Jazýshynyń shyǵarmashylyq qazynasy

1918 jyly Semeıdegi muǵa­lim­der semınarııasyn Qanysh Sátbaevpen birge bitirgen. 1919–1920 jyldary Semeı gýbernııalyq atqarý komıtetiniń bólim meńgerýshisi, «Kedeı tańy» gazetiniń redaktory bolyp qyzmet istegen. Sol jyly Orynbordaǵy Qazaq avtonomııalyq respýblıkasy Halyq-aǵartý halyq komıssarynyń orynbasary, «Eńbek týy» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetiniń redaktory, 1921 jyly Semeı gýbernııalyq oqý bóliminiń meńgerýshisi, «Qazaq tili» gazetiniń redaktory jáne jýrnalıster bıýrosynyń hatshysy qyzmetin atqarǵan.

1922–1923 jyldary Qarqa­raly­daǵy qalalyq mektepte, 1923–1924 jyldary Orynbor halyq aǵartý ınstıtýtynda, 1924–1925 jyldary Tashkenttegi qazaq-qyr­ǵ­­yz halyq aǵartý ınstıtýtynda, 1925–1926 jyldary Orynbor áskerı mektebinde dáris oqyǵan. Tash­kenttegi «Aq jol» gazetiniń bólim meńgerýshisi, «Sáýle», «Shanshar» ádebı jýrnaldary­nyń redaktory bolǵan. Birqatar gazet-jýrnaldarǵa ádebı-kórkem shyǵar­malary men maqalalaryn bastyryp turǵan. 1926–1929 jyldary Shymkent pedagogıkalyq tehnıkýmy dırektorynyń orynbasary bolyp qyzmet atqarǵan.

1929 jyly sol kezdegi Qazaq­stannyń astanasy Qyzylordaǵa aýy­syp, «Eńbekshi qazaq» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetinde qyzmet isteýge barǵan. Biraq kóp keshikpeı jalaǵa ushyrap, 14 mamyr kúni GPÝ tarapynan tutqyndalǵan. «Revo­lıý­sııa­ǵa qarsy jasyryn uıymnyń múshesi» degen aıyp taǵylyp, 1931 jyly 21 sáýirde Máskeýdegi Býtyrka túrmesinde atylǵan. 1988 jyly 4 qarashada respýb­lı­kanyń Joǵarǵy soty ony tolyq aqtady.

Júsipbek Aımaýytuly synshy retinde aqyn Maǵjan Juma­baev­tyń shyǵarmashylyǵyn talda­ǵanda, «aqynnyń kim ekenine emes, aqyndyq kúshiniń nede ekenine úńilý qajet» dese, synshynyń bul pikiri jazýshynyń qasań, turpaıy tujyrymymen ymyraǵa kele almaǵanyn kórsetedi.

Júsipbek Aımaýytuly «Sul­tan­­­mahmut Toraıǵyrulynyń sóz­derin jınaý naýqanyna atsalysyńdar» («Eńbek­shi qazaq», 19 qarasha, 1926 jyl), «Sultanmahmut Toraı­ǵyrulynyń jınalǵan sózderi» («Eńbekshi qazaq», 18 qańtar, 1927 jyl) dep ata­latyn ashyq hattar jazǵan. Onyń tolyq mátinderi 1996–1999 jyldary jaryq kór­gen bes­tomdyq shyǵarmalar jına­ǵy­nyń besinshi tomynyń 233–237 betterinde jarııalanǵan. 1933 jyly jaryq kórgen Sultan­mahmut Toraıǵyrovtyń shyǵar­ma­lar jınaǵyna alǵysóz jazǵan.

HH ǵasyrdyń 20-jyldary­nyń aıaǵynda keńestik memleket, saıası, máde­nıet qaı­rat­keri Smaǵul Sádýa­qa­suly sol tustaǵy qalam qaırat­ke­rleri­ne bir­neshe suraq berip (an­keta túrinde), olardyń ómiri, eńbek­teri týraly maǵlumat jınaý­dy maqsat etipti. Solardyń bir­sy­pyrasy Muhtar Áýezovtiń arhıvinde saq­talyp qalǵan. Júsip­bek Aıma­ýytuly, Ilııas Jansúgiruly, Sábıt Muqanov, Muhtar Áýezov ózi­­niń ómirbaıandyq («О́z ja­ıym­­nan maǵlumat» dep atalady) qoljazbalaryn bir kezde Smaǵul Sádýaqasulynyń zaıy­by Elızaveta Álıhanqyzy Bókeı­ha­nova Muhańa tabys etken eken. Júsipbek Aımaýytulynyń qaı­tar­ǵan jaýabyn sol arhıvten alyp, «Qazaq ádebıeti» gazetiniń 1988 jyl­ǵy 23 jeltoqsandaǵy sanynda ja­rııa­laǵan – ǵalym Talapbek Ákimov.

«Qartqoja» (Qyzylorda – Tashkent, 1926), «Aqbilek» (Tashkent, 1926) romandary qazaq ulttyq ádebıetiniń keń tynys­ty realıstik romanǵa bet alǵan tusynyń eleýli týyn­dy­lary bolyp sanalady. Atalǵan ro­ma­n­nyń bastapqy nusqasy «Jul­dyz» jýrnalynyń 1989 jylǵy №6, 7, 8, 9 sandarynda Beı­sen­baı Baıǵalıev pen Marat Hasa­naevtyń ázirleýimen jaryq kórgen. Sonymen qatar sol jyly «Jazý­shy» baspasynan shyqqan birtom­dyq shyǵarmalaryna endi (roman nusqasyn ázirlegen – Hasen О́zdenbaev).

Synshy retinde «Abaıdan sońǵy aqyndar» (1918, Muhtar Áýe­zov­pen birigip jazǵan), «Maǵ­jan­nyń aqyndyǵy týraly» (1923), «Aýdarma týraly», Maksım Gorkııdiń shyǵarmashylyǵyna arna­ǵan «Suńqar jyry» (1925) dep atalatyn eńbekteri – avtor­dyń ádebıet jónindegi, onyń erek­shelikteri týraly, qalamger shyǵar­mashylyǵyn túsiný­diń qaǵıdattary týraly uǵym-túsini­gin, kózqarasyn kórsetetin eleýli týyn­dylar. Sonymen qatar Júsipbek Aı­maýyt­ulynyń teatr, mýzyka, óner tarıhyna qatys­ty jazǵandary da barshy­lyq.

Ǵalym, pedagog, psıholog re­tinde ol «Tárbıege jetek­shi» (Bala oqytýshylarǵa, Oryn­bor, Qyrǵyz memlekettik bas­pa­sy, 1924), «Psıhologııa» (Qyzylorda – Tashkent, 1926), «Jan júıesi jáne óner tańdaý» (Máskeý, Qazaqstan memlekettik baspasynyń Kúnshyǵys bólimi, 1926) ǵylymı, oqý-ádistemelik eńbekteri, «Sabaqtyń kom­plekstik júıesiniń ádisteri» («Kompleksti oqytý joldary», muǵalimderge, qaıtalama kýrstarǵa, tárbıe tehnıkýmdaryna kómek, Qyzylorda, Qazaq baspasy, 1929), «Jańa aýyl» (1930) atty zertteýler men oqý­lyqtardyń avtory.

Júsipbek Aı­maýyt­uly­nyń aýdarmalary qalamger shyǵarma­shy­lyǵynda eleýli oryn alady. Ol – tárjime tabıǵatyn tereń túsinip, aýdarma óneriniń óristeýine súbeli úles qosqan aıryqsha daryn ıesi. Álem klassıkteriniń 30-ǵa­ tarta shyǵarmasyn kásibı sheberlikpen aýdarǵan. 1925 jyly qazaq oqyǵan­da­rynyń arasynda alǵash bolyp «Aýdarma týraly» arnaıy maqala jazǵan. Qalamger-aýdarmashynyń tili óte shuraıly da baı. Ol  túpnusqa avtorlaryna tán jeke stıldik erekshelikti barynsha saqtaýǵa umtylǵan. Bul talapty aýdarma jasaý barysynda ustanatyn negizgi ólshemshart retinde tanyǵan qalamger.

Ol kelesi ádebı kórkem shy­ǵar­­­ma­lardy qazaq tiline aýdar­ǵan: orys aqyny, klassıkalyq orys ádebıetiniń negizin salýshy Aleksandr Pýshkınniń «Ský­poı rysar» («Sarań seri»), «Kamennyı gost» («Tas meıman») shaǵyn tragedııalaryn; orys jazýshysy, dramatýrg Nıko­laı Gogoldiń «Revızor» («Baqy­laýshy») komedııasyn; orys jazýshysy, dramatýrg Maksım Gorkııdiń áńgimeleri men «Pesnıa o Sokole» («О́leń suń­qarǵa») óleńin; orys jazý­shysy Anton Chehovtyń «Ko­maj­nek» («Kúmájıek»), taǵy bas­qa birqatar áńgimesin; Qyr­ǵyz­stannan shyqqan orys keńes keskindemeshisi Semen Chýı­kovtyń «Taý elindegi oqıǵa»; ame­rıkalyq jazýshy, áskerı jýr­n­alıst Djek Londonnyń «Sıla sılnyh» («Kúshtilerdiń kúshi»), «Neslyhannoe nashes­tvıe» («Teńiz, telegeı atta­nys»); úndiniń uly aqyny, Nobel syılyǵynyń laýreaty Rabın­dranat Tagordyń «Shýbha» («Bal­jan»); fransýz jazýshysy Ferdı­nand Dıýshenniń «Tamılla» («Dámeli»); fransýz jazýshysy, aqyn Vıktor Gıýgonyń «Otverjennye» («Beısharalar»); fransýz jazýshysy Gı de Mopas­san­nyń «Na reke» («Sý júzinde»); fransýz jazýshysy Aleksandr Dıýmanyń birqatar týyndysyn; Rýmynııadan shyqqan amerıkalyq novellashy, ssenarııshi Konrad Berkovıchtiń «Ákesi men bala­sy», «Zań bilmestiń zary», «О́r­bıke», «Murda», «Mur­da­nyń óli­mi», «Tuqym»; par­sy­lyq us­taz, aty álemge áıgili sopy aqyn Jala­laddın Rýmı­­diń «Skaz­­kı Mýllı Irame» («Mol­da Ira­­mıdiń kitap jazýǵa qalaı kiris­­keni týraly»); orys erte­gisi «Parandja» («Perde»); Qabar­da erte­­gisi «Áıelder»; «Inter­na­sıo­­nal» án­ura­nyn; taǵy basqa shy­­ǵar­­ma­lar­dy qazaq tiline tárji­­melegen.

Osylardyń ishinen Semen Afanase­vıch Chýıkovtyń «Taý ishindegi oqıǵa» shyǵarmasy 1925 jyly Tashkentte jeke kitapsha bolyp shyqqan.

Akademık Serik Qırabaevtyń «Júsipbek Aımaýytov», «Kór­kem shyǵarma sheberi» atty kitap­tary­nan kóp maǵlumat alýǵa bolady.

1926–1929 jyldary Júsip­bek Aımaýytulynyń Shym­­kent­tegi pedagogı­kalyq tehnıkýmda dırektor bolyp qyzmet istegenin joǵaryda tilge tıek ettik. Ol qalanyń eski ortalyǵyndaǵy Qoshqarata ózenine jaqyn mańdaǵy Kreger kóshesi, №8 mekenjaıyndaǵy birqabatty úıde turǵan eken. О́kinishke qaraı, bul úı 2000 jyldary buzylyp, ornyna kópqabatty turǵyn úı salynyp ketken. Osylaısha, ony mýzeıge aınaldyrý jumystary aıaqsyz qalǵan.

Bir jubanarlyq jaıt, Pavlodar oblystyq qazaq mý­zy­­­­kalyq drama teatry­na, Astana, Almaty, Semeı, Pav­lodar, Kókshetaý qala­la­ryn­daǵy kóshelerge Júsipbek Aımaýytulynyń esimi berilgen. Kerekýdegi oblystyq teatr ǵıma­ra­tynyń aldyna eskertkishi, al Sultanmahmut Toraıǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýnıversıteti ǵımaratynyń aldyna keýdemúsini ornatyl­ǵan. Egemen elimizdiń úshinshi mega­polısinde Júsipbek Aımaýyt­uly atyndaǵy kóshe, mektep, kolledj bar. Qaladaǵy №64 mektep-gımnazııasy men О́zbekáli Jánibek atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik pedago­gı­kalyq ýnıversıtetiniń qura­myn­daǵy pedago­gı­kalyq kolledjge onyń esimi berilgen. Júsipbek Aımaýytuly týraly 1994 jyly «Qazaqtelefılm» stýdııasy «Alash týraly sóz», 2009 jyly Sháken Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» stýdııa­sy «Alashorda» atty derekti fılmder túsirgen. Rejısseri Qalıla Ýmarov. Jazýshy týraly Gerold Belger «Aımaýytov aıshyqtary» dep atalatyn eńbek­ jazdy.

Qalam­ger «Aqbilek» romanyn, «Parandja» («Perde») atty orys ertegisiniń aýdarmasyn Shymkentte jazǵan eken. Budan bólek bıyl bir ǵasyrlyq mereıtoıyn atap ótkeli otyrǵan oblystyq «Ońtústik Qazaqstan» gazetiniń bastaýyndaǵy basylym­dar­ǵa da etene aralasqan. Olar­­dyń bárin zerttep-zerdeleý alda­ǵy ýaqyt enshisinde dep sanaımyz.

Ábdisattar ÁLIP,

jýrnalıst, aqyn, aýdarmashy

Shymkent