Memleket byltyrdan beri «Qazaq Air» áýe kompanııasyn sata almaı áýre. «Samuryq-Qazyna» 38 mlrd teńge qaryzy bar kompanııadan byltyr qutylǵysy kelgen, biraq alýshy tabylmady. Sosyn konkýrsty bıyl qaıta uıymdastyrǵan. Baǵasy 10 mlrd 200 mln teńge bolatyn kompanııa taǵy da eshkimdi qyzyqtyrmapty. Sóıtip, qańtar men aqpanǵa belgilengen eki kezeńnen turatyn saýda kúshin joıdy. Sol aralyqta «Air Astana» kompanııasy aksııalaryn bastapqy jarııa naryqta (IPO) ornalastyrý týraly sheshim qabyldady. Kompanııa aksııalaryn bırjada saýdalaý arqyly mıllıardtaǵan qarajat tabýdy maqsat tutyp otyr.
Kompanııa ahýaly
Qarjy sarapshysy Andreı Chebotarevtiń aıtýynsha, bul IPO-ny «halyqtyq IPO» dep aıtýǵa kelmeıdi.
«Halyqtyq elementter joq deýge bolady, ótinim jınaýdy bes jyl burynǵy («QazAtomProm») ótinim jınaýmen salystyra almaısyz, óte tez. Kompanııa naryq negizinde baǵalanǵan jáne Qazaqstan azamattary úshin eshqandaı dıskont qarastyrylmaǵan. Jeke ınvestorlar ótinimderiniń basymdyǵy týraly eshteńe aıtylmady. Kompanııany satý jáne basqarý tek bir tulǵa arqyly júzege asyp jatyr, ol – Pıter Foster. Negizi satylymmen aksıoner aınalysýy kerek. «Air Astana»-da tipti vıselerdiń ózi kompanııa basqarmasyna kirmeıdi. Biraq ornalastyrýǵa qatysýshylar bári de qalypty dep sanaıdy jáne qosarlanǵan lıstıngti eskere otyryp, solaı bolýǵa tıis dep esepteıdi. Sirá, «Samuryq» pen BAE ınstıtýsıonalmen bas qatyryp jatqan sııaqty, al rıteıldi brıtanııalyqtarǵa júktep qoıǵan», deıdi sarapshy.
«Road-show»-daǵy tanystyrylymda kompanııa táýekelderi týraly múlde aıtylmaǵan.
«Tek suraqtarǵa jaýap berý kezinde benzın jáne ınfraqurylymǵa qatysty problemalar sóz boldy. Biraq kompanııada táýekelder rasymen bar. Mysaly, Astana áýejaıy naýryzdan jeltoqsanǵa deıin jolaqtarǵa kúrdeli jóndeý jumystaryn júrgizedi jáne túngi reısterdi qabyldaı almaıdy, attandyra almaıdy. Otyn bar, biraq ol – ımporttyq otyn jáne bul da kompanııanyń asa názik túıtkili. Vızasyz elder úshin habqa aınalý ıdeıasy óte qyzyq, alaıda alys Azııaǵa jáne Amerıkaǵa biz ázir usha almaımyz. Qytaı men Taılandqa ushýǵa arnalǵan kvota tolyq ıgerilmedi. Elý shaqty ushaqtyń tek segizi kompanııaǵa tıesili, qalǵany – operasııalyq lızıngte. Pıter Fosterdiń jyl sońyna deıin qyzmetinen ketýi týraly qaýeset shyndyqqa aınalar bolsa, bul kompanııa qyzmetinde qosymsha problema týyndatýy múmkin. Alaıda onyń ketýi uzaqmerzimdi perspektıvada korporatıvti basqarýdy jaqsartady», dep pikirin bildiredi táýelsiz sarapshy.
«Halyq-Life» ómirdi saqtandyrý kompanııasy dırektorlar keńesiniń múshesi Azamat Joldasbekov kompanııanyń ósýi úshin qajetti resýrstardy taldaıdy.
«О́sý úshin kerek resýrstar – ushaq, adam, otyn jáne suranys. Kompanııa ushaqtardy satyp alýsyz, operasııalyq lızıngpen ıemdenip jatyr. Bul da – bıznesti júrgizýdiń bir joly. Biraq kompanııa keste boıynsha lızıngtik tólem jasaı almasa, onda ushaqtardan aıyrylady. Ekinshi jaǵynan, ushaqtardyń lızıngte bolýyn ushaqtarǵa ýaqtyly jáne sapaly qyzmet kórsetýdiń kepili retinde qarastyrýǵa bolady: bul ushaqtardy óz menshigi retinde qorǵaıtyn lızıngtik kompanııalar solaı talap etedi. Adamdarǵa qatysty kompanııada bári retimen qalyptasyp kele jatyr, ózderiniń oqý ortalyǵy jáne qymbat turatyn ushý sımýlıatory bar. Otyn máselesi boıynsha 50/50. Munaı óńdeý zaýyttaryndaǵy óndiris qýatynyń azdyǵyna baılanysty jergilikti otyn tapshylyǵy baıqalady. Kompanııa týyndaǵan táýekelderdi saqtandyra otyryp, jetpegen otyndy shetelden satyp alady. «Otandyq MО́Z-der kompanııanyń ósip kele jatqan suranysyn qanaǵattandyra ala ma?» degen másele – úlken suraq. Demek otyndy áli de kóptep ımporttaı túsý kerek. Otyn baǵasynyń tonnasyna birneshe júzdegen dollarǵa qymbattaýy óz kezeginde baǵalyq, valıýtalyq jáne operasııalyq (jetkizýshiniń táýekeli) táýekelderdi týdyrady. Suranys máselesi boıynsha bári durys sııaqty. Qazaqstanǵa vızasyz kele alatyn elder tiziminiń keńeıýi esebinen, kórshiles Ortalyq Azııa men Kavkaz elderindegi kompanııa ekspansııasynyń esebinen, Qazaqstandaǵy tranzıttik áleýettiń artýy esebinen ishki jáne syrtqy jolaýshylar aǵyny ósedi dep kútiledi», dep saraptaıdy Azamat Joldasbekov.
Aksııa qansha ýaqytta ósim beredi?
Sarapshy Aıbar Oljaevtyń aıtýynsha, brokerler ulttyq áýe kompanııasynyń aksııasyna degen suranys usynystan keminde 3–4 ese joǵary bolady degen pikirde.
«2023 jyldyń 9 aıynda «Air Astana»-nyń jalpy túsimi – 900 mıllıon dollar (405 mlrd teńge), al taza tabysy 72,4 mıllıon dollar (32,6 mlrd teńge) boldy. Kompanııada 92 marshrýtqa jumys isteıtin 50 ushaq bar. Olardyń orta jasy – 5 jyl, ıaǵnı barlyǵy derlik jańa ushaqtar. Jalpy, kompanııa qazirgi jaǵdaıynda túgelimen 1,2 mıllıard dollarǵa baǵalanady. Kompanııa úlesiniń 25 paıyzy naryqta satylmaq. Sol arqyly «Air Astana» aksıonerleri 120 mıllıon dollar tartamyz dep josparlap otyr. Qazir áýe kompanııasynyń 51 paıyzy – Qazaqstan Úkimetine («Samuryq-Qazyna» qory arqyly), 49 paıyzy Brıtanııanyń «BAE Systems» áskerı korporasııasyna tıesili. «BAE» ózinen birshama aksııa bólmek. Qazaqstan áýe kompanııasyn óziniń baqylaýynda qaldyratyny anyq. IPO-dan keıin de «Air Astana»-nyń eń iri aksıoneri memleket bolady», deıdi sarapshy.
Onyń sózinshe, ótinimder kitabynda suranys óte kóp bolsa, aksııalardyń alǵashqy baǵasy da qymbattaý bolýy múmkin.
«Air Astana» kem degende jarty jylda 20 paıyz ósim bere alatyn sııaqty. Halyqtyq IPO-nyń mınýsqa ketken jeri joq. 2022 jyly IPO-ǵa shyqqan «QazMunaıGaz» aksııalary – 38 paıyzǵa, 2018 jyly bırjaǵa kelgen «QazAtomProm» – 363 paıyzǵa, 2014 jyldan beri «KEGOC» – 193 paıyzǵa, 2012 jyly satylǵan «QazTransOıl» aksııalary 12 paıyzǵa qymbattady», dep mysal keltiredi.
LSE jáne AIX-tegi satylym
Áýe kompanııasynyń IPO-ǵa shyǵaryp jatqan qarapaıym aksııalarynyń baǵa dıapazony – 2,13–2,75 dollar (961–1241 teńge) aralyǵynda bolsa, jahandyq depozıtarlyq qolhat (JDQ) úshin 8,50–11 dollar aralyǵynda bekitilgen.
«Air Astana» kompanııasy «Standart» segmentindegi FCA baǵaly qaǵazdarynyń resmı tizimine JDQ-ny engizýge jáne olardy LSE (London qor bırjasy) negizgi alańynda resmı saýda-sattyqqa jiberýge, aksııalar men JDQ-ny AIX resmı tizimine jáne AIX-tegi saýda-sattyqqa jiberýge ótinim berýge nıetti. Sondaı-aq kompanııa KASE «negizgi» alańynyń «aksııalar» sektorynyń «Premıým» sanatyna aksııalardy jiberýge jáne KASE-de saýda-sattyqqa ótinim berdi. Usynys nátıjesinde erkin aınalystaǵy kompanııanyń baǵaly qaǵazdarynyń sany «Air Astana» ornalastyrylǵan aksııalardyń jalpy sanynyń keminde 25 paıyzyn quraýǵa tıis.
Áýe kompanııasynyń baǵaly qaǵazdaryn jergilikti naryqta ınstıtýsıonaldyq jáne bólshek ınvestorlar satyp ala alady: AIX-te – JDQ men aksııalar satylsa, KASE-de tek aksııalar satylymǵa shyǵarylady. LSE-de saýda-sattyq – 14 aqpanda, KASE pen AIX-te 15 aqpanda bastalady. Qazirgi tańda «Halyk Finance», «Freedom Broker» jáne «BCC Invest» kompanııalary «Air Astana»-nyń ádil qunyn 946 mln men 1,26 mlrd dollar aralyǵynda baǵalap otyr.
Qundy qaǵazdyń júzege asýy
Qundy qaǵazdardy bastapqy jarııa ornalastyrý kezinde kompanııa 141 mln qarapaıym aksııa usynbaq. Qazaqstan qor bırjasy taratqan aqparatqa sáıkes qarapaıym aksııalardyń jarııa ornalasýy KASE-de «Premıým» sanatynda, AIRA saýda kodymen júzege asyrylady. О́tinimder 30 qańtar men 7 aqpan aralyǵynda qabyldanady. Olar usynatyn qaǵaz kólemi 120 mln dollardy quraıdy dep kútiledi. «Air Astana» IPO kezinde 300 mln dollar tartady dep boljanady. Aksııalardyń túpkilikti baǵasy ótinimder kitapshasyn qalyptastyrýdy aıaqtaǵannan keıin anyqtalady, bul shamamen – 2024 jyldyń 9 aqpany.
Kompanııa aksııalaryn satyp alý kúrdeli emes. Ol úshin «Bank SentrKredıt», «Jusan Bank», «Halyk Bank» nemese «Freedom Bank» qosymshalaryn júktep alý jetkilikti. Mobıldi qosymshalardyń ınvestısııa degen bólimine ótip, sol jerden onlaın brokerlik shot ashyp, IPO-ǵa qatysýǵa ótinish beresiz. AIX bırjasynyń «Tabys» qosymshasy da óte qolaıly. IPO-ǵa kez kelgen ınvestor (rezıdentter men beırezıdentter jeke tulǵa retinde de, zańdy tulǵa retinde de) qatysa alady.
«Air Astana» kompanııalar tobynyń basshysy Pıter Fosterdiń aıtýynsha, IPO arqyly tartylǵan qarajat eń birinshi kezekte avıasııalyq parkti jańartýǵa jumsalmaq.
«Ekinshiden, qalǵan bóligi qosalqy bólshekterdi satyp alýǵa jumsalady. Úshinshiden, qarajatty iri qyzmet kórsetý jelilerin keńeıtýge jáne Astana men Almatyda kúrdeli jóndeý júrgizýge baǵyttaımyz. Sondaı-aq biz taǵy bir avıasımýlıatordy satyp ala otyryp, Astanada oqý ortalyǵymyzdy keńeıtýmen jumys isteımiz. Besinshiden, jerústi qyzmetterin paıdalanýǵa ınvestısııa salý múmkindigi qarastyrylady», deıdi.