Qazaq tili bir esikti ashsa, aǵylshyn tili myń esikti ashady. Álem damýynyń kiltine aınalǵan ámbebap tilge aǵyp turǵan adamdardyń qatary artyp kele jatqan kezeńde, aǵylshyn tilin bilgenińmen, tiri jandy tańǵaldyra almaısyń. Ýaqyttyń aǵynyna ileskisi kelgen adam aǵylshyn tilin ózi-aq meńgerip jatyr.
Zaman talabyn túsine tura, shet tilin, ásirese aǵylshyn tilin meńgerý týraly sóz qozǵalǵanda, bir búıirden qazaq tiliniń «janashyrlary» shyǵa kelip, «otyz jylda óz tilińdi tórge shyǵara almaı, ózgeniń tilin óristetemin degen neńdi alǵan?» dep qasaqana salystyryp, qııampurys sózdiń shetin shyǵaratyny da ejelgi daǵdy. Ras, óz tilimiz – ómirlik uly qundylyǵymyz, júrip ótetin uly jol, ókpege ottegi aıdap, kúretamyrdy qýalap jatqan qan-janymyz. Al aǵylshyn tili – qajettilik, tabys kilti. Shet tilin úırený aldyndaǵy basty bóget – orys tiliniń mańyzy álsiregen saıyn otarshyldyq qamytynan bosatyp, damýǵa jeteleıtin kúsh. Al aǵylshyn tilin mindetti túrde bilýiń kerek dep qoǵamdy psıhologııalyq qysymǵa alyp jatqan jáne eshkim joq.
Jaqynda elimiz aǵylshyn tilin nashar biletin elder qatarynan kórindi. «Benın men Somalıdiń arasynda ornalasqan Qazaqstan 113 eldiń ishinen 104-orynǵa ıe bolyp, til úırený jóninen eń shorqaq eldiń qatarynda» degen «Education First» aqparatyn ár-ár jerden kózimiz shaldy. «Aqparat tekserilmegen, durys statıstıka emes» dep aǵylshynshasynyń artyqtyǵymen ortaazııalyq elderdiń kóshin bastap tur degen ilgeridegi reıtıng nátıjesine súıenetinder bul derekti qabyldamady. Byltyr ǵana jyl saıyn jańa zertteýin jarııalap turatyn «English Proficiency Index» Qazaqstandy 92-orynǵa jaıǵastyrǵan bolatyn. Qalaı desek te, eki zertteý qorytyndysy ózara qaraılas. Negizgi aıtpaǵymyz bul da emes, osy reıtıng málimetimen jarysa júrgen taǵy da sol ejelgi sóz, eski saryn – «óte tómen» baǵaǵa ıe bolǵan elimizdiń shyn qaıǵysy bul bolmaýy kerek, naǵyz qasiret memlekettik tildi memlekettik deńgeıde qoldanbaıtyndardyń arasynda neshinshi oryndamyz, mine, biz úshin suraq osylaı qoıylýǵa tıis kórinedi.
Keıingi jıyrma jylda qazaq tiline qyzyǵýshylyq artyp, mańyzdy túrki tilderiniń biri retinde Túrkııadan bastap, sonaý Eýropa men Amerıkada da oqytyla bastady. Álemniń onǵa jýyq eliniń stýdentteri qazaq tilin shet tili retinde meńgerip júr. Osydan on bes jyl buryn Poznan qalasyndaǵy Adam Mıskevıch atyndaǵy ýnıversıtettiń túrkitaný bóliminde bolǵan jaǵdaı ári qýandyryp, ári qamyqtyryp, oqta-tekte eske túsetini bar. Sol ýnıversıtettiń qazaq tili bólimine ana tilimizdi aǵylshyn tili arqyly úıretýge Almatydan arnaıy jiberilgen oqytýshynyń aıtýynsha, polıak balalary az ǵana ýaqytta bizdiń tilimizde erkin sóılep, qatesiz jazatyn deńgeıdi baǵyndyrǵan. Qazaqsha jazǵan shyǵarmalaryn óz kózimizben oqydyq, sapasy men saýaty kez kelgen qazaqty shań qaptyrady. Polıak tilinde, aǵylshyn tilinde saırap turǵan balalardyń qazaq tiline qushtarlyǵy oıanyp, beımálim eldiń rýhanı qundylyqtarymen jete tanysýdy dittep, bir top stýdent jazǵy kanıkýlda Qazaqstanǵa tartyp ketedi jáne qaı qalany tańdaǵan deseńizshi: Astana men Kókshetaý. Ana tilinde sóılep júrgen qazaqty anda-munda kezdestirgeni bolmasa, qala turǵyndarynyń bir-birimen negizinen orys tilinde qarym-qatynas jasaıtynyna qatty tańyrqaǵan polıak stýdentteri eline barǵan soń ýnıversıtet basshylyǵyna máseleni tótesinen qoıady: óz tilin kerek etpeıtin eldiń tili bizge nege kerek?
Aıtpaǵymyz, sol oqytýshynyń A.Mıskevıch atyndaǵy ýnıversıtet jastarynyń kemi eki tildi, áıtpese úsh-tórt tilde jatyq sóıleıtinin jańalyq kórip jetkizgeni. Ana tilimiz ben álemniń alpaýyt tilin jarystyryp, lagerdiń eki basynda otyryp alǵandar ekeýin de jórgeginde tunshyqtyrýdy kózdeıtin kembaǵal kózqarasynan qutylatyn ýaqyt jetti. Parallel jatqan qos relstiń dóńgelegindeı ortaq maqsatqa jetelep aparatyn kúre joldyń bir qaptalyn óz qolyńmen talqandap tastaǵanmen birdeı bul.
Tildi adam qajettilikten úırenedi. Al búgingi qoǵamdaǵy ahýal azamattardyń halyqaralyq mansabynan bastap qıyrdy betke alǵan gastarbaıterligine deıingi qajettilikke tunyp tur. Dál qazir kez kelgen azamattyń memlekettik tildi meńgerýine de, shet tilin úırenýine de esh kedergi joq. Tek tıisti talap pen nıet jetispeıdi. Qajettilik týǵyzatyn orta qalyptastyrý da basty tetik bolyp qala beredi. Al mynaý halyqqa azyq jetkizip otyrǵan tildik daǵdylar men deńgeıdi ólsheýge arnalǵan halyqaralyq reıtıngter qorytyndysy aǵylshyn tilin tómen dep belgilep berýiniń bir sebebi, ústemdiginen aıyrylmaǵan orys tiliniń elimizde áli kúnge deıin ári resmı til, ári shet tili rólinde qosaqtalyp, ekijaqty mindet arqalap júrgenine baılanysty shyǵarylsa, esh tańǵalmaımyz...
ALMATY