Mektep dırektorynyń orny nege bos?

Osyǵan oraı Prezıdent: «Bilim berý júıesindegi menedj­mentti jaqsartýǵa basa mán berilýge tıis. Osy salaǵa naǵyz kásibı mamandardy tartý qajet. Bizde Prezıdenttik jastar kadr rezervi bar. Dál sol sııaqty bilim salasyna ózgeris ákeletin 1 myń maman arnaıy daıarlyqtan ótetin bolady. Osyǵan oraı tıisti baǵdarlama qabyldanady», degen bolatyn.

Ádilin aıtsaq, keıingi jyldary orta bilim berý salasynda júzege asyrylyp jatqan reformalar oń nátıjesin bere bastady deýge negiz bar. Memleket basshysynyń bastamasymen 2019 jyly alǵash ret «Pedagog mártebesi týraly» zań qa­byldanyp, muǵalim­der ar­tyq tek­serister men óz qyz­me­tine tán emes jumystar­dan bosa­tyl­­ǵand­yǵy jáne jalaqy­lary soń­ǵy tórt jyl ishinde eki ese kóbeı­til­gendigi ustazdar jumy­syn­da sony serpilis týǵyzdy. Eń bas­tysy, qoǵamda muǵalim maman­dyǵy­nyń bedeli artyp, mektep bitir­gen úzdik túlekter pedagog maman­dyǵyn kóbirek tańdaıtyn boldy.

Buǵan bola­shaq ustazdardyń stıpendııasy ózge ma­mandyqtarǵa qaraǵanda edáýir kóteril­gendigi de septigin tıgizdi. Buryn peda­gog ma­man­­dyǵy boıynsha oqýǵa tús­ken stýdentter orta eseppen 55 ball al­ǵan bolsa, byltyr osy kórsetkish 110 ball­­ǵa jetti. Bul – aldaǵy jylda­ry mu­ǵa­limderdiń kásiptik sapasy aıtar­lyq­taı jaqsaratyndyǵynyń kepili.

Sondaı-aq PISA-2022 halyqara­lyq zertteýiniń nátıjelerine sáıkes otandyq oqýshylar matematıkalyq saýattylyqtan 425 ball jınap, 81 el­­diń ishinde 2018 jylǵy 54-orynnan 46-orynǵa kóterilgen. Sóıtip, Birikken Arab Ámirlikteri, Grekııa jáne Rýmynııanyń shákirtterimen teń túsken. Jaratylystaný boıynsha 423 ballǵa ıe bolyp, 2018 jylǵy 69-orynnan 49-orynǵa kóterilgen. Al oqý saýattylyǵy boıynsha 386 ball alyp, 2018 jylǵy 69-orynnan 61-oryn­ǵa joǵarylaǵan.

Alaıda bilim salasyndaǵy bir­shama ilgerileýge máz bolyp, bór­kimizdi aspan­ǵa atýǵa áli erte. Sebebi eli­miz aıqyn baǵdar tutyp otyrǵan Eko­no­mıkalyq yn­tymaq­tastyq jáne damý uıymynyń (EYDU) ortasha kórsetkishterine qol jetkizilgen joq. Máselen, EYDU elderinde PISA tes­tiniń nátıjesinde matematıka boıynsha 5 jáne 6-deń­geı­lerden kóringen oqýshylardyń úle­si 9 paıyz bolsa, osy jónindegi kórset­kish bizdiń elde 2 paıyzdan aspady. «Ǵylymdar padıshasy» atanǵan pánnen saýatsyz oqýshylar úlesi EYDU elderinde 31 paıyz bolsa, bizdiń elde 48 pa­ıyz. Jaratylystanýdan óte saýatty oqýshylar úlesi EYDU elderinde 7 paıyzdy qurasa, bizdiń elde 1-aq paıyz boldy. Osy pánnen oqýshy­lary­­myzdyń 45 paıyzynyń bilim deń­geıi óte tómen. Oqý saýatty­lyǵy jo­ǵa­ry oqýshy­la­ry­myzdyń úlesi de 1-aq paıyz, al saýa­ty shamaly shá­kirt­­ter sany – 64 paıyz. Son­­dyq­tan da elimizge oqýshylardyń oqý saýat­­­­tylyǵyn arttyrýǵa basa kóńil bó­lý qajettigi jóninde usynys jasaldy.

Taǵy bir nazar aýdararlyq jaıt – elimizdiń birde-bir óńiri EYDU-nyń bilim salasyndaǵy ortasha kórset­kishteriniń eshqaısysyna qol jetkize almady. Salystyrmaly túrde alǵanda, Almaty qalasynyń oqýshylary birsha­ma táýir nátıje­ler­ge ıe bolyp, matema­tıkadan – 453, jaratylystanýdan – 458, oqý saýattylyǵynan 423 ball jına­dy. Sondaı-aq Astana qala­sy jáne Qostanaı, Soltústik Qazaq­stan, Shy­ǵys Qazaqstan oblystary shákirt­teriniń kórsetkishteri de jaman emes. Al Túrkistan, Qyzylorda, Almaty, Atyraý oblystarynyń jáne Shymkent qalasynyń oqýshyla­ry tómen nátıje­ler kórsetken. Maman­dardyń pikirine qaraǵanda, orta eseppen matematıkadan – 389, jaratylystanýdan – 389, oqý saýat­tylyǵynan 347 ball ǵana jınaǵan túrkistandyq shákirtter ózde­riniń bilim sapasy jóninen «ońtústik asta­na­daǵy» qurdastarynan 1,5-2 jyl artta qalyp otyr deýge bolady.

Bilim sapasyn arttyrý maqsa­tynda Oqý-aǵartý mınıstrligi bilim berý júıesindegi menedjmentti jaq­sartý sharalaryn qolǵa alǵany da málim. Sonyń biri – «Bilim týraly» Zańǵa 2021 jyly engizilgen ózgeriske sáıkes mektep dırektorlaryn rotasııalaý. Mınıstrlik be­kitken Memlekettik bilim berý uıym­darynyń birinshi bas­shy­laryn rotasııalaýdy júrgizý qaǵı­dalary boıynsha mektepti 7 jyl tıim­di bas­qarǵan dırektor bir eldi meken­niń ishinde ornalasqan bilim berý uıy­myna aýystyrylady. 2022 jyldan be­ri iske asyrylyp jatqan mundaı aýys-túıis mektep dırektorlarynyń shyǵar­mashylyq turǵydan toqyraýǵa ushyramaýyna jáne bilim berý uıym­daryndaǵy nepotızmniń hám ta­myr-tanystyqtyń jáne sybaılas jem­qorlyqtyń aldyn alýǵa oń yqpa­lyn tıgizetini daýsyz.

Alaıda qazirgi kezde muǵalimder arasynda mektep dırektory bolýǵa qyzyǵýshylyq tómendep ketken. Oqý-aǵartý mınıstrliginiń málimetine súıen­sek, bıylǵy oqý jylynyń ba­syn­­da respýblıka boıynsha mektep dı­rek­torlarynyń bos turǵan oryn­dary­nyń sany 811 bolǵan. Bul – barlyq orta bilim berý uıymynyń 10,5 paıyzy birinshi basshysyz qaldy degen sóz. Sonyń ishinde Túrkistan oblysynda – 134, Qaraǵandy oblysynda – 108, Pavlodar oblysynda – 66, Aqmola oblysynda – 64, Qostanaı oblysynda – 52, Jambyl oblysynda – 43, Shy­ǵys Qazaqstanda – 40, Jetisý jáne Soltús­tik Qazaqstan oblystarynda – 39-dan, Almaty jáne Atyraý oblystarynda – 36-dan, Batys Qazaqstanda – 32, Aqtóbe oblysynda – 29, Abaı oblysynda – 23, Mańǵystaý oblysynda – 22, Ulytaý oblysynda – 12, Qyzylorda oblysynda – 5 orta mektep jańa oqý jylyn dırektorsyz qarsy aldy. Tipti kadrǵa baı sanalatyn úsh megapolıs­te de birinshi basshysyz qalǵan mektepter bar bolyp shyqty. Olardyń sany Almatyda – 15, Shymkentte – 14, Astanada – 2.

Osy kemshiliktiń sebebi nede eken­digin birneshe mektep dırektorynan suraǵanymyzda, olar ózderiniń aty-jónderin jarııalamaý shartyn qoıa otyryp, óz kókeılerinde júrgen máselelerdi kóterdi. Birinshiden, mektep dırektoryna júkteletin jaýapkershilik zor. Ol ustazdar ujy­mynyń bilim berý qyzmetin kórsetý sapasyna ǵana emes, muǵalimder men oqýshylardyń tártibi úshin de, bilim berý uıymy ǵımaratynyń jaı-kúıi úshin de jaýapty. Soǵan qara­mastan, dırektordyń jalaqysy muǵalimderdikimen salystyrǵanda áldeqaıda tómen. Máselen, elimizdegi 4 474 mekteptiń biliktilik sanaty joq birinshi basshylarynyń jalaqylary biliktiligi joǵary deńgeıdegi joǵary sanatty ustazdardan eki esedeı kem. Jańadan taǵaıyndalǵan dırektorlar úsh jyldan keıin attestattaýdan ótip, «jetekshi-menedjer» sanatyn alǵan jaǵdaıda jalaqylaryna nebári 30 paıyzdyq ústemeaqy qosylady. Qazir osy sanatqa ıe bolǵandar sany – 716. Jalaqysyna 70 paıyzdyq ústemeaqy qosylǵan «jetekshi-uıymdastyrýshy» sanatyndaǵylar sany – 950, al «basshy-kóshbasshy» atanyp, 100 paıyzdyq ústemeaqyǵa ıe bolǵandar sany 363 qana. Ekinshiden, mektep dırektorlary óz sanattaryn 3 jyl saıyn, al muǵalimder 5 jyl sa­ıyn qorǵaıdy. Úshinshiden, mektep dırektory 4 jylǵa ǵana taǵaıyn­dalady. Sodan keıin qaı­tadan ótinish jazyp, test tapsy­rýǵa, qamqorshylar keńesiniń talqy­laýynan jáne aýdan­dyq bilim bólimi men óńirlik bilim basqarmasynyń áńgimelesý túrindegi synaqtarynan ótýge tıis.

Túıindeı aıtqanda, bilim berý sa­lasyndaǵy reformalar barysynda pedagog mártebesi zańnamalyq tur­ǵy­­da bekitilip, muǵalimderdiń áleý­met­tik jaǵdaılary aıtarlyqtaı jaqsar­tyl­ǵa­­nymen, «ustazdardyń ustazy» sanalatyn mektep dırektor­larynyń bilim sapa­syn arttyrýdaǵy mańyzdy róli jete eskerilmeı, be­deli túsińkirep tur­­ǵan­dyǵy anyq. Sondyqtan da, eń aldy­men, olarǵa júktelgen zor jaýap­ker­shilikke saı laıyqty jalaqy tó­leý máselesin keshiktirmeı sheshken jón. Buǵan qosa orta bilim berý uıym­­dary bas­shy­larynyń qyz­me­tine jyl saıyn syrtqy monıto­rıng – bi­lim alý­shylardyń bilim je­tis­tik­te­riniń mo­nıtorıngi júrgi­zilip, onyń qorytyn­dysy boıynsha jer­gilik­ti bilim berý­di basqarý organdary sapalyq kórsetkishteri tómen mektep­terdiń dırektorlaryna tıisti sharalar qol­danatyndyǵyn da eskersek, olarǵa qoıylyp otyrǵan talaptardy qaıta qaraý, al keıbir bıýrokratııalyq rá­sim­derdi múldem alyp tastaý qa­jet sııaqty. Mundaı sharalardy qazirgi kezde Oqý-aǵartý mınıstrligi Memle­ket basshysynyń tapsyrmasyna sáı­kes qanat­qaqty rejimde mektep basshy­lary­ orynbasarlarynyń ara­synda júr­gize bastaǵan. Bilim berý­degi ózgeris­ter kósh­basshylaryn daıar­laý jobasynyń tabysty bolýy­na da negiz qalary sózsiz.