eken. Bular tek olardyń attaryn erttep, aýyzdyǵyn salyp, úzeńgige aıaqtaryn ilindirip, erge otyrǵyzǵandaı edi. Jataqhanalaryna qaıta kelgende Baqtybek pen Amanbaı qatarlaryna qosylyp, endigi tórttik basqa da oqý oryndaryn aralap, úgit-nasıhat júrgizý úshin qaıta shyǵady. Sol betimen olar Shet tilder ınstıtýty, Medısına ınstıtýty, Polıtehnıkalyq ınstıtýt, AZVI, sońy Kırov atyndaǵy zaýyt jumysshylarynyń jataqhanasyn aralady. Barǵan jerdiń bárinde plenýmnyń sheshimin talqyǵa saldy. Ashý men yza keýdelerin kernep, jınalǵannyń namystaryn janydy. Tún aýa jataqhanaǵa kele sala jastardy jınap, sýretshi stýdentterge uran jazǵyzdy. Túnimen abyr-sabyr daıyndyq, kishigirim josparlar. Qashan turamyz, neshede shyǵamyz, qaı kóshelermen júremiz, kolonnany kimder bastap júredi, tártipti kim baqylaıdy?.. Taǵy sol sııaqty máselelerdi pysyqtady. Ári ketse bir saǵattaı ǵana kóz ilip, 17 jeltoqsan kúni ertemen turdy. Jubyn jazbaǵan tórteý, basqa da belsendi stýdentter qosylyp, shamamen 150-200 adamdy jataqhana aldyna sapqa turǵyzyp, urandardy úlestirip, árkim óz qyzmetin atqara júrip, Kosmonavtar kóshesimen alańǵa qaraı bet aldy. Ár ınstıtýt jataqhanalary aldynan ótken kezde sál aıaldap, «Meniń Qazaqstanym» ánin shyrqaıdy. Qatarlaryna jastardyń qosylyp jatqandary barshylyq. Júrip otyryp alańǵa da jetti. Qaptap turǵan ishki ister qyzmetkerleri olardyń alańǵa ótýine bóget bolǵan joq. Túnde baryp úgit júrgizgen jataqhanalardyń jastary alańǵa bulardan buryn kelgen eken. «Meniń Qazaqstanym» ánimen, túrli uranmen bári shurqyraı tabysty. Jastar jan-jaqtan kelip qosylyp jatyr. Bular kele sala óz talaptaryn qoıa bastady. Beıbit túrde bastalǵan sherýdiń sońy qandy qaqtyǵysqa ulasty. Jastardy muzdaı qursanǵan ásker rezeńke soıylmen esinen tandyryp, áskerı kúrekshemen basynan soǵyp, aýdandyq isshi ister bólimderiniń tergeý ızolıatorlaryna toǵytty.
Jeltoqsannyń 20-synan bastap jigitterdi aýdandyq ishki ister basqarmasyna, prokýratýraǵa, ulttyq qaýipsizdik komıtetine shaqyrta bastady. Qamaıtyny anyq edi. Tórteýdiń endi kúnde oılaıtyny «ne isteımiz, qaıtemiz?» boldy. Qaıtkende de bir amal oılap tabý kerek. Uıqysyz túnder bastaldy. Sol kúnderdiń birinde tórt jigittiń biri Baqtybek «qara «Volga» mashınasymen, qara palto kıgen adamnyń kelgenin, árekettiń bári sonyń nusqaýymen bolǵanyn» aıtamyz degendi oılap tapty, sózderi bir jerden shyǵý úshin jigitter oıdan qurastyrylǵan sol adamnyń sýretin salady. Kúnde shaqyratyn tergeýge aıtatyndary – sol qara «Volgasy» bar adam. Qurmanǵazy qańtardyń 21-i kúni qamaýǵa alyndy. Kıim-keshegin tolyqtaı sheshindirip, tintip, belbeý men taǵy birdeńelerin alyp qalyp, kameraǵa kirgizdi. Temir tordy alǵash kórgen, sart-surt ashylyp, jabylǵan temir esikter qulaǵyna ersi estiledi. Unjyrǵasyn túsirgen oǵan esigi aıqara ashylǵan úlken kameranyń ishindegi qaısar rýhty jastardyń qosyla shyrqaǵan áni kúsh-qýat berdi. On bes kún Frýnze aýdandyq ishki ister bóliminde tergeý ızolıatorynda jatty. Kúni boıy tergeýshiden tergeýshi, suraqtan suraq, áıteýir bitpeıtin saýaldar, ábden basyn qatyrdy. Qorqytý, úrkitý, aldaý. Tanymaıtyn, ómiri kórmek túgili estimegen adamdardyń sýretin aldyna ákelip jaıyp tastaıdy. «Mynaý, mynaý Bekejanov, qalaı bilmeısiń, buryn-sońdy mundaı famılııany estigen joqsyń ba?» deıdi. Ne degen azapty kúnder edi. Qurmanǵazy úshin azaptyń zory tergeýshilerdiń ustazdaryn, ásirese ustazy Asqar Toqpanovty qaralap, ol týraly jalǵan aqpar berýge májbúrlegeni boldy. Bir kúni tergeýshi: «Na, chıtaı, bezmozglyı» dep, aldyna bes-alty adamnyń jazyp bergenderin tastaı saldy. Eki-úsheýin ǵana oqyp úlgerdi, tez jınap aldy. «Oqydyń ba? Senen basqasy jazyp berip otyr! Al seniki ne? Úndemeı-aq qoı! Báribir biz olardy ustaımyz! Seniń ustazyń da sottalady, bizdi tappaıdy dep oılap pa ediń? Saǵan baryńdar degen sol kisi, al sen jasyryp otyrsyń», deıdi.Tilin tistep otyrdy da qaldy. Qurmanǵazyny esinen tandyrǵan tergeýshi kórsetken ustazdary týraly jazbalar edi. Ony ózi tanıtyn stýdentter men oqytýshysy jazypty.
Sot ta bastaldy. Sottyń sońǵy kúninde qorǵaýshy úzilis kezinde qaıta kirip, jaıdary júzben Qurmanǵazyǵa qarap, «Quttyqtaımyn, balaly boldyń. Ý tebıa syn rodılsıa!», dedi. Qurmanǵazynyń sol mınýttaǵy jaǵdaıy, kóńil kúıi, bir sát dúnıe bes tıyn ǵana sııaqty kórindi. Qaıda otyrǵanyn umytyp ketti. Janyndaǵylar qushaqtap, quttyqtap jatyr. Bir ókinish, bir úmit. Qurmanǵazyny tórt jyl bas bostandyqtan aıyryp, jaza qatań tártipti lagerde ótelsin degen sheshim qabyldandy.Ýlıanovskige, odan keıin Saratov, Syzran, Rýzaevka (Mordva AKSR-i), Zýbovo-Polıanskıı aýdany Potma kenti №5 lagerge bir-aq keldi. Aınala ný orman, naǵyz Sibir qysy. Lagerdiń ómiri, jumys úsh aýysymmen júredi. 1988 jyldyń qańtarynda kezdesýge áke-sheshesi, áıeli Alma keldi. Tuńǵyshy, alty-jeti aılyq uly Aqnıetti alǵash ret osy jerde kórdi. Sheshesi jylap kóristi. Kelinshegi Alma Qurmanǵazynyń qarsylyǵyna qaramastan keler joly Aqnıetti ata-apasyna qaldyryp, janyna kelip aldy. Osylaısha, onyń aıdaýdaǵy ómiri otbasylyq ómirmen birge órildi. Kóp uzamaı Alma zaýytqa laborant bolyp jumysqa turdy. Ol da Qurmanǵazymen birge sottalǵandaı kúı keshti. Syn saǵatta kúıeýiniń sońynan izdep kelip, súıeý bolǵan Alma Ashyqbaeva týraly dastan, ne hıkaıat jazylsa da artyq emes. Keıde jumystan qoldary bos kezde ormanǵa baryp, jemis jınaıdy, aýyldy aıtady, uldary Aqnıetti eske alady. Qansha degenmen ana ǵoı, arasynda «sóılep júrgen shyǵar» dep jylaıdy. Sóıtip júrgende Almanyń ekinshi balaǵa aıaǵy aýyrlap, zaýyttan dekrettik demalysqa shyqty. 1989 jyly qazannyń besinde Mordva jerinde, tar qapasta Qurmanǵazynyń ekinshi uly dúnıege kelip, Alma sábıdi alyp elge oraldy. Al qazan aıynyń aıaǵynda oılamaǵan jerden Qurmanǵazy bostandyqqa shyqty.
Azattyqtyń qadirin bir bilse, Qurmanǵazy biledi. Sonaý kezdegi ata-babasynyń júrip ótken azapty jolyn jalǵastyrǵan Qurekeń bostandyqqa shyqqan soń da taýy shaǵylyp, taýany qaıtpaı, kúreskerlik jolǵa tústi. Jeltoqsan máselesin taldap, qandaı da bir sheshimge shyǵarýǵa qoldan kelgenshe sep bolý maqsatynda 2016 jyly 25 qazanda Jeltoqsan kóterilisiniń 30 jyldyǵyna oraı Qurmanǵazy bastaǵan jeltoqsanshylar birlesip, Astana qalasynda halyqaralyq konferensııa ótkizdi. Jıynǵa sheteldik jáne otandyq belgili ǵalymdar shaqyryldy. Konferensııaǵa 300-den astam adam qatysty. Onda 23 tarmaqtan turatyn qarar qabyldandy. Jıynǵa qatysqan búkil ǵalym Jeltoqsan qubylysyna bir aýyzdan «sıpaty, barlyq parametri boıynsha oqıǵaǵa jatpaıdy, bul – kóterilis» degen baǵa berdi. Konferensııa ótkizý úshin alty aıǵa jýyq daıyndyq júrdi. Ony ótkizý jónindegi kóp másele qarjyǵa, qomaqty qarjy kerek bolǵandyqtan tuıyqqa tireldi. «Ultym» degen biraz azamat kómekteskenimen, ol qarajat jetpedi. Shetelden qonaqtar shaqyrylǵandyqtan bul tek jeltoqsanshylardyń emes, búkil qazaq halqynyń abyroıy edi. Oılanýǵa da ýaqyt joq. Qurmanǵazy otbasysymen aqyldasa otyryp, Astanada ózi turyp jatqan úıdi satýǵa bel baılady. Bir túnde baspanasyn jarty baǵasyna satyp, odan túsken aqshany konferensııa ótkizýge, jan-jaqtan kelgen qonaqtardyń joly, qalamaqysy, olardy kútip alý, shyǵaryp salý, jaıǵastyrý, t.b. kerek-jaraqqa jumsady. Mine, naǵyz jeltoqsanshynyń isi, ult qaıratkeriniń úlgisi.
Saıası repressııa tuzaǵyna túsken bútindeı bir áýlettiń taǵdyry osyndaı. 30-jyldardaǵy repressııanyń qandy sheńgeline ilikken atalarynyń basyna túsken qasiretin búgingi urpaǵy da zardabyn tartty. Sol qýǵyn-súrgin qurbany, úlken atasy Shamahannyń úshinshi urpaǵy – Qurmanǵazy Aıtmurzaev óziniń dostarymen birge 1986 jylǵy Almaty qalasyndaǵy Jeltoqsan kóterilisin uıymdastyrdy. Qurekeń túrmeniń kermek dámin de tatty, odan keıingi kezde de kúreskerlik ustanymyn kórsetti. Endeshe, el táýelsizdigine qyzmet etken asyl er Qurmanǵazy Aıtmurzaev memlekettik marapatqa da, qurmetke de ábden laıyq azamat.
Azattyq ańsaǵan bútindeı bir Shamahan áýletiniń taǵdyr talaıy, arman-ańsary – ult azattyǵy edi. Jeltoqsan – búkil bodan elder táýelsizdiginiń bastaýy. Qazaqqa teńdik tıse, sol táýelsizdikten keıin ǵana tıdi.
Bolatbek TО́LEPBERGEN,
Prezıdenttiń BAQ salasyndaǵy syılyǵynyń laýreaty