Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatynda elimizdiń birneshe bedeldi halyqaralyq uıymǵa, onyń ishinde Araldy qutqarý halyqaralyq qoryna tóraǵalyq etetinin aıtty. Al bul qordyń qurylýy ońaı bolmaǵany basy-qasynda oryndaýshy qyzmetin atqarǵan bizge aıan. 1991-1994 jyldary Prezıdent apparaty men mınıstrler kabınetinde ekologııa jáne tabıǵatty paıdalaný bólimi boldy, onda meńgerýshilik qyzmetin atqarǵan edim. Sol jyldary kóptegen aýqymdy jumys atqaryldy. Sonyń biri – Aral problemasyn álemge tanytý, ınvestısııa tartý boldy.
1992 jyldan bastap búkil álemniń alpaýyt elderiniń basshylaryna, álemdik uıymdarǵa hat jazyldy, halyqaralyq konferensııalarda Aral problemasyn qoǵamǵa tanystyrdyq. Osy jerde Japonııanyń Globaldy ınfraqurylymdyq qorynyń (GIF) eńbegi zor boldy. Onyń basshylary Masakı Nakadzıma, doktor Iаmamato, Esıhıro Takano jáne «Tachıbana Treıdıng» kompanııasynyń prezıdenti Tokıko Haıası hanymnyń eńbegi orasan. Japon jaǵy Araldy qutqarý úshin úlken ınvestısııa tartý kerek ekenin jáne ekologııalyq apat aımaǵyndaǵy elderdi jumyldyrý maqsatynda halyqaralyq arnaıy qor qurý qajettigin jáne oǵan basshylyqty el Prezıdenti jasaýǵa tıis ekenin aıtqan edi.
Tokıoda 1991 jyly 11 qyrkúıekte arnaıy semınar ótkizildi. Artynsha 17-20 qazanda Amerıkanyń Atlanta qalasynda arnaıy halyqaralyq konferensııa ótti. Onda «Aral-Azııa-Qazaqstan» qoǵamdyq qorynyń atynan Muhtar Shahanov jáne Úkimet atynan men sóıledim. Keńes dáýirinde qurylǵan «Aral» konsorsıýmy qaıta jasaqtalyp, aldymen Máskeýde, keıin Aral basseıininde ornalasqan bes memlekette jıyndar ótkizildi.
Qor qurylmas buryn kóptegen kezdesý men konferensııa ótti. Bular memleket basshylary jınalǵan Rıo-de-Janeıro (Brazılııa, 3-14 maýsym 1992 jyl), Jenevada ótken IýNEP jınalysy (31 tamyz – 5 qyrkúıek 1992 jyl), oǵan U.Qaramanov, K.Salyqov, N.Muqıtanovtar qatysyp, Araldy qorǵaý aıasynda ekologııalyq qor qurý kerektigi týraly Qazaqstannyń usynysyn jetkizdi. Sol jyly biz Reseı prezıdenti B.Elsın jáne Ortalyq Azııa memleket basshylaryna hat jazyp, ortaq máseleni birlese sheshý kerek ekenin aıttyq. Kezdesýlerdi Aral qalasy men Nókiste ótkizý usynyldy. Budan keıin kóptegen kelissóz júrgizilip, aqyry 1993 jyldyń 3 qańtarynda Tashkentte Ortalyq Azııa memleketteri basshylarynyń kezdesýi boldy. Onda Halyqaralyq Araldy qutqarý qoryn qurý týraly kelisimge qol qoıyldy jáne onyń otyrysyn Qyzylorda, Nókis, Tashaýyz qalalarynda ótkizýge ýaǵdalasty.
Sonymen, tarıhı kezdesý Aral problemasy týraly Ortalyq Azııa jáne Qazaqstannyń memleket basshylarynyń konferensııasy 1993 jyly 26 naýryzda Qyzylorda qalasynda ótti. Onda qordyń barlyq qyzmetin retteıtin ereje qabyldandy. Úkimetaralyq jumys tobynyń qyzmetin ekologııa jónindegi Memlekettik keńesshi Uzaqbaı Qaramanov pen Prezıdent jáne mınıstrler kabınetiniń ekologııa bólimi júrgizdi.
Halyqaralyq Araldy qutqarý qory byltyr otyz jyldyq mereıtoıyn Tájikstannyń kezekti basqarýyna baılanysty Dýshanbe qalasynda «Ortalyq Azııa: turaqty damý jolyna kúshti óńirlik ınstıtýt arqyly» atty konferensııa aıasynda atap ótti. Osy jyldary qor Aral problemasyn sheshýde birlesken halyqaralyq ekologııalyq jáne ǵylymı-praktıkalyq baǵdarlamalar men jobalardy qarjylandyrdy. О́tken otyz jylda qordyń 11 sammıti ótkizildi, 2023 jyldyń 14-15 qyrkúıeginde Dýshanbe qalasynda Ortalyq Azııa memleket basshylarynyń kezekti otyrysy ótti.
1997 jyly qor quramyna Memleketaralyq sý sharýashylyǵyn úılestirý komıssııasy, Memleketaralyq turaqty damý komıssııasy kirdi. Sondyqtan qor qosymsha memleketaralyq sý resýrstaryn basqarý, qorshaǵan ortany qorǵaý jáne áleýmettik-ekonomıkalyq máselelermen aınalysty. 2008 jyly halyqaralyq qor BUU Bas Assambleıasynda baqylaýshy mandatyna ıe boldy. Sol ýaqyttan beri Bas Assambleıa Aral máselesi boıynsha birneshe qarar qabyldady.
О́tken kezeńde Soltústik (Kishi) Araldy saqtap qalýǵa qol jetkizildi, sý sharýashylyǵyn retteý jobalarynyń nátıjesinde Aralǵa quıatyn sý kólemi sekýndyna 350 tekshe metrden 700 tekshe metrge deıin kóbeıdi, teńiz aýmaǵy 2 414 sharshy kılometrden 3 288 sharshy kılometrge deıin ulǵaıdy, sý kólemi 15,6 tekshe kılometrden 27,1 tekshe kılometrge deıin ósti, sý tuzdylyǵy 23 g/l-den 17 g/l-ǵa deıin tústi. О́zbekstan aýmaǵynda 1,7 mln gektar Aral tabanyna sekseýil egildi, Qazaqstanda bul jumys 337 gektar jerde júrgizildi.
Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń atqarýshy komıteti ár memlekette kezegimen jumys isteıdi, biraq ár qatysýshy memlekette turaqty túrde olardyń fılıaldary bolady. О́kinishtisi, bizdegi fılıal jaıly jer Almatyǵa qonys tepken edi jáne ony sý sharýashylyǵy nemese Aral óńirine qatysy joq adamdar basqardy. Sondyqtan adamı faktorlardyń saldarynan kóptegen keleli is oryndalmady. Osyǵan baılanysty qordyń atqarýshy organy Astanada ornalasqan jaǵdaıda onyń fılıaly Almatyda emes, Qyzylorda qalasynda qyzmet atqarýǵa tıis jáne ony basqaratyn adam sý men jerdiń syryn jaqsy biletin, Syr óńirinen shyqqan maman bolǵany durys.
Atamurat ShÁMENOV,
qoǵam qaıratkeri, professor