Kásibı bı óneriniń eren tulǵasy

Biz 1985 jyldyń jazynda Almaty horeografııalyq ýchılıshesin «halyq bı ansambliniń ártisi» mamandyǵy boıyn­sha 39 túlek bitirgen edik. Kýrsymyz­dy «Altynaı» folklorlyq bı an­samb­lin qurý úshin Almaty oblystyq fı­lar­monııaǵa jiberdi. Ol kezde biz ne­bári 4 jigit edik, keıin bir áriptesimiz úıine ketip qaldy. Sonymen úsh jigit qal­­dyq. Qatarymyzda 8 qyz bar edi. Keıin horeografııalyq ýchı­lısheni buryn bitir­gen basqa bıshiler de bizdiń ujymǵa kel­di. Jumys óte kóp bolatyn. Sol kezde qoıy­lymdyq jumys­tardyń barlyǵy bizge qyzyq kórinetin.

Ýchılıshede ustazymyz Ǵaınıka­mal Nyǵmetjanqyzy óz halqyna degen zor súıispenshilik, tabandylyq, shy­damdylyqpen «qazaq bıinen» sabaq berip, «bul qımyldy nemese etıýdti ma­ǵan Shara apa úıretti» dep árqashan úlken maqtanyshpen aıtyp otyratyn. Búginde ult maqtanyshy Sha­ra Jıenqulova apaıdy kim bilmeıdi? Ǵaı­nıkamal apaıdyń sabaqtary asa qyzyq ótetin. Keremet qımyldar men etıýdter úıretetin, tek men ǵana emes, barlyq bıshiler, horeografter ol kisige óte rıza bolyp júretin.

Bir kúni «Altynaı» folklorlyq bı ansambliniń daıyndyǵyna qazaq bıiniń ańyzy Shara Jıenqulovanyń ózi keldi. Ol kisi jeke oryndaýshyǵa «Aıjan qyz» bıin jáne «Qazaq valsi» atty kópshilik bıin qoıdy. О́te jemisti jumys boldy. Taǵy birde daıyndyǵymyzǵa baletmeıs­ter Dáýren Ábirov keletinin habarlady. Biz aqyry er baletmeıster kelip, jigitterge sheberligin úıretedi dep shyn qýandyq.

Dáýren Tastanbekuly daıyndyqty bastaǵan kezde biz shabyttanyp, bul bı naǵyz er adamdar úshin, bizder úshin ekenin túsindik. Ol kisi osy qoıy­lym arqyly jastarǵa rýh berdi, ulty­myzǵa degen maqtanysh sezimimiz artty. Ási­rese horeograftiń uly kompozıtor Qur­manǵazynyń «Bal­byraýyn» kúıine qoıǵan er minezdi, jigerli bı qoıylymyna qatty qýandyq.

Ýaqyt óte kele ujymymyz barlyq memlekettik deńgeıdegi konsertke qaty­­sa bastady. Osylaısha, ulttyq bı­men sanaly túrde aınalysyp, shyń­dala bastadyq. Keıinirek bizdiń «Al­tynaı» folklorlyq bı ansambli shetel­derge gastrolge shyǵa bastady.

Búginde Qurmanǵazynyń «Balby­raýyn» kúıine qoıylǵan erler bıi kóp­tegen kásibı horeografııalyq ujymnyń repertýarynda bar, eger qatelespesem, bul shyǵarma Qazaqstannyń brendine aınalǵan. Men bul bıdi basqa bı top­tarynyń repertýarynan kórgende «Iá, qazaqtar da – mádenıetti halyq, basqa órkendi ulttar sııaqty, bizdiń de óz tilimiz, ádebıetimiz, poezııamyz, mýzykamyz jáne horeografııamyz bar», dep júregimdi maqtanysh sezimi ker­neıdi. О́ıtkeni «Balbyraýyn» bıi – bú­ginde halyqtyń ıgiligi. Ony elimizdegi barlyq ho­reo­­grafııalyq ujym repertýaryna en­giz­se, barlyq otbasylyq merekede bıle­nip, buqaralyq mádenıet qalyptasar edi.

Horeograf maman, «Naz» memlekettik bı teatryn qurýshy ári jetekshisi retin­de aıtarym: «Baletmeıster Dáýren Ábirov, bizdiń Dáýren aǵamyz qazaq horeografııasynyń alyp ustyny, zert­teýshi ǵalymy». Ol qazaqtyń bı óneri týraly estelikterin qujattap, bı máde­nıetin kókke kóterip, ultymyzben qaıta qaýysh­tyrdy.

Dáýren Ábirov sýretshi Áýbákir Is­maılovpen birge úlken ǵylymı ju­mys istep, bizge jáne bolashaq urpaqqa «Qazaqtyń halyq bıleri» atty baǵa jetpes kitabyn mádenı mura retinde qaldyrdy. «Qara jorǵa», «Tepeńkók», «Qazaq bıi», «Balbyraýyn», «Sylqyma», «Kelinshek», sondaı-aq «О́rmek» lırı­kalyq bıleri» (Iirilgen jip), «Aqqý», «Aıý bıi», «Qus­begi-Daýylpaz» (ańǵa túsetin búrkitti úıretý sahnasy), «Qoıan bıi», «Aqqý bıi», «Qaz qatar», t. b. qazaq bıleriniń bar ekendigi týraly kóptegen mysal kelti­re otyryp jazdy.

Kitaptyń avtory áıgili halyq ázil­keshi, HIH ǵasyrda ómir súrgen Aǵashaıaq (Rahym­berdi) týraly bylaı dep jazady: «Ol bıdi shókken toǵyz túıeden sekirýmen biriktiretin kúrdeli nómirdi oryndady. Bı kezinde ol áıgili «Qaldy-aý, qaldy-aý, qyz qaldy-aý» ánin shyrqady. Kórermender bıshimen birge án shyrqap, bı yrǵaǵymen terbeldi», dep jazady. Munda men avtor Dáýren Ábirovtiń «kórermender bıshimen birge án shyrqap, bı yrǵaǵymen terbeldi» degen tusyn atap ótkim keledi. Iаǵnı ol qazaq bı mádenıetinde bıshiler nemese jalǵyz bıshi ǵana emes kórermenniń ózi bıdiń yrǵaǵyna túsip, terbele ala­tynyna toqtalady. Kórermenniń ánmen, yrǵaqpen qosyla úndesýi, ıaǵnı kóp­shiliktiń de terbele bıleýi – joǵary moral­dyq sezimdi, búkil halyqtyń bir­li­gin mazmundaıtynyn aıtady.

Eń bastysy, Dáýren Ábirov qazaqtyń bı óneri qazynasyn keıingige jetkize bildi, osy jolda ter tókti.

Kitapta qazaq bıiniń qımyldary men sýretteri óte jaqsy sıpattalǵan, sátti beınelengen.

Búginde horeografııa salasynda júr­gen ulttyq mamandar Dáýren Ábirov­tiń eńbegin rı­zashylyqpen eske alady.

Ol – óz ultyna, el máde­nıetine erek­­­­she qyzmet etken tulǵaly azamat. Ha­lyqty halyq etetin tili men óneri desek, D.Ábirov – bı ónerindegi qaı­talanbas metr. Atap aıtqanda, mýzyka, bı, qoldanbaly óner, beıneleý óneri jáne taǵy basqa da salalar boıynsha atqarǵan jumysyn taýysyp aıtý múmkin emes.

Osy oraıda Dáýren Ábirovtiń 100 jyldyǵyn eske alýǵa arnalǵan is-shara­larǵa toqtalyp ótken durys.

Bıyl Qazaq ulttyq horeografııa akademııa­sy Halyq ártisi Dáýren Ábi­rov atyndaǵy qazaq jeke erler bıin oryn­daýshylardyń I respýblıkalyq baı­qaýyn, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ár­tisi, ónertaný kandıdaty, professor Toıǵan Izimniń bastamasymen respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa uıym­dastyryldy.

Sonymen qatar D.Ábirovtiń perzenti «Bala­baqshalarǵa arnalǵan bıler» atty kitabyn qaıtalap basyp shyǵardy. Buǵan qosa arnaıy fotokórme ótkizilip, D.Ábirovtiń 100 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan kitaptyń tusaýy kesildi.

2023 jyldyń 10 aqpanynda Temir­bek Júrgenov atyndaǵy QUО́A «Ho­reografııa» fakýlteti horeograftyń 100 jyldyǵyna arnalǵan «Dáýren Ábi­rov – tuńǵysh qazaq baletmeısteri» atty dóńgelek ústel ótkizdi.

«Qazaq horeografııasynyń qalyp­tasýy men damýyndaǵy Dáýren Ábi­rov shyǵarmashylyq orny» atty kesh uıymdastyryldy.

«Bi-alem» mádenı horeografııa orta­lyǵy qoǵamdyq bir­les­tigi men Qorqyt Ata atyndaǵy ýnı­versıteti dástúrli mýzyka óneri jáne horeografııa kafedrasynyń uıym­dastyrýymen «Ulttyq kelbet – bek­zat beıne» atty dóńgelek ústel ótti. Atal­ǵan «Bi-alem» birles­tigi­­ «Qaı­nar bu­laq» I respýb­lıkalyq bı fes­tıval – baı­qaýyn da joǵary deńgeı­de uıym­dastyrdy. Osy qoǵamdyq birles­tik­tiń bastamasymen D.Ábirovtiń 100 jyl­dyǵyna ar­nalǵan bı ónerinen she­ber­lik syny­by ótip, ony Qytaıdaǵy Shyń­jań óner akademııasynyń dosenti, pedagog-baletmeıster, qazaq bıin zertteýshi Qaster Sháımuratuly, «Saltanat» memlekettik bı ansambliniń ártisi, Mádenıet salasynyń úzdigi Denıs Vıtchenko júrgizdi.

Taraz qalasynda Jambyl oblystyq bilim basqarmasynyń qoldaýymen Mek­tep olımpıadalary jáne mektepten tys is-sharalardy ótkizetin oblystyq ortalyqtyń «Boztorǵaı» úlgili án-bı ansambli uıym «Bı qanatynda» oblystyq bı baıqaýyn uıymdastyrdy.

Oral qalasynda «Qazaq horeo­gra­fııa­synyń kóshbasshysy – Dáýren Ábi­rov» kitabynyń avtory, M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan ýnıversıteti bilim berý baǵdarlamasynyń jetekshisi, ónertaný kandıdaty, Mádenıet sala­synyń úzdigi, «Y.Altynsarın» tósbel­­gisiniń ıegeri Qarlyǵash Aıt­qalıe­vanyń jetekshiligimen «Tuńǵysh qazaq kásibı baletmeısteri, horeografııa óneri men biliminiń kórnekti qaıratkeri Dáýren Ábi­rovtiń mereıtoıyna oraı saltanatty is-shara boldy.

Biz, horeografter, aldaǵy ýaqytta da bı óneri qaıratkerlerin umyt­paı, olardyń baǵa jetpes eńbekterin bola­shaq urpaqqa jetkizýimiz kerek.

Biz búgin rýhanı baıly­ǵymyzdy, folklorlyq ónerimizdi, dara­­lyǵymyz ben tilimizdi saqtaı al­ma­­saq, onda – eldigimizge syn. Qazaqstannyń bı óneri – álemge maqtanyshpen kórsete alatyn tóltýma, biregeı mádenıet salasy. Biz osy ónerdiń qalyptasýynda qaıtalanbas orny bar birtýar Dáýren Ábirovti umytpaýǵa tıistimiz.

Erkebulan AǴYMBAEV,

Astana qalasy ákimdigi

«Naz» memlekettik bı teatrynyń dırektory, Mádenıet qaıratkeri