Aýyl-aımaqty damytý Memleket basshysynyń erekshe nazarynda tur. Agrarlyq sektordy ekonomıkanyń draıverine aınaldyrý týraly kópten aıtylyp keledi. Onyń nátıjesi qandaı? «Altyn besik» dep baǵalaıtyn aýylymyzdy «altyn kómbege» qashan aınaldyramyz? Senattyń Agrarlyq máseleler, tabıǵatty paıdalaný jáne aýyldyq aýmaqtardy damytý komıtetiniń tóraǵasy Álı Bektaevpen suhbatymyzda aýyldyq jerdiń ahýalyn, jasalyp jatqan jumystar men qordalanǵan máselelerdi talqylaǵan edik.
– Álı Ábdikárimuly, qazirgi tańda aýyldardyń jaǵdaıy kóńil kónshiterlik emes. Sizder, depýtattar óńirlerge sapar barysynda biraz máseleni kórip júrsizder. Osy oraıda aýyldy kórkeıtý úshin qandaı jumystar istelip jatyr?
– Qazirgi ýaqytta el halqynyń 38 paıyzy aýyldyq jerde turady. Keıingi 3 jylda aýyl halqynyń sany 3 paıyzǵa azaıǵany baıqalyp otyr. Ýrbandalý, ıaǵnı halyqtyń qalaǵa toptasýy – damyǵan jáne damýshy elderde bolyp jatatyn qalypty úderis. Biraq qalypty jaǵdaı eken dep qol qýsyryp otyra berýge de bolmaıdy. Parlament depýtattary jyl saıyn birneshe márte ózi saılanǵan óńirine baryp, saılaýshylarmen kezdesip, aýyldaǵy jaǵdaıdy óz kózimen kórip qaıtady. Maqsatymyz – aýyldaǵy ózekti máselelerdi sheshýge Senat tarapynan atsalysý, qajet bolsa zańnamalyq turǵyda kómek kórsetý.
Sonyń biri retinde Parlament depýtattarynyń bastamashylyǵymen ázirlengen «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine jaıylymdardy paıdalaný máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn aıtýǵa bolady. Qazirgi ýaqytta barlyq oblysta jaıylymdyq alqaptardyń tapshylyǵy baıqalyp otyr. Maldyń 80 paıyzǵa jýyǵy 90-jyldardyń basynda jeke qosalqy sharýashylyqtardy damytý úshin bólingen eldi mekender shegindegi jáne onyń aınalasyndaǵy ábden tozyǵy jetken jaıylymdyq jerlerde (21 mln ga astam) jaıylady. Atalǵan qujat qabyldanǵan jaǵdaıda aýyldyq okrýgter aýmaǵyndaǵy jaıylymdyq jerlerdi aýyldar, kentter jáne aýyldyq okrýgter ákimderiniń qaraýyna berý, orman qory jerlerinde ornalasqan jaıylymdardy paıdalaný múmkindikteri, paıdalanylmaıtyn jaıylymdardyń parametrlerin naqtylaý, jaıylymdardy qorǵaýdyń negizgi baǵyttaryn aıqyndaý syndy birqatar ózekti másele sheshimin tabady.
Sonymen birge maqsatqa saı paıdalanylmaı jatqan jerlerdi memleket menshigine qaıtarý jóninde aıtar bolsaq, Memleket basshysy 2023 jyldyń sońyna deıin 10 mln ga paıdalanylmaǵan nemese zańsyz berilgen jerler boıynsha sharalar qabyldaýdy tapsyrǵany belgili. Osyǵan oraı 2022 jyly 28 sáýirde paıdalanylmaıtyn jáne zańsyz berilgen jerlerdi qaıtaryp alý jóninde jumys komıssııasy quryldy. Jalpy, byltyrǵy jyldyń basynan beri memleketke 9,5 mln ga (2022 jyly – 5,4 mln ga, 2023 jyly – 4,1 mln ga) aýyl sharýashylyǵy jerleri qaıtaryldy. Tıisti sharalar qabyldanǵannan keıin jer paıdalanýshylar 3,2 mln ga jerdi ıgerýge kiristi.
Egemen el bolǵaly aýyl-aımaqty damytý maqsatynda memleket tarapynan birneshe baǵdarlama men joba qabyldanǵanyn, sonyń biri «Aýyl amanaty» jobasy ekenin aıta ketsem deımin. Bul Prezıdent tapsyrmasymen «Qazaqstan Respýblıkasynyń aýyldyq aýmaqtardy damytýdyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy týraly» Úkimet qaýlysyna sáıkes dál qazirgi ýaqytta iske asyp jatyr. Alǵashqyda Jambyl oblysynda sátti júzege asqan bolatyn. Búgingi tańda joba aıasynda elimizdiń barlyq oblysynda jeke sharýa qojalyqtary men qaıta óńdeý kásiporyndarynyń basyn qosqan 400 aýyl sharýashylyǵy kooperatıvi quryldy. Aýyldy damytýǵa 7 jylǵa 1 trln teńge qarajat qarastyrylyp, bıyl 100 mlrd teńge bólindi.
– Aýyldyq jerde týý kórsetkishi joǵary bolǵanymen, keıingi 3 jylda turǵyndar qatarynyń azaıǵanyn aıttyńyz. Bunyń sebebi, árıne, aýyldaǵylardyń qalaǵa aǵylýy. Buǵan qalaı tosqaýyl qoıa alamyz?
– Ol úshin aldymen aýyl halqyn turaqty jumyspen qamtýdy qolǵa alý kerek. Odan keıingi eń negizgi másele – aýyldardyń áleýmettik jaǵdaıyn, aýyz sýyn, ınfraqurylymyn, joldaryn, ınternet jelilerin, taǵy da basqa qala halqy kórip otyrǵan ıgilikterdiń barlyǵyn damytýymyz qajet.
Turaqty jumyspen qamtýdyń bir joly – aýyl sharýashylyǵyn damytý. Al aýyldarda usaq sharýa qojalyqtary kóp ekeni bárimizge belgili. Fermerler jeke-dara jumys istep úlken tabysqa jete alady deý qıyn. Sondyqtan aýyl sharýashylyǵy kooperatıvterin qurý mańyzdy. Árbir fermer kooperatıv arqyly memlekettik qoldaýǵa ıe bola alady. Kooperatıvter ózderiniń úleskerlerine, ıaǵnı qosalqy sharýashylyq pen usaq sharýa qojalyqtaryna veterınarlyq, agrohımııalyq, tehnıkalyq qyzmet kórsetý jáne jem daıyndaý boıynsha birneshe qyzmet túrin kórsetedi. Mysaly, aýyl adamdarynyń maly úshin shóp qajet. Onyń quny jazǵy ýaqytta arzan, al qys mezgilinde eki esege deıin qymbattaıdy. Al kooperatıv memlekettiń qoldaýymen lızıng arqyly satyp alynǵan traktor, shóp shabatyn mashınalardy paıdalanyp, ózderin qoljetimdi baǵamen shóppen qamtamasyz ete alady. О́z ónimderin naryqqa ótkizýge qol jetkizedi.
Aýyl halqyn turaqtandyrýǵa «Dıplommen – aýylǵa!» jobasy da septigin tıgizedi dep esepteımin. Buǵan qosa, aýdan ortalyqtary úshin qoljetimdi nesıe mólsherin 2 500 AEK-ke deıin jáne qalǵan aýyldar úshin 2 myń AEK-ke deıin ósirý arqyly turǵyn úı satyp alýǵa arnalǵan bıýdjettik nesıe mólsherin ulǵaıtý bóliginde normatıvtik-quqyqtyq aktilerge ózgerister engizý boıynsha jumys júrgizildi. Bul ózgerister 2024 jylǵy 1 qańtardan bastap kúshine enedi.
– Aýyl ınfraqurylymyn damytý kezek kúttirmeıtin sharýa ekenin aıttyńyz. Bul baǵytta qandaı sharalar atqarylyp jatyr?
– Memleket tarapynan qolǵa alynǵan birqatar baǵdarlama bar. Sonyń negizgisi – «Aýyl – el besigi» jobasy. Bul joba 2019 jyldan bastap iske asyrylyp keledi. Onyń aıasynda bilim berý men densaýlyq saqtaý salasyndaǵy nysandar, klýbtar, mádenıet úıleri, murajaılar, kitaphanalar, sport keshenderi, áleýmettik qamsyzdandyrý ortalyqtary, ınjenerlik ınfraqurylym (jabdyqtar, jylý, elektrmen jabdyqtaý nysandary jáne sýmen, jylýmen, gazben, elektrmen jabdyqtaý jelileri), kólik ınfraqurylymdary (kenishindegi joldar, kóshelerdi jaryqtandyrý) jóndeledi.
Joba sheńberinde 2019-2022 jyldary 326 mlrd teńge bólinip, 334 turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq nysanyn, 1 174 áleýmettik ınfraqurylym nysanyn jáne 2,2 myńnan astam kólik ınfraqurylymy jobasyn jańǵyrtýǵa qol jetkizildi. Al bıyldyń ózinde 771 aýyldyq eldi mekende shamamen 1,8 myń jobany iske asyrýǵa 198,2 mlrd teńge bólindi.
Keıingi jyldary aýyldarda, tipti aýdan ortalyqtarynyń ózinde ınternet sapasynyń tómen ekendigin baıqadyq. Ásirese pandemııa ýaqytynda mektep oqýshylary men stýdentterdi onlaın oqytýǵa kóshken kezde aýyl ınternetiniń jaǵdaıy belgili bolyp qaldy. Tipti 1 300-ge jýyq aýylda ınternet múldem joq ekenin bildik. Qazirgi ýaqytta aýyldarǵa talshyqty-optıkalyq jeli tartý jumystary aıaqtalýǵa jaqyn, 20 myń shaqyrymnan astam talshyqty-optıkalyq jeli salynady dep josparlanyp otyr. Sonymen qatar 3G, 4G mobıldi baılanysyn qosý boıynsha baılanys operatorlary men ýákiletti mınıstrlik memorandým jasap, turǵyndar sany 250-den asatyn aýyldardy mobıldik baılanyspen qamtý jumystary júrgizilip jatyr.
– Ekonomıkanyń kez kelgen salasynda ǵylymdy damytý, óndiriske jańa tehnologııalardy engizý – basym mindet. Agrarlyq ǵylym men aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeýdiń jaǵdaıy qandaı?
– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵdary» atty bıylǵy Joldaýynda ekonomıkanyń negizgi baǵyttary boıynsha tapsyrmalar bergen bolatyn. Sonyń ishinde agrarlyq ǵylymdy damytýǵa erekshe nazar aýdaryp, Ulttyq agrarlyq ǵylymı-bilim berý ortalyǵyn agrotehnologııalyq habqa aınaldyrý jóninde mindet júktedi.
Aýyl sharýashylyǵynyń ekonomıka draıverine aınalýǵa áleýeti men múmkindikteri orasan zor. Alaıda zamanaýı ǵylymsyz agroónerkásip kesheni alǵa jyljymaıdy. О́ndiriske sońǵy úlgidegi tehnologııany engizbeı, ınnovasııany damytpaı, jańa, sapaly ónim ala almaımyz. Sondyqtan aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeýde de ǵylymnyń róli úlken.
Shyny kerek, biz agroǵylymǵa, aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeýge tıisti deńgeıde kóńil aýdarmaı jatyrmyz. Bul jóninde Úkimet saǵatynda aıtqan bolatynbyz. Bizde 3 arnaıy agrarlyq ýnıversıtet, 34 ǵylymı-zertteý ınstıtýty men ortalyqtary, tájirıbelik stansalar bar. Onda 2,5 myńdaı ǵalym jumys isteıdi. Sonda da sharýalarǵa kerekti tuqym, mıneraldy tyńaıtqyshtar, tehnıka men zamanaýı tehnologııa da shetelden ákelinedi.
Damyǵan elderde agrarlyq saladaǵy zertteýlerge jumsalatyn shyǵyndar jyldyq ishki jalpy óniminiń 3-7 paıyz aralyǵyn quraıdy. Bizde 0,1 paıyz ǵana. Bul – tym tómen kórsetkish. Búgingi tańda ǵylymǵa jumsalatyn qarajatty ishki jalpy ónimniń 1 paıyzyna jetkizý týraly Prezıdenttiń tapsyrmasy bar. Bul baǵytta Úkimet jumys istep jatyr. Osy sharalardyń barlyǵy keshendi túrde júzege asatyn bolsa, agroónerkásip kesheninde eńbek ónimdiligin 2,5-3 esege arttyrýǵa múmkindik beredi dep oılaımyz.
Aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń óńdelý úlesi de tómen deńgeıde tur. Máselen, iri qara mal terisiniń 13,4 paıyzy ǵana óńdeledi de, qalǵany qoqysqa tastalady (2,5-3 mln teri). Ony teńgege shaqsaq, jyl saıyn shamamen 14 mlrd teńge jelge ushady degen sóz. Osy rette bir qýanatyn jaıtty aıta keteıin. Almaty oblysynda 2022 jyly qurylyp, búginde 50 adamdy turaqty jumyspen qamtyp otyrǵan «Batý agro» JShS terini qaıta óńdep, odan mal jemine qospa shyǵaryp jatyr. Hımııalyq qospasy joq, ekologııalyq taza jem qospasynyń quramynda malǵa qajetti qorekter: amın qyshqyly, aqýyz, kalsıı, magnıı sııaqty mańyzdy elementter bar. Qazirgi kezge deıin 30 myń terini qaıta óńdep, 5 myń tonna taýardy alys-jaqyn shetelderge eksporttap úlgergen. TMD elderinde mundaı kásiporyn jalǵyz sol ǵana. Osyndaı jobalarǵa memleket tarapynan barynsha qoldaý kórsetý kerek dep esepteımin.
ؘ– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»