«Talapai» – kreatıvti oıyn

– Aınur Jumabekqyzy, áńgimeni áriden bastasaq. Aldymen ózińiz týyp-ósken meken, bilim alǵan oqý or­da­­ńyz, otbasyńyz jóninde aıtyp ótseńiz.

– Men Aqtóbe qalasynan 70 shaqy­rym qashyqta ornalasqan Mártók aýda­nynyń týmasymyn. Ákem – ınjener-mehanık, anam medısına salasynda qyzmet etedi. Bir ákeden tór­teýmiz. Ata-ájeniń kózin kórmesem de, olardyń ósıetin, tálimin, kádimgi qazaqy tanymdy áke men anadan boıyma sińirip óstim. Dastarqannan batasyz turmaq túgili, qazirgi kóp otbasy mán bermeıtin ulttyq salt-dástúrimizdi be­rik ustanamyz. Tipti ústel basynda orys tiliniń turmysta kirigip, qulaqqa úırenshikti bolǵan sózderi de aıtylmaıdy. Bul – ómirlik jolymdy qazaq fılologııasymen baılanystyrýyma sep bolǵan birden-bir faktor. Orta bilimdi sol eldi mekendegi mektep-gım­nazııada támamdadym. 9-synyptan bas­tap shyǵarma, óleń jazýǵa yntam ashyldy. Muny baıqaǵan qa­zaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi na­zarym­dy sol arnaǵa buryp, qoldaý kórsetti. Úsh jyl qatarynan Aqtóbe­niń atynan kóp saıysqa qatysyp, júl­deli oryndardy ıelenip júrdim. Sóıtip, 11-synyptan keıin Almatydaǵy Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnı­ver­sıteti fılologııa fakýltetiniń «qazaq fılologııasy» mamandyǵyna grantqa tústim. Al magıstratýrany Astanadaǵy L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýra­­zııa ulttyq ýnıversıtetiniń fılolo­gııa fakýltetine tapsyrdym. Qazir 2-kýrsta oqımyn.

– Ulttyq oıyndardy startap ar­qyly jańǵyrtý ıdeıasy qalaı keldi?

– Oılap qarasam, kishkentaı kezim­nen belgili bir is-áreketter arqyly bul ıdeıaǵa beıimdelgen ekenmin. Sebe­bi mektepte, bakalavrda oqyp júrgenim­de joba, startap deńgeıinde bolmasa da, osy baǵyttaǵy túrli bastamany baı­qap kórdim. Ana tilimizge, tól mádenıetimizge degen qyzyǵýshylyǵym janashyrlyqqa ulasyp, men úshin bási bıik múmkindikterge jol ashyldy. «Talapai» jobasy týraly oı 2022 jyl tamyz aıynyń sońynda antıkafede týyndady. Mundaı nysandarda kóbine sheteldiń oıyndaryn jıi keziktire­miz. Odan qaldy, qazir jas­óspirim­derdi tapansha kezenýge, tipti sýısıdke ıter­meleıtin oıyndar qaptap ketti. Sodan «Olardyń ornyn almastyratyn qazaq­ta ústel oıyn­dary bar ma?» degen saýal maza ber­medi. Áý basta oıyma qo­rapshadaǵy asyq­tar keldi. Biraq ony nemen baılanys­ty­ratynymdy bilmeı, dal boldym. Keıin Astanadaǵy ulttyq akademııalyq kitaphanadan bastap, tól oıyndarymyz týraly eńbekter men ensıklopedııa­lar­dy aqtardym. Arasy­nan ústel oınyna keledi-aý degenderin iriktep aldym. Erejelerin ózara salystyr­dym. Belgili etnograftardyń pikirin oqy­dym. Fılolog maman bolǵan soń zertteý, taldaý úderisterimen jete tanys­pyn. Sóıtip, tujyrymdamasyn jasaqtap, bir júıege keltirdim. Ishine qandaı oıyn­dar kiretinin naqtyladym. Bastapqyda bul jobaǵa jeti oıyn kiriktiremin dep jos­parladym. Biraq qarajat tapshyly­ǵy­na baılanysty bes oıyn ǵana engizýime ­týra keldi. Olar – «Bes tas», «Qumar», «Aǵash úı» bestemshesi, «Tumar» bestem­shesi jáne «Toǵyzqumalaq» oıyn­dary. Ásirese «Toǵyzqumalaqty» bári­miz bi­lemiz. Alaıda bala kezden kórip kele jatqan toǵyzqumalaqtyń syrty kók plastık, tastary da kópke usynatyn­daı kúıde emes. Oǵan jastar qyzyq­paı­dy. Telefonǵa telmirý degen úlken másele taǵy bar. Týysqan aǵa-ápkelerim bala­larynyń únemi qultemirge elirip otyratynyn aıtyp, shaǵymdanady. Jaı ǵana telmirip qoımaı, psıhıkasyn buzyp alǵan ini-sińlilerim bar. Qansha jerden olardy janyma jaqyn tartyp, aqylymdy aıtsam da, kóbi beri bu­rylmaı, eshteńege qyzyqpaıtynyn aıtady. Al men bilim, izdenis jaǵyna ze­ıin qoıamyn. Aınalamda sondaı orta bol­ǵanyn qaladym. Alǵashynda ini-baýyrlarym onsha tartyla bermedi. Son­dyqtan ózim sııaqty jastardyń nazaryn aýdaratyndaı, qazaqtyń ulttyq oıyndaryn jańasha baǵytta shyǵa­ramyn degen oı týdy. Hantalapaı oıny bastalarda aıtylatyn «Talapaı-aý, talapaı, tabyldy oıyn alaqaı!» degen eki jol óleń bar. «Talapaı» sóziniń túp­ki etımologııasy – bir nárseni bó­liske salyp alý. Jobamdy «Talapai» dep ataýym­nyń syry da osy, men oıyn­dardy izdep tap­­tym, endi sony jurtshylyq tala­syp­-tarmasyp ilip ketse eken deımin. Kóz­­degen meje orynda­lyp keledi. Qa­­zir jastar qyzy­ǵýshylyq tanytyp júr.

– Baıqap qarasaq, ár oıyn sómke tárizdi aǵashtan jasalǵan, syrtynda ulttyq naqyshtaǵy oıý qashalǵan qorapta usynylǵan. Eń qyzyǵy, bul jaı aǵash sómke emes eken, fýnksıonaldy. Ony ashyp, oıyn oınaýǵa da bolady. Bul da tapqyrlyq, kreatıvti ıdeıa emes pe?

– Ideıa sanamda sart etkende-aq krea­tıvti usynýdyń barlyq jolyn qaras­tyrdym. Sóıtip, dızaınerdiń kó­me­gine júgindim. Bastapqyda stýdent­termen jumys istegenim durys dep sanadym. Ja­lyndap turǵan, jańa­shyl­dyqqa qumar jas­tardyń tyń ıdeıa­lary bar shyǵar ári bul qarajat jaǵy­nan da tıimdi bolatynyna sendim. Keıin olardyń jumysy kóńilimnen shyq­pady. Maǵan sapaly dúnıe kerek ekenin anyq sezindim. Jan-jaqtan surastyra kele, ulttyq oıýlarymyzdy jańǵyrtyp júrgen bilikti maman Janǵazy Seıdahmetovpen kezdesip, ıdeıamdy ortaǵa saldym. Jobany qalaı elestetkenimdi, qalaı kóretinimdi aıttym. Qaǵaz betine túsirip te berdim. Ol kisi birden qoldaı ketti. Menińshe, bul ózińniń jumysyńa degen ishtegi senimdi arttyrady.

– Bir jaǵynan bul oıyndar ult­tyq tárbıeden ajyrap bara jat­­qan qa­zaqty túp qazyǵyna tartatyn tap­­tyrmas qural sekildi. Osy rette oıyn­­daryńyz týraly tolyǵyraq aıta ótseńiz.

– Qazir eń basty oıyndarymnyń bi­ri – toǵyzqumalaqqa uqsaıtyn «Bes­­tem­she». Kóp adamnyń toǵyzqumalaq oına­­­­maý sebebi – onyń uzaq ótýinde. Al bes­­tem­­­­she onyń qarapaıym túri, ári ketse 10-15 mınýt oınalady. «Bestem­she­niń» negiz­gi formasy kıiz úı, ony kúr­delen­di­rý maqsatynda jańa bir túrin shyǵar­dym, ony «Tumar» dep atadym. Onyń da óz erekshelikteri bar. Barlyǵy halyqtyń ­nazaryn aýda­ryp júr. Endi «Bestemsheniń» onlaın túrin mobıldi qosymsha retinde shyǵarǵym keledi. Sondaı-aq aldaǵy ýaqytta «Láńgi», «At jarys», «Shalma» oıyndaryn da qaras­tyryp, jobamdy keńeıtýdi jos­parlap júrmin. Máselen, «Láńgi» – bala­lardyń dene qozǵaly­sy­na jaq­sy áse­rin tıgizedi. Láńgi týraly uzaq oılan­dym, onyń da óz standarttary bar, elimizdegi jalǵyz brend bol­ǵan­dyqtan, úlken jaýapkershilikti júk­teıdi, laıyqty sapaly dúnıe jasaý qajet. Sosyn shahmat sekildi asyq­­pen ústel ústinde oınalatyn «At jarys» oınyn qosamyn. Bala kezimizde jip­pen oınaıtyn «Shalma» oıny qazaqtiki. Eski súrleýge salyp, orystyń oıny dep oılaıtyn shyǵarmyz, biraq etno­gra­fııa týraly kitapty aqtarǵanda, biz­diń ult­tyq oınymyz ekeni belgili boldy. Ondaǵy formalarǵa mán berseńiz, kerege, ýyqtyń pishinderi shyǵady. Men ony keıin baıqadym. Sol oıyn­dy da jań­ǵyrtyp kórgim keledi. Jalpy, shahmattan kem túspeıtin, óz bolmysymyzdy kór­setetin keremet oıyndar bar. Biraq keı­bir aǵalarymyz ony patenttep al­ǵan. Oıyn túrlerin izdegende birazyna ha­barlastym, paıda kózdemeıtinimdi, jaı ǵana ulttyq oıyn túrinde nasıhattaýǵa ruq­sat suradym. Sonda da kelispedi. In­ter­net­te ol oıyndarǵa qomaqty qarajat bólin­geni jazylǵan, biraq shyn máninde jaryq­qa shyqpaǵan. Esep úshin bir-eki mektepke aparylǵan, biraq esh nátıje joq. Halyqtyń ulttyq oınyn qalaı patenttep alýǵa bolady? Oıynnyń dızaınyn, qorapshasyn, jazýyn patentteýi múmkin, biraq tutas oıyndy patenttep alý menińshe durys emes.

– Demek bul baǵytta da ózindik prob­lemalar bar…

– Birinshiden, qazir kreatıvti ekonomıkada qazaqtyń ústel oıyndary naryǵy bos tur. Sondyqtan meılinshe ulttyq brendimizdi zerdelep, áli de tolyqtyrý qajet. Bul rette taǵy bir problemanyń basy qyltııady. Halyq arasynda tól oıyndarymyz týraly túsinik qajet deńgeıde emes.

– Eki jylǵa jýyq ýaqytta joba­nyń qarjysy qalaı ótelip jatyr? Qandaı da bir baıqaýlarǵa qatys­tyńyz ba? Jetistikterińiz bar ma?

– Meniń arnaıy komandam joq. Ázir­ge ózim ǵana eńbektenip júrmin. Jal­py, jobaǵa birneshe mıllıon qara­jat jumsaldy. Belgili bir kezeńde qajet bolǵan mamandardy tart­tym. Ne­mese túrli jarysqa qatystym. L.N.Gý­mı­lev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnı­ver­sıtetinde bıznes-ınkýbator stýdent­termen tıimdi jumys isteıdi eken. Bul týraly estigen boıda ıdeıamdy aıtyp, usynyp kórdim. Jańylyspa­­­sam, olar qarjylyq syıaqysy bar ja­rys­­tardy jıi uıymdastyryp tura­dy. Sol jarystardyń birine qatysyp, 2-oryn­ ıelendim. Qarjylaı syı­aqy 100 myń teńge berildi. Bul joba­ǵa ketken shyǵyndy óz qaltamnan ótegen­dikten, 100 myń teńge maǵan ájeptáýir kómek boldy. Sondaı-aq byltyr jyl aıaǵynda «Táýelsizdik urpaqtary» gran­tyn jeńip aldym. Osy rette jas­­tarǵa jan-jaq­ty qoldaý bildirip otyr­­ǵan Memleket bas­shysyna, jarys­ty uıymdastyrǵan Mádenıet jáne aqparat mınıstrligine alǵys aıtamyn. Bul tek jastarǵa emes, kreatıvti ındýstrııa ókilderine jasalǵan kómek dep bilemin. Oǵan qosa 2023 jyldyń qa­rasha aıynda halyqaralyq Berlın bazary jármeńkesinde 50-den asa el­diń qatarynda Qazaqstannyń ­atynan ult­tyq oıyndarymyzdy tanys­tyr­dym. Sol Germanııadaǵy Frank­fýrt ýnıversıtetinde jańadan ashyl­ǵan kreatıvti habqa óz oıyndarymyz­dy qoıdyq. Aldaǵy ýaqytta ynty­maq­tas­tyq negizinde biraz is-shara uıym­das­ty­ramyz degen senimdemin. Frank­fýrt­qa jaqyn jerde ornalasqan bir qa­lada kóp qazaq shoǵyrlanǵan. Olardyń toǵyzqumalaqqa qyzyǵýshylyǵy basym eken. Mendegi basty maqsat – qazaqtyń ulttyq oıyndaryn elimizde jáne ha­lyq­aralyq arenada tanytý.

– Áńgimeńizge rahmet. Iske sát!

Áńgimelesken –

Zeıin ERǴALI,

«Egemen Qazaqstan»