«Tóbelesti kútpegen jerden bastaý kerek, sonda qyzyq bolady» depti aqyn Toqash Berdııarov. Toqash aǵasynyń osy bir sózin Esenǵalı Raýshanov epıgraf etip alyp, ol kisiniń ishki daýsyn keremet óleńge aınaldyrǵan. Bul – jalǵyz Toqash aǵaǵa arnaý emes, jeke týyndy, poezııa. Ishki daýsy, ıaǵnı janynyń úni bolmasa, adamnyń bary ne, joǵy ne. Ol neden bas tartyp, qalaısha tebindeıdi – basqa áńgime. Bar bolǵany – adam týǵanda daýys salyp týady.
Erterekte bir kisiniń balalary týa shetineı beripti. Áıeli kezekti ret qaıta bosanǵanda bala qursaqtan túskenimen, jylamaǵan soń «taǵy da óli týdy-aý» dep kúder úzip ketip bara jatsa, náresteniń shar etken daýsy shyǵyp, jalt burylypty. «O-o, dybys, tuńǵysh ret dybysy estilgen bala osy, aty da Dybys bolsyn» depti. Kútpegen jerden estilgen sol dybys (daýys) jannan túńilgen otbasyǵa qýanysh syılap, ómirin jalǵasty etse kerek. Osyndaı-osyndaı qasıetteri bar daýystyń. Bastaǵanymyz Esenǵalıdiń Toqash Berdııarov týraly jazǵan óleńi edi ǵoı. Bul da sol dybystardyń dıalogynan turady:
«Teńiz-teńiz oılarda terbeldim kóp,
El kórgim kep talpyndym, jer kórgim kep.
– О́leń qaıda? – dedim men Almatyǵa,
Toqash kókem jolyqty:
– Ol – menmin – dep, kútpegen jerden...
Ol muhıt dep túsindi ómirin de:
– Baýyr tutyp ketip em seni múlde,
Biraq maǵan (ózimdeı matros qoı)
Nuh paıǵambar jaqyndaý, – dedi birde, kútpegen jerden...
Shaıhana da ornynda, maıhana da,
Qys ótedi, bal kóktem qaıta orala.
Qalǵyp ketsem, estımin kókem daýsyn:
– Kemeń toqtap qalmasyn, baıqa, bala, – kútpegen jerden».
Biz yqshamdap alyp otyrǵan alty shýmaq óleńniń ár aýyzynyń sońy osylaı «kútpegen jerden» bolyp aıaqtalady. Bar bolǵany – osy ǵana. Aqynnyń óleńine kóz júgirtse, shyǵarma Toqash pen Esenǵalı dybystarynyń dıalogi ispettes. Demek drama daýystar arasynda júredi. Ol ómirde bar adamnyń daýysy ma, joq aıan ba, mańyzdy emes, til qatsa jetkilikti. О́ıtkeni jyrdyń sońyndaǵy «kemeń toqtap qalmasyn, baıqa, bala» degen túıin ómir boıy qaırap ótetin daýys emes pe? Bara-bara bul ún ómirdiń ózine aınalýy da bek múmkin. Máselen, Morıs Sımashkonyń «Jýsan» hıkaıasyndaǵy Beıbarystyń ómirin ustap turǵan jalǵyz aýyz sóz esińizde shyǵar? Siz basqasha oı qorytýyńyz da múmkin, biraq bizdińshe keı tusynda ómirdiń ózin áshkerelep, ádiletsizdigin betine basqan hıkaıada Sultan ǵumyrynyń qasıeti men qasiretin ózek etken jalǵyz-aq dybys bolyp shyǵady. Jalǵyz-aq sóz mazasyn alyp, júregin sýyrardaı sezimderge bóleıdi. О́mir boıy sol sózdiń mánin ashsam degen armanmen júredi. «Kóke-kóke» degen eń aıaýly ári qasiretti sóz edi ol úshin. Sonyń túbine jetem dep júrip ajalmen alysyp, qanshama qıyndyqtardy jeńedi. Abaı «bir Alladan basqanyń bári ózgermek» degenindeı, Beıbarys taǵdyryna qojalyq etkenine talasýǵa bola ma? Kókesinen aıyrylǵan kúni tereńdeı túsken, bálkim teris aınalǵan taǵdyryn bılegen tulǵa. Qypshaq dalasynda qannen qapersiz, shamasy esi de tolyq kire qoımaǵan bala aýylyn jaý shapqan kúni dushpan qolyna túsip, kókesinen kóz jazyp, quldyqqa satylyp kete barǵan. Esin tolyq bilgendegi ómiri nanǵa talastan bastalady... Sonshama sumdyqtardy jeńip shyqqan jannyń ishki daýysy bolyp ómirimen bitisken sózdiń qýaty aqyr sońynda qypshaq dalasynyń bir túp jýsanyna alyp barady. Jarty álemdi bılep, musylman áleminiń panasyna aınalǵan bıleýshi ómiriniń máni men mazmunyn ustap turǵan kóke degen dybys qypshaq dalasynyń bir túp jýsanynan saıa tapqanyn túısinetin urpaq kelgen kúni bizdiń barlyq tynysymyz ashylyp, rýhymyz aspandary anyq.
P.S. Al siz ishki daýysyńyzdy taptyńyz ba?