«Oı da kóp, ýaıym da kóp oılaı berseń». Áýezov sózi oı bazarynyń birde oljaly, birde qol qýsyrtqan árneshik ahýalynan habar beredi. Eń abzal oılar – sharq urǵan izdenis shıyrynan, tájirbıe jıynynan túzilse kerek. Endeshe, sana túkpirinde jalt etken jarly-jarsyz oı-túıinder legin aldyńyzǵa jaıdyq, qadirli oqyrman.
Dostoevskıı
Semeı qalasy, Dostoevskıı murajaıy. Murajaı ishi qystyń kúninde daladan sýyq tartady. Ántek solǵa burylsańyz, jazýshynyń qoıyn-qonyshyna tyǵyp júrip oqyǵan alaqandaı ǵana kitapshalarǵa kezigesiz. Búkil ómiri «attyń jalynda, túıeniń qomynda» ótken qalamger qoly qalt etkende osy bir kitaptarǵa úńilgen desedi. Shekspır, Gıote, Gofman, Gıýgo, Shıller sekildi esimder kózge urady. Rasynda, Gıote men Shekspır tabıǵaty jazýshyǵa etene jaqyn, uqsas. Gıýgonyń qyzyqty ári shytyrman tili de. Murajaıdyń qaq ortasynda Shoqan men Dostoevskııdiń sýreti ilingen. Almas kóz, symbaty kelisken danyshpan Shoqannyń jaǵy sýalyp, Qashqarııadan qurt aýrýyna shaldyǵyp oralǵan mezeti eken. Biri Máskeýde, biri Qusmurynda týǵan qos tulǵany qaı qudiret jolyqtyrdy? Qyzyq. Murajaıdyń kirer tusyndaǵy taqtaǵa jazýshynyń aǵasyna jazǵan hatynan úzindi qıyp alynǵan. Aýdarmasy bylaısha órbıdi: «Adamda úlken jumbaq bar. Ony sheshý kerek. Osy jumbaqty sheshýge búkil ǵumyryńdy arnasań da, muny bos ótken ýaqytqa balaı kórme. Men osy jumbaqty sheshýmen aınalysamyn, óıtkeni adam bolǵym keledi…». Shynynda, adam balasy ómir boıy óziniń bastapqy tuma bolmysyna úzdiksiz talpynýshy, Rýmı tilimen jetkizsek, ómir boıy atamekenin ańsaǵan túbirinen kesilgen qamys ispetti. Anadan sonshalyq pák, kirshiksiz bolyp týǵan sábı sanasyn aqymaq adamdardyń sózi men mazmunsyz kitaptardan qorǵap turar qudiret bolsa ǵoı! Barlyq jaratylysty dál ózindeı kórip, júregin aıqara ashyp umtylǵan 17 jastaǵy stýdent balanyń alǵash ret ergejeıli ustazsymaqtan aýyr sóz estigen nábı kóńilin elestetip kórińizshi? Qanshama beıkúná bala maskúnem ákeniń qatygez sózderin estýi sebepti ómir boıy kembaǵaldyq seziminen aryla almaı, ózin ózgelerden qor sanap, sharshy topqa jaırańdap kire almaı, rýhanı múgedekke aınalatynyn baǵamdap kórelikshi? Bir ǵana adamnyń qateliginen ózge baýyry búkil sanaly ǵumyrynda kemtarlyq azabyn tartýy aqyl-sanaǵa sııar ma edi? Sirá, Táńirdiń barlyq haqyny keshse de, adam haqysyn keshpeıtininde úlken mán bolsa kerek...
Injil
Injildiń «Jańa ósıetinde» Isa paıǵambardyń ómiri jóninde baıan etiledi. Tolstoı aqsaqaldy tań-tamasha qaldyrǵan «Taýly ósıettegi» myna bir danalyqtarǵa nazar salyńyz. «Qazynańyz qaıda bolsa, júregińiz sonda», «Tánińizdiń shamshyraǵy – kózińiz. Eger kózińiz taza bolsa, keýdeńiz de jaryq bolǵany, eger kózińiz taza bolmasa, keýdeńiz de kómeski tartady», «Erteńgi kúnge qam jemeńiz, óıtkeni erteńgi kúnniń ózi sizdiń qamyńyzdy oılaıdy, adamǵa árbir kúnniń óz qamqorlyǵy jetkilikti», «Baýyryńnyń kózindegi bóreneni kóre tura, ózińniń kózińdegi bóreneni nege kórmeısiń? О́z kózińde bórene bola tura, baýyryńa «Kózińdegi bóreneni alyp bereıin!» dep qalaı aıtpaqsyń?», «Tar jolǵa túsińiz, óıtkeni keń jol árqashan kópshilikke arnalǵan…». Injildegi mysaldar men támsilder arqyly astarly danalyqtarǵa kezigýge bolady. Isa paıǵambardyń kembaǵaldardy emdeýi, ǵajaıyptar kórsetýi hıkmet esiginiń biz oılaǵannan áldeqaıda keń ekenin sezdiredi. Paıǵambardyń sońynan on eki apostol (musylmansha haýarı) ergeni jazylady. Al basqa adamdar she? Jalpy, nege ejelden aqymaq kóp, aqyldy az? Qarańyz, Táýratta jazylǵan Nuh paıǵambar óz qaýymyn myń jyl izgilik jolyna shaqyrǵanda sońynan ergender otyz adam ǵana delinedi. Al Musa, Muhammed paıǵambardyń túıeniń jemtigine kómilgeni ne Perǵaýynnyń zulmatyna ushyraǵany sózimizge aıǵaq. Nege ómir mánine úńilgen áldebir fılosof: «Adamdar – ózinen aýmaıtyn aqymaq urpaq týdyrýshylar» dedi, nege Abaı «myńmen jalǵyz alystym» dep zar tókti? Menińshe, izgilik joly adamǵa joǵary jaýapkershilik júkteıdi. Sondyqtan da mehnatty hám shárbatty jaýapkershilikten boıyn ala qashýshylar shashetekten. О́ıtkeni erik qaqpasy ashyq.
Chehov
Siz Chehovty 17 ne 18 jasyńyzda oqyǵan sátte ondaǵy keıipkerlerdiń tek osy kitapta bolatynyna, ómirdegi adamdardyń ıdealǵa jaqyn ekenine senesiz. Sondyqtan da Paskal «Aqymaq adamǵa adamdardyń bári birdeı bolyp kórinedi, al aqyldy adamǵa ár adamnyń ereksheligi (saýattylyǵy ne nadandyǵy) kózge urǵandaı kórinip turady» deıdi. О́se kele, eger izdenis jolyńyzdy odan ári jalǵaǵan bolsańyz, baıaǵy Chehovtyń keıipkerleri kitaptan shyǵyp, kúndelikti ómirde aldyńyzdan kezigip, sizge qol usynady. Tań qalasyz. «Apyr-aı, qarapaıym ǵana shyndyqtardy bilmeıtin, bilýge talpynbaıtyn, Qudaıdy Kanttyń qorapshasymen ǵana ólsheıtin mundaı adamdar ómirdi qalaı súredi?» degen oıǵa qalasyz. Az kúnnen soń álgi keıipkerler sizdi ózi sekildi bolmaǵanyńyz úshin beısaýat sózder aıtyp, renjite bastaıdy. Siz taǵy derbes oılarǵa enip, adam balasy basyna taqııa kıip, ıegine saqal ósirse de, tipti jasy 87-ge kelse de eshqashan jany (eger ilim izdenbese) eseımeıtinin, sondyqtan qartaıǵan teriden shyqqan dybystyń bári shyndyq emes ekenin baǵamdaısyz. Sol sátte elikteýmen ǵana ómiri taýsylǵan, rýhy úshin esh mıras qaldyrmaǵan tánderge janyńyz ashyp, olarǵa jol nusqamaq bolasyz. Aqyry bul nıetten óz erkińizben qaıtyp, jeke ǵalam áınegińizdiń perdesin túrip, ońasha qalasyz. Chehovty birshama jyldan soń qaıta paraqtaısyz. Árbir sózi ómirlik tájirıbemen birge súıegińizge enip, ne taǵy tereń muńǵa kómilesiz, ne qyran-topan kúlkige batasyz...