Abzal azamattyń abyroıy

Sulý Syrdyń jaǵasyna baryp, emin-erkin suhbat quryp, el tarıhy men talaı­ qyzyq shejirelerdi tyńdap qaıtqan edim. Sol joly Ońalbek zamandasty etene jaqyn tanı tústim. Ol baıqampaz, kóregen memlekettik qyzmetker bolýmen­ qabat, óz eli men jeriniń tarıhyn, ańyz­da­ryn óte kóp biletin azamat eken, sol jaǵynan óte qatty tańdandyrdy. Taǵy bir ereksheligi – Ońalbek óner adamdarymen, aqyn-jazýshylarmen etene jaqyn júredi eken. Qazaqtyń daryndy dra­matýrgi Qaltaı Muhamedjanovpen ara­syndaǵy aǵa-inilik tatýlyqty, rııa­syz syılastyqty kózimmen kórdim. Qaltaı aǵa da Ońalbek inisin óte jaqsy kó­rip, shyn kóńilimen qurmetteıtini sezi­lip turdy. Ekeýiniń bir-birimen ázildesýi de barynsha jarasymdy. Keıi­nirek, depýtat bolyp júrgen kezinde qazaq­tyń taǵy bir asa talantty jazýshysy­ Ábish Kekilbaıulymen aǵa-ini bolyp aralasqanyna kýámin. Ábekeń de Ońal­bek­tiń alǵyrlyǵyna, bilimdiligine, baı­qam­pazdyǵyna, ásirese ádebıetke júı­rik­­tigine tánti ekenin aıtatyn. Ábish aǵa ómirden ozǵansha ekeýi jaqsy aralasty.

Qazir oılap otyrsam, Ońal­bek Sápı­uly ekeýmizdiń taǵdy­ry­myz da uqsas eken. Men Qara­ǵandy óńirindegi ataqty Nura boıynda erjetsem, ol Qyzyl­orda topyraǵyndaǵy Jańaqorǵan aýda­ny kóleminde, ataqty Syr ózeniniń boıyn­da­ balalyq sha­ǵyn ótkeripti. Talaı-ta­laı ózara áńgimelesý sátterinde áke­si­­ men anasy týraly tebirene áńgi­me­leı­tin. Qudaıbergenuly Sápı aqsaqal men Ábish­qyzy Urqııa apamyzdyń urpaǵy Syr boıyn­daǵy kóne О́zgent óńirindegi orta mektepti bitire sala qalaǵa júgirmegen, ózi týǵan «Oktıabr» (qazir Qojakent) eldi mekeninde eki jyl qoı baǵypty. Demek bolashaq ult qaıratkeri qarapaıym eńbektiń de ashy dámin tatqan, solaı erjetip, solaı úlken armanǵa qulash urǵan. Ol ómir jolynyń alǵashqy kezeńin jasyr­maı «buryn qoı baqqan, qoıdyń tilin biletin adammyn» dep ári maqtanyshpen, ári ázildep qoıatyn. Meniń de Nura jerin­de­gi ómir jolym mektepti aıaqtaǵan soń, aldy­men qoı baǵýdan bastalǵanyn aıtsam, «o, Oreke, bizdiń ómirimiz tipti uqsas eken ǵoı» dep rııasyz kúlip alatyn.

Keıinirek Parlament Sena­ty­nyń depýtaty bolyp saılanyp, birge qyzmet jasaǵan kezimizde Ońalbek Sápıulynyń ótken ómirin budan da tereńirek bilip, buǵan deıingi atqarǵan qyzmetterimen tanystym. Ol 1977 jylǵa deıin Shyǵys Qazaqstan oblystyq komsomol komıtetinde hatshy, sosyn Máskeýdegi ortalyq komsomol komıtetinde ja­ýapty qyzmetterde bolypty. Ol kezde BLKJO ortalyq uıymyna qazaq elinen baryp qyzmet atqa­rǵan qandastarymyz sanaýly ǵana edi. Son­daı asa úlken jaýapkershilikti jap-jas Ońalbek azamat abyroımen atqaryp, ózi­niń iskerlik jáne uıymdastyrýshylyq qabi­letin kórsete bilgenin atap aıtý kerek. Al 1977 jyly Qazaqstan Ortalyq kom­so­mol komıtetiniń (árıne, Máskeýmen kelise otyryp) sheshimimen Qyzylorda oblys­tyq komsomol uıymyna birinshi hat­shy bolyp bekitildi jáne oblystyq par­tııa komı­te­tiniń bıýro músheligine kan­dıdat boldy. Mine, osy ýaqyttan bas­tap Ońalbek Sápıuly respýblıkanyń saıası-áleý­mettik máselelerine belsene ara­lasyp ketti. Arasynda eki jyl Máskeý­de­gi Qoǵamdyq ǵylymdar akademııasynda oqyp qaıtqanyn aıtpaǵanda, búkil ǵu­my­ry Syr óńirine baılanǵanyn baıqaý asa qıyn emes. Ár jyldarda Syrdarııa, Jala­ǵash aýdandarynyń birinshi basshysy, oblystyq partııa komıtetiniń ıdeologııa jónindegi hatshysy qyzmetterin atqardy. Sol ýaqyttarda Qyzylorda obly­synyń ekonomıkasy qaryshtap da­myp, mádenı jáne saıası turǵydan da óse túsýine Ońalbek Sápıulynyń isker­lik jáne uıymdastyrýshylyq qabi­le­tiniń zor yqpalyn tıgiz­genin Syr eli­niń azamattary maqtana áńgimeleıdi. Ásirese oblysty bilikti basshy Erkin Áýel­be­kov basqarǵan tusta ol ózin jaqsy qy­ry­nan kórsete aldy, barynsha talapshyl basshynyń senimin aqtady. Onyń dáleli – Erkin Nurjanulynyń oǵan búkil oblystyń ıdeologııasyn, rýhanı-máde­nı salasyn senip tapsyrýy. Qyzmet jaǵ­da­ıynda ózine barynsha qatań talap qoıa bile­tin azamat ózgelerden de sony talap etti. Ásirese jas mamandarǵa talapshyl bol­ǵanyn, jas kadrlardy tárbıeleý isin­de ónegeli iz qaldyra bilgenin osy kúnge deıin Syr halqy rızashylyqpen aıtady. О́zi basshy qyzmette bolǵan jyl­dar ishin­de ol kóptegen jastyń aldaǵy ómi­rine jol kórsetip, baǵyt-baǵdar berdi nemese tikeleı tárbıelep, jaýapty qyz­m­et­terge kóterilýine múmkindik týǵy­zyp­ty. Olardyń arasynda keıin esim­deri respýb­lı­kalyq deńgeıde tanymal bol­ǵan Berdibek Saparbaev, Qyrym­bek Kósher­baev, Bıǵalı Qaıypov, Ata­murat Sháme­nov, Bolat Orazov, Keńes Mahan­be­tov, Jol­taı Álmashuly (jazýshy-dramatýrg), Mahmut Náli­baev (kásipker-me­senat), Gúl­sara Altynbekova, t.b. bar. О́ner­­li jastar arasynan ataq­ty jyrshy-jyraý Almas Alma­tov­ty, ánshi-sazger Elena Ábdi­qa­lyqovany, jeztańdaı ánshi Elmura Jańabergenovany, t.b. óz múm­kin­dikterin molynan kórsetip, qanat jaıyp,­ elge tanylýyna jol ashqanyn aıtyp otyrady.

1997 jyly Ońalbek Sápı­uly Qyzylorda oblysynan Par­la­ment Senatynyń depýtaty bolyp saılandy. Al men 1999 jyldyń jeltoqsanynda Parlament Senatynyń tóraǵasy bolyp bekitilip, ári qaraı ekeýmiz tórt-bes jylǵa jýyq ýaqyt qatar qyzmet atqardyq. Ol depýtattyq ókilettiligin 2008 jylǵa deıin jalǵastyrdy. Mine, osy kezeń aralyǵynda respýblıka halqy úshin, el múddesi úshin asa qajetti júzdegen zań qabyldanǵan bolsa, sol zańdardyń sapaly da saýatty bolýynda Ońalbek dostyń zor úlesi bar. Ásirese til máselesine barynsha basa nazar aýdar­dy. Ol kóp jaǵdaıda qazaq tilinde sóıleıtin, al túsinbeı qalyp, jaqtyrmaı jatqandar bolsa, olarǵa jaýap qatyp «memlekettik tildi syılaı bileıik, áriptester» dep sabyrǵa shaqyratyn. Tipti toqtamaı bara jatsa, dáleldi ýáj keltirip, joq jerden shý shyǵaratyn daý­kes depýtattardy óz ornyna qoıatyn. Ońalbek qaı kezde de oıyndaǵysyn ashyq jetkizedi, kóńili tolmaǵan, kózi jetip turǵan kemshilikter bolsa, týrasyn aıtady. Bul rette Ońalbek Sápıulyn adaldyq pen ádildikti serik etken, qara qyldy qaq jarǵan azamat dep baǵalaýǵa bolady. О́zimen birge qatarlas-qanattas bolǵan, birge qyzmettes bolǵan depýtat ini-dostary Ońalbekti qurmettedi, onymen pikirles ekenin ashyq bildirdi. Qazaqtyń el qurmetine bólengen arda azamattary, uzaq jyl boıy depýtat bolǵan Salyq Zımanov, Sultan Sartaev, Jabaıhan Ábdildın, Ábish Kekilbaev, Sherhan Murtaza, Muhtar Altynbaev, Farıza Ońǵarsynova, t.b. Ońalbekti ini-dos sanady, úlken qurmetpen qarady.

Bir jaǵdaı áli kúnge esimnen ketpeıdi. Men respýblıkanyń Memlekettik hatshysy qyzme­tinde otyrǵan kezimde Túrkııa elinde búkil túrkitildes halyqtar ókilderi bas qosqan úlken jıyn ótti. Qazaqstan jaǵynan baratyn delegasııaǵa jetekshilik jasaý maǵan júkteldi de, naǵyz ultjandy aza­mat­tardan quralǵan otyzǵa tarta kisi bas biriktirip, Ankaraǵa attandyq. Ortamyzda Ońalbek Sápıuly da bar edi. Jıynnyń ótý barysynda bir azamat qatty dilmarsyp, qazaq eli týraly yńǵaısyzdaý áńgime aıtty. Sol kezde Ońalbek dos sóz surap, minberge shyqty da, jańaǵy kisige ári jaýap bere, ári elimizdiń sol kezdegi atqaryp jatqan aýqymdy isteri jaıynan tebirene tolǵap, uzaq sóıledi. Sózin aıaqtaǵan kezde qatysyp otyrǵandar eriksiz qol shapalaqtady. Mine, aqyl-oı ustamdylyǵy men sóz júıesin biletin sheshendik degen osyndaı bolmas pa!

О́z basym Ońalbek Sápıuly­men tanys bolǵanyma, birge qyz­met etkenime, ári qurdastaı syılasqanyma rızamyn. Biz otbasymyzben aralastyq. Meniń jarym Jamal men Ońalbektiń jary Qaıyrzada ekeýi eń jaqyn qurbydaı bolyp ketti. Me­niń ulym Serjan da, Ońalbektiń bala­sy­ Erkebulan da dıp­lo­mattyq ju­mys­ty qa­lady. Qysqasy, ekeý­mizdiń taǵ­­dyr-jo­l­­y­myzda uqsastyq óte kóp. Árıne, men Ońal­bek­tiń sheshen­di­gine, sóz tap­qysh­tyǵyna, sonymen qabat qaı kezde de eshkim­nen taısalmaıtyn batyl­dy­ǵyna tańǵala qaraımyn. Bul­ – onyń jeke bas erek­sheligi. Ondaı oqshaý qasıetin basqa da tanys-dos­tary jaqsy biledi ǵoı dep oılaımyn.

Osy kúnderi úlken júrekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, ultyn janymen súıe­tin adal azamat Ońalbek Sápıuly sek­senniń seńgirine kóterildi. Zaıyby Qaıyrzada ekeýi nemere-shóberelerdiń qyzy­ǵyna toımaı, jas býynǵa óreli keńes, ataly sóz aıtyp, el men eńbek zeı­neti tórinen laıyqty oryn alatyny sózsiz.

Oralbaı ÁBDIKÁRIMULY,

memleket jáne qoǵam qaıratkeri