Beksultan Nurjekeuly – zamandastarymyzdyń sanasyna toqylǵan esim. Adam janynyń tereńine boılap, názik ıirimderine batyrar syrshyl jazýshynyń úıinde boldyq. Jaqynda alǵan «Halyq jazýshysy» ataǵymen quttyqtap, iltıpat bildirdik. Qalamgerdiń denesi sergek, boıy tik. Seksenniń seńgirine shyqsa da, shúıilgen qyrandaı ár sózdi anyqtap, aryndap sóıleıdi. Birde quıyndaı qudirettenip, birde qumyrsqadan álsiz kúıde janaryna jas úıiredi. Janynyń túbinen tazalyq atty tumsa qońyraýdyń úni estilerdeı.
– Prezıdentimiz Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń gazetimizge bergen suhbaty qoǵamda jan-jaqty talqylanyp jatyr. Siz qandaı pikir túıdińiz? Ult rýhanııatyna qandaı da bir áseri boldy ma?
– Memleket basshysynyń suhbatynda Joshy hanǵa aıryqsha kóńil bólýi tarıhqa jańa bir kózqaras ákelýi múmkin. О́ıtkeni Joshy bar jerde Shyńǵys han, ol qurǵan memleket, memlekettiń orny, halqy bar. Osy uly tarıhymyzdy jańartý – ádiletti Qazaqstanǵa jasaǵan úlken qadamymyz bolǵaly tur. Ekinshiden, Prezıdentimizdiń Naýryzǵa joǵary kóńil bólýge úndeýi – bul da bir jańa bastama, úlken qubylys. Biz jańa jylǵa táýelsizdik kúninen buryn daıyndalamyz, al Naýryz degen – ulttyq jaǵynan, tarıhı, kúntizbelik, ǵylymı jaǵynan alsaq ta, jyldyń basy. О́ıtkeni kóktem – búkil tabıǵattyń qaıta tirilýi. «Naý» degen – túriktiń jańa kún, jańa ulys degen sózi.
– «Erli-zaıyptylar», «Bir ókinish, bir úmit», «Beıtanys áıeldiń qupııasynan» bastap sizdi oqyrman mahabbat jyrshysy dep tanıdy. Qazir bul taqyrypqa qalam tartasyz ba?
– Seksennen assam da áli sezim sýretterin jazyp kele jatyrmyn. «Ata jaý» degen roman jazdym, onyń aldynda «Áı, dúnıe-aıdy» jazdym. Bárinde áıel taqyryby qamtylady. Ádebıette áıel taqyryby, erkek taqyryby degen taqyryp bolmaýy kerek. Men shyǵarmalarymda áıeldi halyqtyń beınesinde alamyn. Ulttyń basynan keshkenniń bári áıeldiń basynan ótedi. Táýelsizdigiń, táýeldiligińniń bári áıelge baılanysty. Juban aǵamyzdyń «Men qazaqpyn, myń ólip, myń tirilgen» degen óleń jolyna mán berip qaralyqshy. Myń óletin kim, myń óletin qazaqtyń erkegi, batyry, hany, sultany. Al sol halyqty qaıta ornyna ákeletin kim? Bul – analar. Myń ólseń, myń ret tiriltetin de ana. Sondyqtan anaǵa úlken qasıet bergen, analar ultty saqtaýshy, halyqty, jerdi saqtaýshy. Shúıkedeı ǵana kempirler eldi ýysynda ustaıtyn batyrdyń, dananyń anasy emes pe? Sondyqtan men áıel taqyrybyn rızashylyqpen jazamyn.
– Kópten beri baspasóz betinde Ahmet Baıtursynulynyń emlesi týraly aıtyp júrsiz.
– Ahmet Baıtursynuly ultymyzdyń uly ustazy deıdi. Búkil ǵalymdar Aqańnyń til ǵylymynyń atasy ekenine qarsy emes. Biraq sonyń eńbegin nege jalǵastyrmaı otyrmyz? Ahmet Baıtursynulynyń «Til quraly» degen eńbegi bar. Osy kitaptyń emlesi boıynsha birshama maqalamdy jarııaladym. Tildiń tabıǵatyn buzbaýymyz kerek, qazaq tili búkil túrki tilderi ishindegi túbirin saqtaǵan til desek te, qazir til tabıǵatyn buzyp aldyq. Máselen, «qaıyń» degende «ı» dan keıin «y» árpi bar. Al «qıyn» desek, «q» dan soń birden qysqa «ı» árpi bastalyp ketedi. Ekeýi de bir júıedegi sózder, nege eki túrli? Mine, biz tildi buzyp qoldanyp júrmiz. Baıtursynuly sózdi aıtylýyna qaraı jazýdy qoldaǵan. Al qazir kóp sózimizdiń aıtylýy basqa da, jazylýy basqa.
– Bir armanyńyz oryndalar bolsa, neni aıtar edińiz?
– Meniń armanym – Ahmet Baıtursynuly men Halel Dosmuhamedovtiń til jaıyndaǵy ǵylymy júzege assa eken dep tileımin. Sonda qazaqtyń tili buzylmaıdy, joǵalmaıdy, óziniń tabıǵatyn saqtap qalady.
– Ádebıettegi erekshe qamqorlyq kórgen qaı aǵańyzdy saǵynasyz?
– Ol – Muqaǵalı. Alǵash Úsharal degen jerde muǵalim boldym, bir jyldan keıin oqý isiniń meńgerýshiligine kóterildim. Sol jerde júrip óz sheshemniń taǵdyryn oıladym. Sheshemniń aǵalarynyń biri bı, biri bolys bolyp, qýdalaý bastalǵanda Qytaı asyp ketip, sheshem ǵana qalyp qoıǵan. Anam ákemnen erte aıyrylǵan soń, taǵy bir ret turmysqa shyǵady, bir inim, bir qaryndasym bar. Osynyń bárin baǵamdaı otyra, sheshemniń ómirin qamtyp, «Kúnáli mahabbat» degen povest jazdym. Áıeldiń taǵdyryna baılanysty alǵashqy shyǵarmam osylaı dúnıege keldi, týyndymdy alyp, alasuryp Jazýshylar odaǵyna keldim. Qolymda on bir aılyq balam, janymda kelinshegim bar. Erte kelsek, eshkim joq, saǵat onǵa taqaǵanda bir sarǵysh áıel keldi. «Olar (jazýshylar) on ekige taman keledi ǵoı», dedi ol. Bir sátte denesi iri bir kisi esikti syqyrlatyp kirip keldi, aldynan shyǵyp amandasa jóneldim. Álgi kisi júzime qarap, «Áliksalam, ıá, neǵyp otyrsyńdar?» dedi. «Juldyzǵa» kelgenimdi aıttym. «Ne másele?» dedi. Jazǵanym bar edi dep qoljazbamdy kórsettim. Muqań «Sen prozashy ekensiń ǵoı, prozanyń bastyǵy Aqan Nurmanov degen aǵań, ol Qostanaıda, Keıki babasynyń tarıhyn jazǵaly júr», dedi. Aqan Nurmanov sol kezde «Qulannyń ajalyn» jazyp júrgen kezi eken. Qulan degen Keıkiniń rýy ǵoı, mine, bas keıipkerdi jasyryn alyp otyr, o kezde Keıki dep týra aıtylmaıdy. Aldymdaǵy qolmen jazǵan on eki bettik dápterdi kórdi de, «Á, muǵalim ekeniń kórinip tur» dedi Muqań. Sosyn shyǵarmamdy alyp, mashınka basatyn áıelge «Mynany basyp ber, aqshasyn ózim tóleımin» dep usyndy. «Baratyn jerińe baryp kel, keıinirek kelgen soń jolyǵamyz», dep aqyn aǵa qoshtasyp shyǵaryp saldy. On kúnnen soń keldim, mashınkaǵa povesimdi bastyryp qoıypty. Muqaǵalı basylǵan shyǵarmamdy alyp, «Birinshi oqıyn, erteń tańǵy toǵyzda kel», dedi. Ertesine toǵyzda taǵy bardyq, Muqań kelip, «Áı, bala» dedi de, «Qarlyǵashym keldiń be?» degen jınaǵyn usynyp turyp, áıelime qarap: «Mynaý jazýshy eken, sen buny joǵaltyp almaı kút», dedi. Kitabyna jazǵan qoltańbasynda: «Beksultan! Povesińniń bir árpin qaldyrmaı, men qalaı oqysam, sen de osyny solaı oqy. Esińde bolsyn, óleńniń de basy men aıaǵy bolady. Sapar alys, jol uzaq. Talaılarǵa kezdesermiz, biraq osy qalpymyzda qalýdy tileımin men», dep jazyp berdi. Osylaısha, shyǵarmamnyń qoljazbasy Muqańda 1966 jyly qalyp, eki jyldan soń bir-aq jaryq kórdi. Eki aralyqta Muqaǵalımen hat jazysyp turdyq. Povesimdi «Juldyzdaǵy» bárine oqytqanyn, bári maqtaǵanyn, biraq basýǵa kelgende kidiretinin aıtatyn. Birde «Povesińdi redaksııalar alqasynyń tóraǵasy Hamza Esenjanovqa oqyttym, o kisiniń pikirin saǵan jibereıin, oqy da qaıta salyp jiber» dep jazdy. Qýanǵanymnan pikirdi bárine oqytyp, ózime kóshirip almastan qaıta salyp jiberippin, sol kúıi joǵaltyp aldym. Qysta qolyma soǵymymdy alyp Muqaǵalıdyń úıine keldim. Qazirgi Syrbaı Máýlenov kóshesindegi tórt bólmeli úıdiń eki bólmesinde Jumeken Nájimedenov, eki bólmesinde Muqaǵalı turady eken, ekeýiniń as úıi ortaq. «Eı, bala, budan bylaı artynyp-tartynyp kelgenińdi qoı, keler bolsań jaı kel», dep qoıady. Muqań «Kapıtaldy» oqyp júr eken, keıin oılasam «Mavrdy» jazǵaly júrgen sáti eken ǵoı. Mine, meniń eń birinshi qasıet tutatyn adamym – Muqaǵalı. Kezinde «Jazýshy» baspasynda otyrǵanda sol kezdegi mınıstr Altynbek Sársenbaevqa baryp, Muqańnyń barlyq kitabyn jınaqtap shyǵarǵym keletinin aıttym. Maǵan aǵalyq jasaǵan adamǵa inilik paryzymdy óteýim kerek qoı. Aqyry shyǵarmalarynyń tórt tomyn shyǵarýǵa ruqsat alyp, jınaqtaryn baspadan shyǵarǵan bolatynmyn.
– «Káris qyz» atty shyǵarmańyzda Muqaǵalı prototıpi bar ekenin bilemiz. Bul shynaıy ómirden alynǵan ba?
– Bul – kórkem áńgime. Biraq káris qyz bolǵan. O kezde Lashyn jeńgemiz tiri, «ıá sondaı kárispen birdeńe bolǵan» dep jaqtyrmady. Káris qyzben Muqaǵalıdyń baılanysy bolǵanyn Edilbek Beısenov degen ánshi jigitten estidim. Ol – Isa Baızaqovtyń kúıeý balasy, ekeýmiz kórshi edik. Keshke jaqyn syrtta júrip áńgimeleskende radıoda istegenin, onda Muqaǵalıdyń da qyzmet atqarǵanyn, sol jerde káris qyzben tanysqanyn áńgime arasynda aıtyp qaldy. Áńgime sonyń negizinde týdy.
– Tarıhqa qaraı oıyssaq. Shyńǵys hannyń túbi túrki ekeni jóninde kópten aıtyp kelesiz.
– Meniń uǵymymda rýh degen bolady. Al rýh shyndyqta ǵana bolady, ótirikte bolmaıdy. Rýh degen – árýaq, ata-babań. Bizge keńes zamanynda óz ata-babamyzdy ózimizge jamandatyp keldi. Handardyń bári qanisher, halyqty qanaǵan dedi, eger bári solar aıtqandaı bolsa, osy ulan-ǵaıyr dalany bizge kim alyp berdi, atamekendi qorǵaǵan kim? Bular – handar. Al Shyńǵys han – óz zamanynan asqan erekshe adam. Onyń erekshe adam ekeniniń bir dáleli, jan-jaqta shashylyp jatqan qazirgi qazaq qaýymynyń basyn biriktirdi. Naıman, kereı, jalaıyr, dýlat, qońyrat – osylardyń bárin sabaqtastyra bildi. Ol kezde mońǵol degen el de, ataý da joq. Bular bizge syrttan aıtylǵan, tańylǵan nárse. Osy ýaqytqa deıin tatar-mońǵol shapqynshylyǵy qazaqty qıratqan, Otyrardy shapqan dep keldi. Otyrar Shyńǵys hannyń zamanynda qazaq jerinde emes, Horezm ıeliginde bolǵan. Bul jerdi qańlylar bılegen, Qaıyr han degen qańlynyń basshysy, Shyńǵys han Otyrardy beker shapqan joq, dúnıege qyzyǵyp, Qaıyr han onyń pálen saýdagerin qyrdy, bireýi ǵana qashyp qutyldy. Sonda Shyńǵys han japa shegip úsh kún Qudaıǵa jalbarynady, jazyqsyz halqyn qyrǵandardan kek alýǵa umtylady. Shyńǵys hannyń kim ekenin aıtatyn óz zamanynda jazylǵan tarıhshylar bar. Birinshi, bizdiń súıenip kelgen tarıhymyz «Mońǵoldyń qupııa shejiresi» boldy. Bul «Mońǵoldyń qupııa shejiresi» degen kitaptyń óz aty emes. Munyń shyn aty «Shyńǵys qaǵannyń qýzaýyry», kóne túrki tilinen aýdarǵanda «Shyńǵys qaǵannyń túp-tuqııany» bolyp shyǵady. Bul derekti Qytaıdyń ejelgi tilin biletin Tileýberdi Ábenaıuly degen tarıhshy aıtady. Qytaıdyń bir muraǵatynan kóshirmesin taýyp, sýretke túsirip alǵan eken. О́ziń kórip otyrǵandaı, meniń aldymda qazir «Altyn topshy» degen kitap tur. Sonyń alǵysózinde «bul kitap alǵashynda «Shyńǵys qaǵan qýzaýyry» dep ataldy» delingen. Mine, ol kezde mońǵol degen sóz joq, bul – qaǵandy ádeıi mońǵol dep kórsetý saıasaty. Al nege munyń atyn ózgertedi? О́ıtkeni bul kóne túrki tilinde jazylǵan. Rashıd ad-Dınniń Shyńǵys han týraly 4 tomynyń birinshi betinde «mońǵoldar – bul túrkiler, Shyńǵys hannyń ata-babasy oǵyz» deıdi. Mine, kitaby ústeldiń ústinde tur, senbeseń qarap kór. Bizdiń tarıhshylar muny nege oqymaıdy? Munda mońǵol degen qate sóz, bul moǵol degennen shyqqan, moǵol sózi «muńdy ul» degennen shyǵyp, moǵol bolyp ketken degen dálel keltiredi. О́zimizdiń Ábilǵazy bahadúr bolsa, tatar men moǵol egiz, ekeýi de túriktiń balasy dep dáıek etedi. Moǵol men tatar soǵysyp, tatarlar olardy jeńedi. Keıin Shyńǵys han moǵoldy tiriltemiz dep kúsh salyp, Moǵolstandy qurady. Moǵolstan degenimiz – Jetisý. Jetisý ekenin «Zafarnamada» Muhammed Haıdar Dýlatı da aıtady. Endi qazir Zaharov, Presev degen orys professorlarynyń ózi Shyńǵys hannyń tarıhy burmalanǵanyn aıtyp, onyń shyn máninde túrik ekenin aıtyp jatyr. Sonda biz óz tarıhymyzdy bilmeımiz be? Demek osy ýaqytqa deıin Shyńǵys hannyń rýhyn bizden jasyryp keldi. Ol qazaqty shapqan emes, kerisinshe biriktirdi. Iаǵnı biz Shyńǵys hannyń babamyz ekenin urpaqtarǵa dáleldesek, sonda qazaqtyń rýhy kóteriledi, keleshek urpaq aıbyndy, rýhty bolyp ósedi.
– Iá, jalpy qazaq tarıhynyń ashylmaǵan beti, aqtarylmaǵan paraǵy kóp ekeni aıqyn.
– Onyń ras, máselen, men Gerodottyń toǵyz kitaptan turatyn ataqty «Tarıh» eńbegin birneshe ret oqydym. Bul jerde de bizdiń tarıhymyzdyń bir ushy qyltııady. Sol «Tarıh» kitabynda Anaharsıs degen adam bar. Gerodot muny biz «skıf» deımiz, ırandar bolsa «saq» dep ataıdy deıdi. Gerodot eńbeginde bir qyzyǵy bizdiń úsh sózimiz tur. Bireýi – arqan, onan soń – er, úshinshisi – opat. Úsheýi áli sol maǵynada qoldanady. Arqan – arqan, er degen – er, erjúrek, opat degen – opat bolý, jer qushý. Anaharsıstiń shyn aty – Anarys. Anarys babamyzdy óz týysy óltirse, Anaharsısti de týysqany mert etedi, ekeýiniń uqsastyǵy óte kóp. Mine, osy jaıttar nege zerttelmeıdi?
– Tutas ómirińizge áser etken bir oqıǵa jóninde aıtsańyz?
– Ákem eki aılyǵymda, beıbit zamanda áskerı boryshyn óteýge ketken. Jolda soǵys bastalyp, maıdannan oralǵan joq. 1941 jyly tamyz aıynda sońǵy ret hat keledi. Bizdi bir jaqqa alyp júrdi, barǵannan keıin hat jazamyn, senderdi saǵyndym, sýretterińdi jiberińder degen syńaıda jazady. Meniń ájem on jeti qursaq kótergen. Bodandyqqa qarsy kóterilgen bizdiń jaqta Átike, Nurjeke degen eki batyr bar, eki balasyna ájem eki batyrdyń atyn qoıady. Ákemdi bir zamanda izdeı bastadym, esh hat-habar joq, belgisiz kúıde edi. Táýelsizdik alǵannan keıin 1990-1992 jyldary taǵy izdedik, o kezde de habarsyz ekenine kóz jetkizdik. Sodan 2021 jyly koronavırýs elde qanat jaıyp jatqanda, kóktemde bir áıel telefon soqty. «Aǵa, siz bir sózińizde ákem soǵysqa ketip, belgisiz jaǵdaıda joǵaldy depsiz, biz uıym ashtyq, ortalyǵymyz Astanada, ákeńizdi izdep kórsek ruqsat beresiz be?» dedi. Qýana-qýana ruqsat berdim. Ertesine telefon shaldy, dalada jaýyn sirkirep turǵan. «Aǵa, súıinshi, ákeńizdiń qaıda ekenin taptyq», dedi. Sóıtsek, ákem 1941 jyly 2 qyrkúıekte tutqynǵa túsken, sodan Chehııaǵa barǵan eken. «Most degen qalada elektr qýatyn jasaıtyn zaýytta qyzmet jasapty, qasynda qyzylordalyq bir qazaq bolǵan, sol jerde ákeńiz 1943 jyly 25 maıda aýyryp qaıtys bolypty», dedi. Álgi áıel aıtyp tur, men nósermen birge jylap turmyn... Kózimnen óz-ózinen jas aǵyp tur. Sol jyly koronavırýspen aýyryp, ólim aýzynan qaldym. 2022 jyly ákemdi izep baramyn dep júrgende taǵy aýyryp quladym. Qyrkúıekte jazylyp, balalarymdy jınap, aýrý qaıtadan bastalyp ketpeı turǵanda, ákemdi izdep baraıyn dep sheshtim. Aqyry balam, nemere qyzym úsheýmiz bılet aldyq. Chehııanyń elshiligine habarlasyp, elshiliktegiler bizdi bastap júrýge kelisti. Most degen Pragadan júz shaqyrymdaı jerdegi qala eken, qalany 1954 jyly astynan kómir shyǵyp, jyljytqan eken. Ákem alǵashynda jeke beıitke jerlenipti, qalany jyljytqan kezde beıittiń bárin baýyrlastar beıiti dep 19 musylmannyń súıegin jerlepti, qaısy ákem ekenin bile almadyq, esimderin jazbaǵan. Aýyldaǵy atamnyń, ájemniń, sheshemniń basynan topyraq ákelip, 19 beıitke de septim. Bir qutyma altyn tamyr salyp barǵanmyn, týǵan jerimniń dámi dep 19-yna da shashtym, sol kúni erteden túnge deıin jańbyr jaýdy. Túnde qonaqúıde uıyqtap ketippin. Túsimde kitaphanada júrmin deımin, kitaphana aldynda Qalı degen atam inisi ekeýi kele jatyr, bizge qarap, «Men senderge batamdy bereıin dep keldim», dedi. Sol kezde selk etip oıanyp kettim. Nanarymdy da, nanbasymdy da bilmeımin. Atam sońǵy ret úılengen kezde túsime kirgen, elý alty jyldan sońǵy túsim eken. Rýh bar ekeni ras qoı...
– Áserli oqıǵa eken. Ákeńizdiń jatqan jeri jaıly, topyraǵy torqa bolǵaı. «Jazbaýǵa múmkindigiń bolsa, jazba», «nı dnıa bez strochkı» degen jazýshylardyń qaǵıdattary kezdesip jatady. Jazýda qandaı da bir qaǵıdat ustanasyz ba?
– Mende ózińdi zorlap jazý degen joq. Negizinen adam jazǵysy kelgende jazý kerek. Qarnyń ashpaı tamaq ishe bermeıtiniń sekildi, adamnyń jazbasa tura almaıtyn bir jaǵdaıy bolady. Kez kelgen adam jazýshy bola almaıtyny syndy, jazýshy da jaı adamdaı júre almaıdy. Ár nársege qaraıdy, mán beredi, «Apyr-aı, nege bulaı?» dep oılanady. Osylaı júrgende ishten bir nárse oıanady. Ol oıanǵan kezde qaǵazǵa túsirmeseń, ishińdi jaryp keterdeı bolady. Keıde túnde turyp jazasyń, Ospanhan aǵamyzdyń «Aqynnyń áıeli nege aryq?» degen ázili bar. О́ıtkeni tún ishinde aqyn oıanyp, óleń oqımyn dep áıelin oıatady deıdi. Sol sekildi óner adamynda erekshe minez bolady. Al ózińdi zorlap jazý degen – shabytsyz jazý. Odan baldyr-batpaq bir nárse shyǵýy múmkin. Keıde shabyttanyp otyryp birdeńe jazyp, búkil dúnıeni tyndyrǵandaı raqattanyp jatasyń. Erteńine oqysań, álgi jazǵanyń túkke turmaıtynyn kóresiń. Ondaı da bar. Shabyt qonǵanda adamda artyq qýat bolady, ol denede ǵana emes, mıda da bolatyn bolýy kerek. Shabyt ketkennen keıin jynynan aıyrylǵan baqsyǵa uqsap qalasyń.
– «Áı-dúnıe-aı» romanyzdyń basty arqaýy – 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilis. Bir suhbatyńyzda kóptegen arhıv aqtaryp, árbir keıipkerdiń sózin shyndyqqa negizdep jazǵanyńyzdy aıtasyz. Roman qansha ýaqytta jazyldy?
– «Áı-dúnıe-aıdy» on bir jyl jazdym. Eshqandaı shyǵarmany bulaı uzaq jazǵan emespin. Uzaq jazǵan sebebim, basynda eldiń ańyzyn, bergi Áýezovti de oqydyq, ony oqymaı on altynshy jylǵa pikir aıtý múmkin emes nárse. Osydan keıin alban qarııalarynyń aıtqany bar, sonymen birinshi bólimdi aıaqtap qalǵam. Ile shala Ilııas Jansúgirovtiń jańa jazbalary tabyldy. Bu kisi «halyq jaýy» boldy ǵoı, sonda tergeýshisi orys pa, evreı me, qazirgi Qonaev kóshesinde turatyn kisi eken. Bir kúni bólmesinde jalǵyzdan-jalǵyz qaıtys bolypty, kórshileri barsa, jansyz deneniń ústinen túsedi. Denesin birdeńemen jabaıyq dep sandyqty ashyp qalǵanda, ishinen kileń arabsha jazýlar shyǵady. Aralarynda bir bilimdi adam bolsa kerek, oblystyq muraǵatqa telefon soǵady. Ol kezde oblystyq muraǵattyń basshysy bir qaryndasymyz edi, atyn umytyp turmyn, qysqasy arabsha tanıtyn adamdy ákelip qarasa, Ilııas Jansúgirovtiń qoljazbalary bolyp shyǵypty. Kezinde bári órteldi degenmen, órtelmeı qalǵany bar eken. Jazbanyń ishinde «Jetisý» degen kitaby bar, burynǵy «Joldastar» romanynyń taraýy, ártúrli esteligi, Pavlodarǵa barǵany, qashyp júrgen bandylarmen jolyqqany, ánshi Mádıdiń dostarymen kezdeskeni de bar eken. Shyǵarmalarynda Jetisýdyń tarıhyn aıtady, ásirese on altynshy jylǵy dúnıelerge kóp sholý jasaǵan. Kóteriliske qatysqan Áýbákirmen sóılesip, esteligin jazyp alǵan. Odan keıin Aldabergen degen kóterilisshiniń esteligin jazyp, kózi kórgen áıelderdiń óleńderin kóshirip alǵan. Jazbany oqyp otyryp, burynǵy biletinderimnen múlde ózge derekterge keziktim. Fon Bergtiń jazǵandaryn, Fol-baýmnyń aıtqandaryn aıtady. Mynanyń bárine mán berý keregin túsinip, birinshi bólim aıdalada qaldy, bes aı muraǵatta otyrdym. Sol jerde kózim nasharlady, meniń qateligim bárin lýpamen oqydym. Osy eńbekterdi paıdalana kele, «Áı-dúnıe-aıdy» tek shyndyqqa negizdep, ótirik aıtqan joqpyn. Urysqa qatysty jazǵanda ádiletsizdik jasaýǵa bolmaıdy. Jazbadaǵy Fon Berg qazaqty qoıdaı qyrǵanyn óz jazbalarynan, orysshadan qazaqshaǵa kórkem túrde aýdaryp aldym. Qara Ivannyń omartasyn qazaqtar qıratyp ketti dep Kravchenko tapsyrǵanda, Fon Berg tún ishinde baryp eki qazaq aýlyn shabady. Bireýinen seksen adamdy óltirdik, bireýinen jetpis adamdy óltirdik dep maqtanady. Áı, tún ishinde saǵat on ekiden keıin neǵylǵan kóterilisshi? Beıbit aýyldy shaýyp otyr. Bir aýylda jetpis adamdy qyrý degen, endi, oılańyz, quryǵanda ol jerde 30-40 úı. Ár úıde bes baladan bolady, bes jan bolady. Sonyń jartysyn qyryp ketip otyr. Bárin sanaıdy da, bizde shyǵyn joq deıdi. Kóterilisshi bolsa olar da atpaı ma? Eń quryǵanda bir-eki orysqa tıgizbeı me? Kórdińiz be, uıyqtap jatqan adamdardy qyryp salǵan. Mine, osyndaı jan túrshigerlik derekter arqyly shyǵarmamdy aqıqatqa quryp jazyp shyqtym.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Batyrhan SÁRSENHAN,
«Egemen Qazaqstan»