Memleket jaqyn arada jańa ınvestısııalyq kezeńdi bastaýǵa tıis. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev solaı dedi. Memleket basshysynyń aıtýynsha, negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııanyń ishki jalpy ónimge (IJО́) shaqqandaǵy úlesi azaıyp bara jatyr. Munyń sońy ekonomıkaǵa jetkilikti deńgeıde qarajat quıa almaýǵa ákeledi. Saldarynan aldaǵy jyldary eldiń damý qarqynyn saqtap turýdyń ózi qıyn bolýy múmkin degen qaýipti de aıtty Prezıdent.
«Ishki jáne syrtqy ınvestısııany aıtarlyqtaı kóbeıtý kerek. Bul – jańadan qurylǵan Investısııalyq shtabtyń negizgi mindeti. Shtab elge ınvestısııa tartýǵa qajetti birtutas ekojúıe qalyptastyrýy kerek. Damý ınstıtýttarynyń jumysyn jandandyryp, bıznes ókilderimen tıimdi dıalog júrgizýge tıis. Sheteldegi mekemelerdiń, ortalyq pen aımaqtardyń arasynda tyǵyz baılanys ornatý qajet. Eń bastysy, Investısııalyq shtab qajetti sheshimdi der kezinde qabyldaýy kerek», dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Elimizdiń ınvestısııalyq tartymdylyǵy týraly aıtqanda qos kózqaras ıyqtasyp qalady. Iá, biz rasynda ınvestısııa tartý turǵysynan táýir elmiz. Ortalyq Azııadaǵy kóshbasshymyz. Al ekinshi qyryn sarapshylar sál keıinirek tarqatyp beredi.
Byltyr jahandyq tikeleı sheteldik ınvestısııa (TShI) aınalymy shamamen 1,37 trln dollar bolyp, 2022 jylmen salystyrǵanda 3 paıyzǵa artqan. Resessııa qorqynyshynyń basylýy qarjy naryqtaryndaǵy jaqsy nátıjege sebep bolypty. Degenmen jalpy ósim negizinen birneshe eýropalyq ınvestısııa alýshy elderdegi aǵynnyń joǵarylaýymen baılanysty bolǵan. Áıtpese, jahandyq TShI aǵyny 18 paıyzǵa tómendegen. Álemde TShI aǵynynyń qysqarýyna qaramastan, Qazaqstan kórsetkishteri ósim kórsetti.
2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha, elimizge tikeleı sheteldik ınvestısııanyń jalpy aǵyny 17,7 paıyzǵa ósip, sońǵy onjyldyqtaǵy rekordtyq mánge – 28 mlrd dollarǵa jetti. Tikeleı sheteldik ınvestısııanyń eń kóp aǵyny dástúrli túrde taý-ken ónerkásibine tıesili boldy. 2023 jyldyń alǵashqy toǵyz aıynda bul salaǵa 8,6 mlrd dollar quıylǵan. Sondaı-aq aıtarlyqtaı kólem óńdeý ónerkásibinde (3,9 mlrd dollar), saýda sektorynda (3,8 mlrd dollar), kólik jáne qoıma ónerkásibinde (854,9 mln dollar), qarjy jáne saqtandyrý qyzmetinde (725,3 mln dollar), qurylys sektorynda (412,7 mln dollar) baıqalady. Aqparat jáne kommýnıkasııa salasyna kelgen ınvestısııa – 319,3 mln dollar.
Investor elder boıynsha Qazaqstanǵa eń kóp TShI aǵyny Nıderlandtan (4,6 mlrd dollar), AQSh-tan (3,1 mlrd dollar), Shveısarııadan (1,9 mlrd dollar), Reseıden (1,8 mlrd dollar), Qytaıdan (1,4 mlrd dollar) kelipti. Kóshbasshylar qatarynda Ońtústik Koreıa, Belgııa, Fransııa, Germanııa jáne Ulybrıtanııa elderi de bar.
О́ńirler bólinisinde sheteldik ınvestısııany ıelený boıynsha Almaty qalasy alda tur. Megapolıske 6 mlrd dollar TShI kelip túsken. 2022 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 0,6 paıyzǵa ósim bar. Atyraý oblysyna – 5,5 mlrd dollar (-26,2 paıyz), Shyǵys Qazaqstan oblysyna – 1,6 mlrd dollar (-25,1 paıyz), Astana qalasyna – 1,2 mlrd dollar (+52,3 paıyz), BQO-ǵa – 880,1 mln dollar (+4,4 paıyz) qarajat kelgen.
Elimizdiń joǵary ınvestısııalyq tartymdylyǵyn halyqaralyq damý ınstıtýttary rastaıdy. Eýrazııalyq damý bankiniń (EDB) «EADB ózara ınvestısııalarynyń monıtorıngi – 2023» esebinde Qazaqstan ózara TShI kólemi boıynsha Eýrazııa aımaǵyndaǵy ınvestısııa úshin eń tartymdy el ekeni atap ótilgen. Eýrazııa aımaǵyndaǵy ózara TShI alýshy retinde Qazaqstannyń úlesi 2017 jylǵy 21,7 paıyzdan 2023 jyly 27,2 paıyzǵa deıin ósken, bul aımaqtaǵy eń joǵary kórsetkish sanalady. Odan keıin О́zbekstan (19,8 paıyz úles), Belarýs (12 paıyz), Reseı (9,8 paıyz), Ázerbaıjan (8,7 paıyz), Armenııa (6,8 paıyz), Grýzııa (6,1 paıyz) jáne Ýkraına (3,7 paıyz) tur.
Taǵy bir aıta keterligi – teńizge shyǵý joly joq 32 damýshy elde TShI 6 paıyzǵa artqan, olardyń arasynda da eń úlken kólem bizge tıesili. Sonymen qatar Qazaqstan postkeńestik keńistiktegi jáne Ortalyq Azııanyń 15 eli arasynda 61 paıyz úlespen TShI taza aǵyny boıynsha jetekshi orynǵa shyqty.
Árıne, TShI aǵynynyń kóbeıýi tekten-tek bola salǵan jetistik emes. Bul oraıda ınvestısııalyq tartymdylyqty qoldaý boıynsha kóptegen shara qolǵa alyndy. 2023 jylǵy 5 jeltoqsanda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «El ekonomıkasyna ınvestısııa tartý jumystarynyń tıimdiligin arttyrý jónindegi sharalar týraly» Jarlyqqa qol qoıǵan bolatyn. Sonymen birge Prezıdent Úkimet aldyna 2029 jylǵa qaraı ekonomıkanyń kólemin 450 mlrd dollarǵa, ıaǵnı eki ese ulǵaıtý jóninde aýqymdy mindet qoıdy. Investısııalardy tartý – Qazaqstan ekonomıkasynyń ósýiniń negizgi faktory. Elimiz 2029 jylǵa qaraı kem degende 150 mlrd dollar bolatyn sheteldik ınvestısııa tartýdy kózdep otyr.
Tikeleı sheteldik ınvestısııa jańa kásiporyndardy qurýǵa jáne jumys istep turǵandaryn keńeıtýge yqpal etý arqyly óndiristi arttyrýǵa kómektesedi. Bul ulttyq tabystyń ósýine jáne ekonomıkalyq belsendiliktiń jaqsarýyna áser etedi.
О́rkenıet jáne shyǵys tilderi ulttyq ınstıtýtynyń vıse-prezıdenti Jıýlen Verkeıdiń aıtýynsha, Qazaqstannyń barlyq álemdik kompanııalar úshin óńirdiń negizgi alańyna aınalý múmkindigi bar.
«Bir-birin qoldaýǵa tıis eki fenomen bar. Álemdik kapıtalızmniń klassıkalyq fenomeni – bul jeke sektor, ol naqty óńirge ınvestısııalaý múddesin týǵyzady. Osy qubylystyń janynda súıemeldeýge, jeńildetýge baǵyttalǵan ınstıtýsıonaldyq tıpti damytý bar. Bul jaǵdaıda óńirdi bile bermeıtin ınvestor úshin Qazaqstan plasdarm bola alar edi. Otyz jyl boıy bul el negizgi sheteldik ınvestısııany jınaǵandyqtan, ınvestorlar da munda ózderin qaýipsiz sezinedi. Sondyqtan áýeli osynda salaıyq deıdi. Búkil óńirde solaı. Investısııany áýeli ózinde shoǵyrlandyryp, sosyn baryp kórshilerine taratý tájirıbesi ár kez bar», deıdi sarapshy.
Ekonomıst Arman Beısembaevtyń aıtýynsha, aldyńǵy jyldary pandemııaǵa baılanysty shekteýler bolyp, álem ekonomıkasy quldyraǵandyqtan, byltyrǵy ınvestısııalyq aǵynnyń artýyn zańdy qubylys dep qaraý kerek.
«Osy ýaqyt aralyǵynda ózgergen geosaıası ahýaldy da eskereıik. Qytaı ekonomıkasynyń kóterilýi, RF-ǵa qarsy baǵyttalǵan halyqaralyq sanksııalar, EO-nyń jańa energııa kózderin jáne olardy jetkizý marshrýttaryn izdeýi. Osy faktorlardyń arqasynda qazaqstandyq munaıdy jańa ótkizý naryqtarynda satý múmkindigi paıda boldy. Osynyń bári ınvestısııanyń kóbeıýine áser etti. Alaıda ınvestısııalardyń sapalyq mazmunyna mán bersek, optımıstik kóńil kúıge sebep joq. TShI qurylymynda shıkizattyq sektordyń jáne ony tasymaldaý men satý úshin ınfraqurylymdyq jobalardyń úlesi basym. Tipti otyz jyl boıy negizgi ınvestorlardyń tizimi de ózgermedi. Shyndyǵyna kelsek, sheteldik ınvestorlardy Qazaqstanda shıkizattan basqa eshnárse qyzyqtyrmaıdy. Árıne, qazba baılyqty satý jaman nárse emes. Alaıda biz sol shıkizat eksportyna baılanǵan kúıde qalyp qoımaýymyz kerek», deıdi sarapshy.