Aqyndyq pen batyrlyq – egiz uǵym. «Batyr aqyn bolmasa, ol boıyna min emes, aqyn batyr bolmasa, kórgen kúni kún emes». Batyrlyq pen aqyndyqty túıistirgen sırek tulǵa – Baýyrjan Momyshuly. Batyr jyrlary qaharmandyq kózindeı, aıbyndy erliktiń ózindeı.
Áýeli batyr Baýyrjan haqyndaǵy poezııanyń ózi bir shoǵyr. Basyn qurasaq, tomdyqqa para-par. Qasym Amanjolov, Ábilda Tájibaev, Ǵalı Ormanov, Muqaǵalı Maqataev jyrlaǵan som tulǵa ańyz týdyrdy, dabyly alysqa jetti.
«Men kim edim, men edim,
Men de myńnyń biri edim.
Qyzyqpaı baqqa, ataqqa,
Adal eńbek quly edim.
Qyzmet etken halyqqa,
Aq nıet myńnyń biri edim,
Ataqsyz soldat biri edim».
Mahambetshe jyrlaǵan osy jyrdan batyrdyń ultyna degen alǵaýsyz júregin, aqjarma nıetin kóremiz. Baqqa, ataqqa qyzyqpaǵan, adaldyqqa qul ar-namys shyraqshysyn tanımyz. «О́z ultyn syılamaý, ony maqtanysh etpeý – satqyndyqtyń belgisi», «El degende emirenip, jurt degende júginip qyzmet etkin!» degen has erdiń jany ómirde de, óleńde de rýh aldaspanymen sýburqaqsha atqylaıdy.
«Oıǵa oı bop súńgip batqym keledi,
Oıdy oımen tolqytyp.
Shalqyp oıdan oı shyǵarǵym keledi,
Sezimge sezim bop batqym keledi,
Sezimdi sezimge sendirip,
Sezimniń rahatyn da, azabyn da tatqym keledi».
Batyr Baýyrjan – júrekke ulan-asyr qaıratpen birge sezimtaldyq, janashyrlyq, meıirbandyq jıǵan tulǵa. Raqymdylyq pen ádiletke súıenbegen júrekten, bálkim batyrlyq ta shyqpas edi. Tulǵanyń qaısar jyrlarymen birge eski jyldar enshisine qııal kózimen saparlaǵan lırıkasy da bar.
«Ańsap, arnap alystan kelgenimde,
Rahym túsip, kim edi meıirim etken?
Esimde joq, jaratqan sol qaı pende,
Pirindeı qol qýsyryp qurmet etken?
Álde saıtan qyrmyzy qyzy ma edi,
Sum izine sý tógip joq bop ketken?
Umytshaq alańǵasar jazǵan basym,
Sol kim edi júrekke áser etken?..»
Júrek túkpirindegi jalt etken jalqy beıneni izdeý, saǵyný, alasurý – kóńili oıaý kisige tán. Pýshkınniń «Gúl» óleńimen úndes sezimtal jyr náziktik pen ańsarǵa toly. О́leńde «jeztyrnaq», «pir», «hor qyzy», «saıtan qyzy» syndy shyǵystyq, ulttyq aýyz ádebıetiniń jurnaqtary kezigedi. Sherhan Murtazanyń pikirine súıensek, alyp er ósken ortasynan-aq mol bilim jınaǵanyn, áý bastan-aq ýyzyna jaryǵanyn ańǵaramyz. Sondyqtan da «ádildikke bas uryp, ý berseń de, maǵan bal» degen qaraǵaıǵa qarsy bitken butaqtyń aıdary bıik, ary asqaq.
«Ajal tur ańdyp arbap múlde jaqyn,
Atadan shala-sharpy erler atyn.
At jalynda istelgen adal eńbek,
Aq nıetpen usyndym saǵan, halqym».
Batyr Baýyrjan, Baýyrjan ne istese ultqa usyndy, ult jolynda etigimen qan keshti. Ile sol ulty zańǵar tulǵany ańyzǵa aınaldyryp júre berdi. Qasymsha tolǵasaq: «Betine týǵan jerdiń óshpesteı ǵyp, er jazdy óz qolymen júrgen izin». Maıdanger jazýshy D.Snegın: «Men qazaqtardyń arasynan Baýyrjanmen salystyrýǵa keletin jan tappaı júrmin, bálkim tappaıtyn da shyǵarmyn» dese, qazaqtyń aqyn Oljasy: «adamgershilik, azamattyq, parasattylyq, erlik, sulýlyq jaǵynan Baýkeń – meniń uly ustazym» degen eken. Iá, otpen jazylǵan ómirbaıandy óshirýge ýaqyt ta dármensiz. Qaı qyrynan baıqasań da qyran shyǵar esil erdiń abzal jyry, al qalamgerlik amanaty – ult qoryna quıylǵan kózsiz dańq, tozbas shyń.