1979 jyly 25 jeltoqsanda keńes áskerleriniń shekteýli kontıngenti Aýǵanstan terrıtorııasyn áýede de, jerde de kesip ótti. Sóıtip, 1989 jyldyń 15 aqpanyna deıin soǵys júrdi. Bıyl 15 aqpanda osy soǵystyń aıaqtalǵanyna 35 jyl tolady. On jyl otqa oranǵan soǵysqa elimizdiń azamattary da qatysty. Shyndyǵynda, soǵys qalaı aıaqtaldy?
80-jyldardyń ortasyna qaraı Aýǵanstandaǵy soǵys KSRO úshin iri saıası jáne ekonomıkalyq shyǵyn ákele bastady. Halyqaralyq jaǵdaı odan ármen qıyndaı tústi. Eldiń ár túkpirinde soǵysta qaZa bolǵandar kóbeıip, qoǵamda kiná artatyn jaǵdaı údedi. Osynyń barlyǵy halyq arasynda narazylyq týdyrdy. Aýǵanstannan áskerdi shyǵarý jáne soǵysty toqtatý týraly qatań sheshim qabyldaý qajet boldy.
Mundaı úderis 80-jyldary bastalǵanymen, eshqandaı nátıje bergen joq. Aýǵanstanǵa ásker kirgizýdiń qatelik bolǵanyn, 1985 jyly bılikke kelgen Mıhaıl Gorbachev bastaǵan eldiń jańa basshylyǵy sheshýge tyrysty. Bul soǵystyń keńes odaǵyna «tolassyz tabyt» ákelý men álemdik aıyptaýdan basqa eshteńe bermeıtinin bas hatshy jaqsy túsindi. 1986 jyldyń qarasha aıynda KOKP OK Saıası bıýrosynyń otyrysynda M.Gorbachev: «Qazirgi ýaqytqa deıin biz Aýǵanstanda alty jyl boıy soǵys júrgizip kelemiz. Eger biz baǵytymyzdy ózgertpesek, 20 nemese 30 jyl boıy soǵysa beremiz. Biz qysqa merzim ishinde muny toqtaýymyz kerek», dep qadap aıtty.
Bul mindetterdi sheshý úshin Aýǵanstannan keńes áskerlerin shyǵarý úshin jaǵdaı jasap, el ishindegi saıası ahýaldy ózgertýdi qamtamasyz etetin jańa saıasat, jańa saıası qaıratker qajet boldy. Endi Máskeýde Aýǵanstan basshysy Babrak Karmalǵa salqyn qabaqpen qarym-qatynas jasaý tolyq baıqaldy. Ol ózine júktelgen mindetterdi sheshe almady. Sóıtip, ol 1986 jyly qarasha aıynda otstavkaǵa ketti. Onyń ornyna jańa basshy Muhammed Nadjıbýlla taǵaıyndaldy.
AQSh, Pákistan, Iran, basqa da qyzyǵýshylyq tanytqan elderdiń ókilderimen qarqyndy kelissóz júrgizildi. Aýǵanstandaǵy ortalyq úkimet pen oppozısııa kúshteri arasyndaǵy ornaǵan tepe-teńdik aýǵan daǵdarysyn sheshýdiń soǵyssyz joldaryn izdeý qajettigine ıtermeledi. Aýǵan eli basshylyǵyna Muhammed Nadjıbýlla kelgennen keıin «Ulttyq tatýlasý» týraly Aýǵanstan Demokratııalyq Respýblıkasy (ADR) Revolıýsııalyq keńesiniń Deklarasııasy qabyldandy. Onda atysty toqtatyp, ulttyq beıbitshilik ornatý maqsatynda, ýaqytsha koalısııalyq memleket qurý jáne jalpy daýys berýdi ótkizý, úkimettegi mınıstrlik laýazymdarynyń bir bóligin oppozısııa ókilderine berý týraly naqty usynys keltirildi. Oppozısııa mundaı saıasatty qabyl almaǵanymen, ulttyq tatýlasý saıasatyn jarııalaý Aýǵanstannyń ortalyq úkimetiniń bedelin asyryp, BUU Bas hatshysynyń jeke ókili D.Kordoves arqyly 1982 jyldan beri nátıjesiz júrgizilip jatqan Aýǵan – Pákistan kelissózderiniń iske asyrylýyna jańa serpin berdi.
1988 jyldyń 7 sáýirinde Tashkentte KOKP OK Bas hatshysy M.Gorbachev pen ADR Prezıdenti M.Nadjıbýlla kezdesip, qaqtyǵysty toqtatý men keńes áskerlerin Aýǵanstannan shyǵarý máseleleri qaraldy. Bir aptadan keıin, 14 sáýirde ADR-daǵy jaǵdaıdy saıası retteý týraly Jeneva kelisimine qol qoıyldy. Qol qoıǵandar qataryna KSRO, AQSh, Aýǵanstan men Pákistan kirdi. Aýǵanstan men Pákistan bir-birine qolsuqpaýshylyq, basyp kirýden bas tartý qaǵıdasyna, KSRO men AQSh ókilderi Halyqaralyq kepildik jónindegi deklarasııaǵa qol qoıdy. Keńes odaǵy óz kontıngentin 9 aı merzimde alyp shyǵýǵa, al Qurama Shtattar men Pákistan óz taraptarynan qarýly oppozısııany qoldaýdy toqtatýǵa mindetteldi.
1988 jyly 15 mamyrda Aýǵanstan aýmaǵynan keńes áskerlerin shyǵarý bastaldy, alaıda qarasha aıyndaǵy modjahedter áreketteriniń jandana túsýi, úderistiń jyldyń aıaǵyna deıin qaldyrylýyna ákeldi. Degenmen 1988 jyldyń tamyzyna deıin keńes áskeriniń shamamen jartysy Aýǵanstannan shyǵaryldy.
Jeneva kelisimine qol qoıylǵannan keıin keńestik áskerı bólimshelerge 555 ret oq jaýdyryldy, áýejaılar 26 ret oq astynda qaldy. 400 ret saqshy turaǵyna shabýyl jasaldy. Shabýyl, tipti, úkimettik aýǵan áskerlerine de jasalyndy. 1989 jyldyń 15 aqpanyna deıin qarýlanǵan oppozısııa qolynan 6954 adam qaza tapty, 12220 adam jaraqat aldy. Olardyń kópshiligi beıbit turǵyndar edi. 1989 jyldyń jańa jylynan keıingi bir jarym aı ishinde, 15 aqpanǵa deıin 39 keńestik áskerı qyzmetker qaza tapty.
Jeneva kelisiminde belgilengendeı, Aýǵanstannan 1989 jyly 15 aqpanda sońǵy keńes áskerleriniń áketilýi aıaqtaldy. Keńes odaǵy Jeneva kelisimin belgilengen merzimde oryndady. 15 aqpan kúni Aýǵanstanmen shekaralas Termezge (О́zbekstan) jaqyn bıik qııalarda keńes jeriniń ońtústik shekarasyna qaraı kóz salǵan áıelder óz uldaryn, kúıeýlerin, súıiktilerin, jınalǵan jurt óz azamattaryn uzaq saǵat boıy kútti. Aýǵan tarapynan kezekti kolonna qashan keletinin eshkimde bilmedi. Alys jaqtardan da adamdar kelip kútti. Tipten qaraly qaǵaz alǵandar da úmitpen kelip, sol jaqqa qarap otyrdy.
Munda Keńes Odaǵynyń Batyry, 40-armııanyń sońǵy qolbasshysy general-leıtenant B.V.Gromov basshylyǵyndaǵy barlaýshylardyń eki batalony kele jatty. Kolonna keńes jáne aýǵan jaǵalaýlaryn biriktirýshi kópirge kóterilip, keńes odaǵy shekarasyna kelgende qolbasshy B.V. Gromov brondalǵan mashınasynan jerge túsip, shekara qyzyl syzyǵyn jaıaý kesip ótti. Aýǵanstan terrıtorııasynan eń sońǵy bolyp shyqqan B.V.Gromov: «Biz óz mindetimizdi oryndap, boryshymyzdy ótedik. Bizder úshin Otanyna tiri qaıtpaǵandar qaıǵysy eshqashanda óz ornyn toltyrmaıdy. Bizder soǵysta jan tapsyrǵan qarýlas jaýyngerlerimizdi eshqashan umytpaımyz. Búgin Aýǵanstan terrıtorııasynda birde-bir keńes áskeriniń jaýyngeri qalǵan joq», dep búkil álemge málimdedi. Mine, osy oqıǵaǵa 15 aqpanda 35 jyl tolady.
KSRO basshylarynyń solaqaı saıasaty saldarynan bastalǵan Aýǵan soǵysyna Qazaqstannan 22 myń adam qatysty. Olardyń myńǵa jýyǵy osy soǵysta qurban boldy, 20 adam iz-túzsiz joǵaldy. Soǵys aıaqtalǵanymen, Aýǵan soǵysy sındromy saldarynan 35 jyl ishinde 6 myńdaı sarbaz baqılyq boldy. Múgedekter arbasyna tańylǵandar da az emes. Kópshiligi múgedektigi úshin járdemaqy alsa, qalǵandary jıi em qabyldaýǵa májbúr. Soǵysqa qatysýshylardyń aldy 70 jasty baǵyndyrsa, arty 60-ty alqymdady. Olar úshin soǵys aıaqtalǵanymen, soǵystyń jan-jarasy janyn da, tánin de syzdatady.
On jylǵa sozylǵan Aýǵan soǵysynda taǵdyry tálkekke túsip, habar-osharsyz ketkender de, tutqynǵa túskender de kóp boldy. Soǵys aıaqtalǵan tusta olardyń sany 417 adamdy qurasa, odan keıingi jyldary – 333, al qazirgi tańda 264 adamdy quraıdy. Aýǵanstanda tutqynǵa túsken nemese iz-túzsiz ketkender ishinde 20 Qazaqstan azamaty bar. 2012 jyly bul tizim eki adamǵa qysqardy. О́ıtkeni keıingi jyldardaǵy izdestirý jumystarynyń nátıjesinde eki otandasymyzdyń – kókshetaýlyq Alekseı Zýev pen túrkistandyq Abdýlhakım Ergeshovtiń Aýǵan elinde jerlengen jeri anyqtalyp, 30 jyl ýaqyttan keıin máıitteri týǵan elge qaıta jerlendi.
Aýǵan soǵysynda iz-túzsiz joǵalǵandar men tutqynǵa túskenderdiń taǵdyrlary tálkekke ushyrady. Tirideı tabylǵandaryna táýbe, al tutqyndaǵy aıýandyq azapqa shydaı almaı ólgenderi men beımálim ketken bozdaqtardyń taǵdyry alańdatpaı qoımaıdy. Áli kúnge deıin aǵaıyn-týystary saryla kútedi. Iz-túzsiz ketkenderdiń biren-sarany tabylǵanymen, kópshiliginen habar-oshar joq.
Qoryta aıtqanda, áskerleriniń soǵysqa qatysýy – keńestik úkimettiń úlken qateligi. On jyl boıy kóp kúsh pen qarajatty keleshegi joq soǵysqa jumyldyrdy. Osy soǵystyń el ekonomıkasy men adamzat balasyna ákelgen aýyr qasiretinen álem elderi sabaq alsa deımiz. Jalpy alǵanda, Aýǵan soǵysy tarıhtaǵy eń jantúrshigerlik betterdiń biri bolyp qala beredi. Biraq osy soǵystyń saıası, áskerı tájirıbesin barynsha eskergen jón. Bul elimizdiń qaýipsizdigi men beıbit ómir súrýdi qamtamasyz etýdiń qazirgi jáne keleshektegi mindetterin aqylmen sheshý úshin laıyqty dáris bolady. Keńes áskerleriniń Aýǵanstan aýmaǵynan áketilýi – shyn máninde tarıhı oqıǵa. Soǵys aýǵan halqy men keńes áskerlerine kóp rýhanı jaraqat ákeldi. KSRO-dan 15 myń adam qaza tapty.
Bolat SAILAN,
Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory,tarıh ǵylymdarynyń doktory,
Aýǵan soǵysynyń ardageri