Beıbit atom hám energetıkalyq qaýipsizdik

Munyń barlyǵy atom energııasyna qatysty qoǵamdaǵy qarama-qaıshy oı-pikirdiń týyndaýyna yqpal eteri sózsiz. Sondyqtan Memleket basshysy Joldaýynda AES qurylysyna qatysty máseleni jalpyhalyqtyq referendýmǵa shyǵarýdy usyndy. Árıne, bul turǵyda energetıka qaýip­sizdigi máselesin geosaıası múdde emes, naqty qajettilik pen múm­­kindikter turǵysynan qaras­ty­ryp, ǵylymı zertteýler negi­zin­de sheshken jón. Prezıdent te osyny aıtty. Iаǵnı AES salý tek energetıkalyq qaýipsizdik emes, eko­lo­gııalyq qaýipsizdik, ǵylymı-tehnıkalyq saıasat, damyǵan elderdiń geosaıası múddelerimen de astasyp jatyr. AES salatyn merdiger kompanııa qaısy elge tıisili bolatyny da asa mańyzdy. Osyndaı ózekti máselelerdiń barlyǵyn keshendi taldap, jalpylap qorytyp, jeti ret ólshep, bir ret kesý úshin referendým bolǵany jón. Prezıdentimiz aıtqandaı, AES salamyz ba, salmaımyz ba – muny halyq sheshedi.

Degenmen kim de bolsa qolynda bardy uqsatyp, utymdy paıda­lan­ǵy­sy keleri sózsiz. Dúnıejúzilik ıadrolyq qaýymdastyq («World Nuclear Association») málimeti bo­ıynsha, álemdik ýran óndirisiniń úshten ekisi negizinen Qazaqstan, Kanada jáne Namıbııa sııaqty úsh elge tıesili. Onyń ishinde Qazaqstan 2022 jyly álemdik naryqtaǵy ýrannyń eń kóp bóligin óndirgen (álemdik úlesi 43%), odan keıin Kanada (15%) jáne Namıbııa (11%). Al álemdegi tabıǵı ýran qory mol elderdiń alǵashqy bestigi mynadaı: Aýstralııa – 28% (1 692 700 tonna), Qazaqstan – 15% (906 800 tonna), Kanada – 9% (564 900 tonna), Reseı – 8% (486 000 tonna), Namıbııa – 7% (448 300 tonna). Kórip otyrǵanymyzdaı, beıbit atom energııasyn ıgerýde elimizdiń áleýeti orasan zor. Másele sol áleýetti qaýipsiz jáne ornyqty da­mýdyń talaptaryna saı júzege asyra bilýde bolyp tur.

Atom elektr energııasyna qa­jetti ýrannyń mol qoryna ıe bola tura Qazaqstannyń energe­tı­kalyq júıesi keıingi jyldary ótkir tap­shy­lyqty sezinip otyr. Ener­ge­tıka mınıstrligi 2023 jyly 6 mıl­lıard kılovatt/saǵatqa jýyq elektr energııasynyń tapshylyǵy bol­ǵanyn habarlady. Sáıkesinshe qazir bul kórsetkish táý­li­gine 1 gek­­tovattan asady. Mı­nıstr­lik­tiń málimetinshe, 2029 jylǵa qa­raı energııa tutyný 20 paıyzǵa ar­tady, al óndiris tek 17 paıyzdy qu­raıdy. Prezıdentimiz 2021 jylǵy Joldaýynda da elimiz 2030 jylǵa qaraı energetıkalyq tapshylyqty ótkir sezinetin bolady degen boljam jasap, odan shyǵýdyń birden-bir joly beıbit atomdy ıgerý ekenin eskert­keni esimizde.

1996 jyldan bastap búkil ener­go­­júıeniń biryńǵaı júıelik ope­­ratory bolyp «KEGOC» AQ («Kazakhstan Electricity Grid Operating Company») elektr jeli­lerin basqarý jónindegi otan­dyq kompanııa anyqtalǵan. Eli­miz bo­ıynsha barlyǵy 207 ártúrli men­shik nysanyndaǵy elektr stansasy bar. Biraq olar turǵyn úı qu­rylysynyń qarqyny joǵary, hal­qynyń sany artyp jatqan qala­larmyz úshin jetkiliksiz. Qazaqstanda energııa ón­dirý­diń 60 paıyzy áli kúnge deıin kó­mir otynǵa táýeldi bo­lyp otyr.

Egov portalyndaǵy qoljetimdi ashyq aqparatqa sáıkes elektr energııasyn óndirýdegi memlekettiń úlesi 48 paıyzdy quraıdy. Onyń shamamen 30%-yn – «Samuryq Energo» AQ, 6%-yn – «Qazatomónerkásip» MAEK, 4%-yn – О́skemen jáne Shúlbi GES-teri, 2%-yn – «Astana-Energııa» AQ, 6%-yn basqalary óndiredi. Al jekemenshik kompanııa­lar otandyq energııanyń 52%-yn óndiredi eken.

О́kinishke qaraı, elimizdegi jasyl energetıkanyń úlesi óte az. As­tanada ótken «EHRO-2017» kórme­siniń ta­qy­ryby «Future Energy» («Bola­shaq­tyń qýaty») bol­ǵanymen otandyq balamaly jasyl energııa óndirisi baıaý damyp otyr. Premer-mınıstr Álıhan Smaıylov 2022 jyly 6-20 qarashada Mysyrda ótken Klımattyń ózgerýi jónindegi jahandyq konfe­ren­sııanyń (COP27) álemdik kósh­bas­shylar sammıtinde «Búginde Qazaqstandaǵy «jasyl» energııany óndirýdiń jalpy úlesi shamamen 3%-ǵa teń. Bul rette onyń óndirisin 2030 jylǵa qaraı 15%-ǵa deıin, qosymsha 7GVt deıin ulǵaıtý jos­parlanyp otyr. Osy jylǵa qaraı kómirtegi shyǵaryndylaryn kem degende 15%-ǵa tómendetý kú­til­gen», degen bolatyn.

«QazaqGreen» jasyl ekonomıka jónindegi aqparattyq portalynyń málimetine súıensek, elimizde qýa­ty 2388 MVt jańǵyrmaly ener­gııa kózderiniń 130 nysany ju­mys isteıdi. Olardyń ishinde: qýat­tylyǵy 957,5 MVt jel elektr stan­­­salarynyń 46 nysany, qýaty 1149 MVt kún elektr stansalarynyń 44 ny­sany, qýaty 280 MVt bolatyn 37 gıd­ro­elektrstansa ımaraty, qýa­ty 1,82 MVt bolatyn 3 bıoelektr stansasy bar.

Astananyń ózine tabıǵı gaz keıingi jyldary ǵana jetti. «Sa­ry­arqa» ma­gıstraldy gaz qu­by­­rynyń qu­ry­lysy 2018 jyly bastalǵany belgili. 2021 jyly Mem­leket basshysy Qazaqstan kógildir otynmen 53 paıyzǵa qamta­masyz etilgenin, tek 6 aımaq gaz­dan­dy­rylǵanyn aıta kele Úki­metke elimizdi gazben to­lyq qamtamasyz etýdi tapsyrǵany esimizde.

Elektr energııasynyń tapshy­ly­ǵyna halyq sany men ýrbanıza­sııa­nyń qarqyny ǵana emes, qosalqy fak­torlar da yqpal etip otyr. Qa­zaq­standa ónerkásip oryndary elektr energııasynyń 58%-yn, tur­ǵyn-úı kommýnaldyq sharýashy­lyq salasy – 22%-yn, kólik salasy – 3%-yn, qurylys salasy – 1,5%-yn, aýyl sharýashylyǵy salasy 1%-yn tutynady. Búgingi tańda otandyq 19 jylý elektr ortalyǵy tehnıkalyq jaı-kúıi óte aýyr jaǵ­daıda tur, ınfraqurylymynyń 80%-y tozyp ketken. Olardy jón­deýge 182 mlrd teńge jumsaý jos­parlanyp otyr.

Sonymen qatar elektr energııasyn tıimdi ári únemdi qoldaný má­selesi de óte ózekti. Báse­ke­les­tik­ti qor­ǵaý jáne damytý agenttiginiń má­limeti boıynsha elimizdegi elektr energııasynyń shyǵyny 14%-ǵa teń. Bul – elektr stansasynan tutynýshyǵa deıingi aralyqta, ıaǵnı jeli bo­ıynda nemese eski tehnologııa men tozǵan ınfraqurylym kesirinen izim-qaıym joǵalyp ketetin energııa. Buǵan qosa elektr energııasynyń jelilerine zańsyz qosylý jáne urlaý máseleleri de tolyq sheshimin tappaǵan. Ásirese keıingi jyldary krıptovalıýta óndiretin astyrtyn maınıngtik fermalar elektr energııasyn óte úlken kólemde urlaıtyn «parazıt» tutynýshyǵa aınalyp otyr. Elimizdiń Qarjylyq monıtorıng agenttigi 2022 jyly otandyq bir­ne­she belgili kásipkermen jáne burynǵy sheneýniktermen baılanysy bar 51 zańsyz maınıngtik fermany anyqtap, olardy elektr jelisinen ajy­ratyp, qyzmetin toq­tat­qan. Buǵan qosa 55 maınıngtik ferma ózde­­­­­riniń zańsyz qyzmetteri áshkere bol­­­­ǵandyqtan, erikti túrde jumysyn do­ǵardy.

Qysqasy, Qazaqstandaǵy AES salynýynyń taǵdyry jalpy­ha­lyq­tyq referendýmda sheshi­le­tini anyq. Sáıkesinshe bul bastamanyń damýynda eki túrli ssenarıı bol­maq. Birinshisi – halyq qoldasa, AES salynady. Mundaı jaǵdaıda ulttyq múddelerimizdi eskerip, barynsha qaýipsiz, baǵasyna sapasy saı ke­le­tin utymdy nus­qany, ǵylymı-tehnıkalyq áleýeti joǵary, senimdi áriptes ári adal merdiger bolatyn memleketti tańdaı bilý mindeti týyn­daı­dy. Odan keıin, árıne, AES-tiń qaýipsiz qyzmetin qamtamasyz etetin otandyq ǵylymı-tehnıkalyq kadr­lar men tıisti ınfra­qurylymdy da­mytý máselesi tıis­ti sheshimin ta­bý­ǵa tıis. Iаǵnı bola­shaqta eshkimge jaltaqtamaı, AES-ke «ózimiz bı, ózimiz qoja» bola bilýimiz kerek. Ekinshi – referendým nátıjesinde AES salýǵa halyq qarsy bolsa, beıbit atom ener­­getıkasyn damytý múmkindigi shekteledi. Mundaı jaǵdaıda elimiz­diń ener­getıkalyq júıesin jań­ǵyr­tý, ınfra­qurylymdy jańalaý, jap­paı energııa únemdeý, qalpyna keletin balamaly qýat kóz­de­rin (negi­zi­nen sý, jel, kún energııa­laryn) paıdalanýdy yntalandyrý, jeke turǵyn úı sektoryna qatysty balama energııa kóz­de­rin sýbsıdııalaý júzege aspaı qalady. Biz úshin ma­ńyzdysy – máse­lege keshendi qa­rap, laıyqty qory­tyndy shyǵarý.

Seıilbek MUSATAEV,

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory, saıası ǵylymdar doktory