Alashty ardaqtaǵan bolys

Ýaq rýynyń HIH ǵasyrda ómir súrgen beldi ókili Janqara Jantóbetovtiń 4 áıeli bolǵan. Odan 18 ul taraıdy. Alǵashqy áıelinen – Aqqozy, Tilenshi, Baıqozy, Bozǵozy, ekinshisinen – Mal­ǵozy, Janǵozy, Qulanshy, Jaqyp, úshinshi áıelinen – Súleımen, Smaǵul, Ilııas, Nyǵman, Asaıyn, Qusaıyn, al sońǵysynan Qııalbaı, Baıtili, Jantili, Jaılaýbaı dúnıege kelgen.

1822 jyly Sibir qazaqtary týra­ly jarǵyǵa sáıkes Orta júz ben Kishi júzde handyq bılik joıylyp, qazaqtar óz ákim­shilik aýmaǵyn basqarýshylardy saılaý júıesine kóshkeni málim. Saılaý júıesi aǵa sultandar, okrýgtik prıkazdar­daǵy bıler, bolys basqarýshylary men aýyl starshyndarynyń laýazymdary­na qatysty edi. Bastapqyda bolys bas­qarýshylary tek tóre tuqymynan bo­lýǵa tıis degen talap bolǵanymen, bo­lystyqtardy qurý barysynda qazaq da­lasyndaǵy bılik tek sultandardyń ǵana qolynda bolmaǵany, buǵan deıin qara halyq arasynan shyqqan bıler men starshyndardyń da el basqarǵany belgili boldy. Soǵan oraı patsha ókimeti saılaý júıesinde aýmaqtardaǵy rýlyq erekshelikke zeıin qoıdy. Onyń ústine 1847 jyly Kenesary Qasymulynyń kóterilisi aıaýsyz janyshtalǵan soń qazaq dalasynda shyǵý tegi qarapaıym áýletten taraıtyn azamattar bolys bola bastady. Soǵan sáıkes mynadaı qaǵı­dalar júzege asyryldy: aǵa sul­tandardy tek sultandar, dýan zasedatelderin bıler men starshyndar, al bolys basqarýshylaryn sul­tandardan bastap bolystyqtaǵy bedeldi tulǵalarǵa deıin saılaı alatyn.

Qazaq dalasynda osylaısha handyq bılik ydyrap, bolystyqtarǵa bólingende Janqara urpaqtary ýaq rýy arasyndaǵy bılikti qolǵa ala bastaǵany baıqalady.

Máselen, ólketanýshy Dáýren Aıashı­novtiń dereginshe, Ergenekti – ýaq bolysy 1852 jyly Ertistiń oń jaǵasyndaǵy eń iri bolys bolǵan. Munda 11 aýyl, 1 632 tútin, jalpy sany 6 981 adam tur­ǵan. Jergilikti baılardyń asa aýqatty bol­ǵany baıqalady, 29 369 bas jylqy, 8 myńnan astam sıyr, 45 myńnyń ústinde qoı baǵylǵan. 1872 jyly Ergenekti-Ýaq-Murat bolysyna Janqarauly Bozǵozy bolys bolyp saılanady. Arhıv qujattarynda buǵan qosa Malǵozy – aýyl bıi, Tilenshi aýyl starshyny bolǵany kórsetiledi. Bulardyń ishinde eń uzaq bolys bolyp otyrǵany – Bozǵozy, 30 jyldan astam el basqarǵan.

Al Ilııas Janqaraulynyń bolystyq bıligi 1886 jyldan bastalyp, úzbeı 16 jylǵa jalǵasqan. Eger urpaqtary aıtyp júrgendeı, tulǵa 1844 jyly dúnıege kelgen bolsa, alǵash ret 42 jasynda bolys bolyp saılanǵan. Jastaıynan asa zerek, el isine aralasýǵa beıim bolyp ósken Ilııas Janqarauly Baıanaýyl­da ataqty Qamarıdden haziretten saýat ashyp, 16 jasynda Samarqandaǵy Sher­dor medresesine baryp oqyǵan. Keıin Peterborda bilimin oryssha jetildirdi. Ana tilinen bólek, orys jáne arab til­derin jetik meńgergen.

Pavlodar oblystyq Buqar jyraý atyndaǵy ádebıet jáne óner mýzeıiniń basshysy Erbol Qaıyrov uzaq jyldan beri Ilııas Janqaraulynyń qaıratker­lik qyryn zerttep júrgen azamat. Onyń qolyndaǵy derekterge súıensek, tulǵa patsha Nıkolaıdyń taqqa otyrý saltanatyna qazaq dalasynan barǵan delegasııaǵa múshe bolady.

– Ertistiń Pavlodar óńiriniń teris­ke­ıindegi Tereńkól aýdanynyń ataýy – tarıhı ataý. Kezinde bul jerde Te­reń­kól bolystyǵy bolǵan. Atalǵan bolystyqtyń aýmaǵyna ol zamanda qazirgi Reseıdiń shekaralas aýdandarynyń, atap aıtqanda Qarasýyq pen Baǵan óńirleri jáne ózimizdiń Tereńkól, Ýspen aýdandarynyń basym bóligi enip tur­ǵanyn tarıhı derekter dáleldep otyr. XIX ǵasyrdyń sońy men XX ǵasyrdyń basynda osy bolystyqta Ilııas Janqara­uly qatarynan 5 márte bolys bolyp saılanyp, el basqarý isinde ádildigimen aty shyǵady. Janqara baıdyń urpaqtarynan bolystyq arylmaǵan degen sóz bar. Bozqozy 30 jyl bolys bolsa, odan keıin Ilııas Tereńkólde – 15 jyl, Qaraoba­da – 6 jyl, al eń kishi inisi Qusaıyn 18 jyl bolys bolǵan. 1905 jyly ol Qarqaraly petısııasyn ázirleýge belsene atsalysty. Bul qujatty 21 bolys basqarýshysy men 21 bı daıyndaǵany málim. Qyr qazaqtarynyń jerinen aıyrylyp bara jatqanyna tózbegen Ilııas Janqarauly dala general-gýbernatory ótkizgen jıyndarǵa talaı márte qatysyp, halyq atynan cóz sóılegen. 1901 jyly onyń kishi inisi Qusaıyn Tereńkól bolysy bolyp saılanyp, Ilııastyń ózi 1908 jyly Qaraoba bolysy bolyp saılanady. Al 1909 jyly aǵaıyndylar qajylyq jasaý úshin Mekkege sapar shegedi. Ol sapardan qaıtyp kelgen soń ekeýi Pavlodar ýezi boıynsha prıkazdyq zasedatel bolyp saılanady. Ilııas Janqarauly Reseı Memlekettik Dýmasyna qazaq dalasynan Álıhan Bókeıhandy saılaý aldyndaǵy naýqanda onyń atynan el aldynda sóz sóıleýshilerdiń quqyǵyn ıelengen ári Semeı oblysynan qurmetti saılaýshylar tizimine engen eki azamattyń biri bolǵan. Onyń Alash qozǵalysyna da belsendi qatysqany aıtylady. 1917 jyly jeltoqsanda Orynbor qalasynda ótken jalpyqazaq seziniń delegaty bolǵan. Sezdi shaqyrýshy­lar Á.Bókeıhan, A.Baıtursynuly, M.Dýlatuly, E.Omaruly, S.Dosjanuly jáne osy sezge qatysýshylardyń ishin­de M.Shoqaı da bar edi. Sáken Seı­fýllın keıin aıryqsha qurmetpen shaqy­ryl­ǵandar arasynda Janqaraulyn ata­ǵany málim. Ilııas Janqarauly bul tus­ta 73 jasta edi. Qartaıyp qalǵanyna qara­mastan, Alash ókimetine materıaldyq tur­ǵydan kóp qoldaý jasaǵan. Atalǵan sez­di uıymdastyrý shyǵyndaryn ja­bý úshin óz atynan 100 jylqyny Qoıan­dy jármeńkesine aıdatady. Alash avto­nomııasynyń baǵdarlamasy jasalǵanda sońyna qol qoıýshylar arasynda onyń esimi tur, – deıdi Erbol Qaıyrov.

«Dala ýalaıaty gazetiniń» 1891 jyl­ǵy sanynda jazylǵandaı, sol jyly aq patsha murageri Nıkolaı Romanov Reseı ımperııasynyń qaraýyndaǵy aımaq­tarmen tanysý maqsatynda qazaq dalasyna saparlap kelip, Omby qalasy men Ertis ózeniniń jaǵasyndaǵy qazaq aýylynda bolýdy maqsat etedi. Qazaq dalasynyń ıgi jaqsylary aq patsha muragerin Ombydan on eki shaqyrym jerdegi Ertis ózeniniń jaǵalaýynda kútip alady. О́zen jaǵasynda kıiz úılerden turatyn shaǵyn qalashyq paıda bolyp, solardyń ishinde Tereńkól bolysy Ilııas Janqarauly da óz otaýyn tikken. Patsha murageri Janqaraulynyń kórmege arnap bezendirgen kıiz úıinen kúndelikti turmysqa qajetti buıymdar – qarý-jaraq, ydys-aıaq, ulttyq kıim-keshek túrleri men mýzykalyq aspaptardy tamashalaıdy. Tipti qyzyqty zoologııalyq kolleksııa – bal arasy, qumyrsqa, ýly qaraqurt pen jylandar, odan bólek, tas pen qola dáýirindegi tutyný zattary – balta, pyshaq, qaıla, ózge de zattardy keziktiredi. Qazaq halqynyń turmysyna qajetti zattardy kórgen patsha murageri bul jádigerler týraly kitap jazýǵa keńes beredi. Uly mártebeli qonaqqa qazaq aýylynyń kósh-kerýeninen kórinister kórsetiledi. Sáıgúlikter jarysyn tamashalaıdy.

Patsha murageri attanyp ketken soń osy ólkeniń general-gýbernatory, baron Taýbe syıly qonaqty qarsy alýda belsendilik ta­nytqan qazaqtyń bı-bolystaryn arnaıy marapattaıdy. Keıinnen qazaq­tyń bı-bolystary kórsetken jádiger­ler Peterbordaǵy murajaıǵa jetkizi­lip, orys jurtshylyǵynyń nazaryna usynylady. Olardyń ishinde patsha mura­gerimen birge sýretke túsken qazaqtyń bı-bolystarynyń sýreti (onyń ishinde Ilııas Janqarın de bar) Peterbor mýzeıinen oryn alady. Atap óterligi, bul is-sharaǵa Shyńǵys Ýálıhanov, Sádýaqas Shormanov, Qunanbaı sul­tan, Isa Berdalın jáne ózge de tanymal qazaqtar qatysqany tarıhtan málim. Osy erekshe oqıǵa týraly 1891 tarıhshy Iýrıı Popovtyń «Svet dalekıh ımen» atty kitabynda da derekter keltirilgen. Romanovtar áýletiniń 300 jyldyq mereı­toıy týraly Peterbordaǵy mem­lekettik murajaıda oryn alǵan kóne sýretterdiń astyna jazylǵan joǵary shen­di azamattardyń qatarynda Ilııas Jan­qarınniń de aty-jóni kórsetilgen.

Ilııas Janqaraulynyń shóberesi Sáýle Muratovanyń aıtýynsha, 1891 jyly Shyńǵys Ýálıhanovpen birge bir top qazaqtyń bas kóterer bı-sultany túsken tarıhı sýrettegi adam arǵy atasy Ilııas ekenin kónekóz qarııalar men týystary dáleldep beripti. Kópke deıin Alash tarıhyn zertteýshiler sýrettegi Ilııasty ózge tulǵalarmen de shatastyryp júrgen, máselen, ony Pań Nurmaǵambet dep te ataǵan ǵalymdar da bolǵan. Keıbir eńbekterde tipti Ilııas Jansarın nemese Shankarın dep atalyp ketken.

– Janqaranyń uldary óte dáýletti bolǵan. Aǵaıyndylardyń jylqysynyń ózi 2 myńnan asqan. Al atamyz Ilııas ótkizgen astar men toılarda Musa Shor­manov pen onyń uly Sádýaqas Shor­manov, ǵulama Máshhúr Júsip Kópeı­uly, Qunanbaı О́skenbaıuly, Shákárim Qudaıberdiuly, Qazanǵap Saty­baldyulynyń urpaǵy Isa Berdalın jáne kúsh alyby Qajymuqannyń arnaıy meıman bolyp qaıtqany týraly úlkenderimiz únemi aıtyp otyratyn. Ilııas Janqarauly týraly jazylǵan tarıhı derekter men estelikter nege az degenge kelsek, otyzynshy jyldary qazaq dalasynda jappaı oryn alǵan saıası qýǵyn-súrgin kezinde qaýip-qaterdi sezgen uly (atamyz) Murat Ilııasov qujattardy joıyp jiberedi. Bul kezeńde Murat Ilııasuly Baıanaýylda prokýror bolyp qyzmet atqarǵan edi. Biraq atamyz da qazaq zııalylarynyń basyna túsken qaýip-qaterden qutylyp kete almaıdy. Elinen ketip, Reseı aýmaǵynda bas saýǵalap júredi. Tektiniń tuıaǵy 1945 jyly Kemerovoda qaıtys bolady, – dep esteliktermen bólisti Sáýle Maǵaýııaqyzy.

Zamanynda tulǵanyń Alash ókimetin qurysýǵa atsalysqanyn tarıhı derekter rastap otyr. Joǵaryda Qarqara­ly petısııasyn ázirleýge qatysqany týraly áńgime ettik. «Semıpalatınskıı lıstok» gazetiniń 1906 jylǵy 10 maýsymdaǵy sanynda Janqaraulynyń bul eńbegin naqtylaı túsetin mynadaı derekter bar: «V Semıpalatınske v pomeshenıı Narodnogo Doma v 12 chasov dnıa sostoıa­los pervoe sobranıe kazahov-vyborshıkov. Prısýtstvovalo svyshe 150 chelovek… Nachalo rassýjdenııam polojıl A.N.Býkeıhanov, oznakomıvshıı sobranıe s programmoı partıı «Narodnoı svobody», k kotoroı prısýtstvýıýshıe ı pos­tanovılı prısoedınıtsıa. Zatem govorılı: kazah Chıngızskoı volostı Shakarım Hýdaıberdın… Ahmet Tyshkanbaev (Degelenskoı volostı Karkaralınskogo ýezda) o pozemelnom voprose, Ilıas Djankarın (ız Pavlodarskogo ýezda) o tom je voprose v svıazı s pereselencheskım delom, a takje o voınskoı povınnostı» dep jazylǵan. Keıin petısııany Semeıde qurylǵan delegasııa quramynda I.Janqarın Peterborǵa alyp barýshylar qatarynda bolǵan. Bul áreketi úshin patsha ókimeti tarapynan senimsiz tulǵalar tizimine engizilgeni týraly arhıvtik hat ta saqtalyp qalǵan.

1916 jyly ol Semeı okrýgtik sotyna Aryn Baımurzın, Ahmet Qaıytov, Abbas Aımanovtarmen birge alqabıler soty bolyp enedi. Al inisi Qusaıyn Pavlo­dar ýezdik zemstvosyndaǵy delegattar quramyna saılandy. Qazaq dalasynda Alashorda ókimetin qurý týraly sóz qozǵala bastaǵanda Janqara uldary ony alǵash qoldaǵandar arasynan tabyldy. 1917 jyly Orynborda II jalpyqazaq sezi ótkende ol Pavlodar ýezi atynan arnaıy qatysyp, mańyzdy máselelerdi talqylaýǵa atsalysqan. Sezd hattamasynda aıtylǵandaı, qazaq-qyrǵyz avtonomııasyn jedel túrde jarııalaýǵa Alash qaıratkerleri, atap aıtqanda, Álıhan Bókeıhan, Mirjaqyp Dýlatuly, Ahmet Baıtursynuly jáne ózgeleri alǵashqyda qarsy bolǵan. Qarsy bolýshy 42 adamnyń arasynda №34 bolyp Ilııas Janqaraulynyń esimi tur. Bul qarsylyq – túbegeıli qarsylyq emes, Túrkistan zııalylary pikirin tolyqtyryp baryp qoldaýǵa baǵyttalǵan saıası amal edi.

Sáken Seıfýllınniń «Tar jol, taıǵaq keshý» romanynda: «Bul tele­gramda aıtylǵan, ýez basy eki aqsa­qal jáne oblastnoı komıtetten shaqyr­ǵan eki zııalynyń ústine aıryqsha te­le­gramma berip, mynaý kisiler de sha­qy­ryldy. «Uran», «Saryarqa», «Bir­lik týy», «Tirshilik» gazetterinen já­ne jańa ashylǵan qaýymdardan bir-bir ókil­der­den.... jáne Ilııas qajy Janqarauly» dep jazady.

Ilııas Janqaraulynyń aýyl-aıma­ǵy­na, el azamattaryna asa qamqor bolǵa­nyn Alash qaıratkerleri jaqsy bilgen. Aqyn Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń bilim alýyna demeý kórsetse, uly Murat Sáken Seıfýllınmen syılas dos bolypty. Tereńkól bolystyǵynda mektep, medreseler salýǵa materıaldyq qol­daý jasaǵan. Nátıjesinde, tóńkeristen soń keńes ókimeti ornaǵanda aqsaqal­dyń el arasyndaǵy burynǵy abyroıy tómendemegen. Arhıv qujattaryna sú­ıensek, Tereńkól aımaǵynyń arysy 1924 jyly dúnıe salady.

Atap óterligi, Janqara urpaǵynyń jazǵy jaılaýy – qazirgi Ýspen aýdany, qystaýy Tereńkóldegi Baıqonys me­ke­ni bolypty. Tulǵanyń beıiti Ýspen aýma­­ǵynda jatyr. Tóńireginde Alash ar­daq­tysynyń áýlet músheleri jerlen­gen. О́miriniń sońǵy eki jylynda Baıan óńirinde turaqtap, Shormanovtar áýle­timen turaqty baılanysta bolǵan degen de derek bar. Tulǵanyń týǵanyna bıyl 180 jyl tolyp otyr.

Pavlodar oblysy