Jastar el órkenıetine tikeleı yqpal etedi. Bilimdi urpaq memlekettiń bolashaq traektorııasyn júıeleıdi. Keıingi ýaqytta jas býynnyń shetelge oqýǵa ketýi, kóshýi jıiledi. Elimizdiń bilimdi jastaryna shetelden suranys ta joǵary. Álemniń túkpir-túkpirinde bilim alyp, alpaýyt kompanııalarda eńbek etip júrgen qazaq balasy kóp. Osy jyly da shetelden shaqyrtý alǵandardyń qarasy – birshama. Kózge túsken ekeýimen tildesip qaldyq.
Elimizdegi bilim salasy jyl sanap damyp keledi. Biraq bilim kókjıegi keń órender shetel asyp ketýge asyq. Áýeli osy úrdiske ǵylymı kózqaraspen qarap kóreıikshi. Jastardyń áleýmettik-saıası ahýaly mıgrasııalyq kóńil kúıine áser etetini beseneden belgili. Osy máseleni Frıdrıh Ebert qory zerttegen edi. Biz bilim salasyna úńileıik. Zertteý nátıjelerine sáıkes Qazaqstan jastarynyń basym bóligi elde oqyǵysy keledi. Biraq «shetelde oqý – bilim jetildirýdiń, jaqsy jumys tabýdyń birden-bir amaly» dep oılaıtyndar da jetedi. Ásirese Batys elderinde bilim alý – mártebe. Sondyqtan jastardyń kóbi Batys elderine umtylady. Qordyń derekterine súıensek, Qazaqstan jastary «Shetelde oqýǵa (oqýyńyzdy jalǵastyrýǵa) múmkindigińiz bolsa, qaı eldi tańdar edińiz?» degen suraqqa jaýap bergen kezde, Batys elderine basymdyq bergen. Statıstıka boıynsha, AQSh-ta bilim alǵysy keletinder – 29 paıyz, al Eýropalyq Odaqtyń bilim júıesin ozyq kóretinder – 23,4 paıyz, Reseıde oqyǵysy keletinder 23,3 paıyz bolǵan.
«Esimde, kún saıyn poshtamdy qobaljý sezimimen ashatynmyn. О́ıtkeni kez kelgen ýaqytta meniń oqýǵa qabyldanǵanym nemese qabyldanbaǵanym týraly hat kelýi múmkin. Men kompıýterlik ǵylymdy tańdadym. Onkologııalyq aýrýlarmen kúresýge kómektesetin zattar men baǵdarlamalar jasaǵym keledi. Kompıýterlik ǵylymnyń negizinde adamzattyń bolashaǵy turǵanyna senimdimin», deıdi 11-synyp oqýshysy Alekseı Kım.
Iá, qazir shetelde bilim alamyn degen maqsaty barlar barshylyq. Maqsatyna jetýge tyrmysyp júrgender de kóp. Solardyń biri – Shymkentte oqıtyn Alekseı Kım. Ony álemniń úzdik 8 joǵary oqý orny bilim alýǵa shaqyrǵan. 17 jastaǵy Alekseı birneshe sheteldik oqý ornyna yntalandyrý hat jiberip, ótinish bergen. Ony myna bilim ordalary qabyldap, grant usynǵan: «Stony Brook University», «Baruch College», «City College of New-York», «Brooklyn College» (Nıý-Iork, AQSh); «Seneka» kolledji (Toronto), «Vınnıpeg» ýnıversıteti, «Tompson ózenderi» ýnıversıteti (Kamplýs), «Ońtústik Ýels Ýnıversıteti» (Kardıff).
Talapker ázir ýnıversıtet tańdaǵan joq. Biraq álemdegi eń jaqsy ýnıversıtetterdiń 1 paıyzyna kiretin «Stony Brook» ýnıversıtetin jobalap otyr. Oqýǵa túsý kezinde onyń yntalandyrý haty men mektepten tys belsendiligi kóp nárseni sheshken. Ol únemi izdenis ústinde júrgen. IT kompanııasynan taǵylymdamadan ótip, Ońtústik Koreıadaǵy lagerge mádenı almasý arqyly barǵan, erikti bolǵan, olımpıadalarǵa qatysqan. Onyń aıtýynsha, sheteldik joǵary oqý oryndaryna túsý múldem qıyn emes. Tek daıyndyqty aldyn ala bastaý kerek. Mysaly, ol tek 10-synypta oqı bastaǵan. Qazir mektep bitirýge daıyndalyp, vıza jumystaryn rettestirip jatyr.
Taldyqorǵan qalasyndaǵy Nazarbaev zııatkerlik mektebiniń 12-synyp oqýshysy Ámirlan Qaınarbekov te bilimimen ozyp tur. Ol Shanhaıdaǵy Nıý-Iork ýnıversıtetinen oqýǵa grant utyp aldy. Qazaq balasy álemdegi eń úzdik júz ýnıversıtettiń qataryna kiretin oqý ornynda «Kompıýterlik tehnologııalar» fakýltetinde oqýdy josparlap otyr.
«Bul – gýmanıtarlyq óner ýnıversıteti. Iаǵnı olar tapsyratyn mamandyqtardan bólek, qyzyǵýshylyq tanytatyn kýrstardy tańdaýǵa múmkindik bar. Tehnıkalyq mamandyqty tańdasam da, ýnıversıtet tarıh, ózin-ózi taný syndy kýrstardan ótýge yntalandyrady. Maǵan jan-jaqty bolǵan unaıdy. Kez kelgen maman óz salasynda kásibı bilimi bolýymen qatar, adamdarmen jumys isteı bilýi kerek dep esepteımin. Jalpy, árqashan oqý kerek. Sonymen qatar ýnıversıtet qolaıly jaǵdaı jasaıdy, oqý úlgerimi úshin yntalandyrý bar. Mysaly, sessııa kezinde ýnıversıtettiń basqa fılıaldaryna, Abý-Dabıge, Nıý-Iorkke barýǵa múmkindik bar», deıdi Ámirlan.
Ámirlandy jetistikke jetelegen – armany. Ol shetelge oqýǵa túsken aǵa býynnan shabyt alǵan. О́ziniń aıtýynsha, onyń jigerin janyǵan ózi oqıtyn mekteptiń túlekteri eken. Onyń ishinde Garvardqa, MIT-ge túsken Anton Morgýnov, Sezim Ertanatov, Nursultan Erlanuly, Ámir Ábdildın bar. Bir qyzyǵy, olar el asyp ketkende, Ámirlan 7-synypta oqyǵan. «Men qatty tańǵaldym ári bul maǵan úlken shabyt berdi. Osynyń bárine qol jetkizýge bolatynyn sol kezde alǵash ret túsindim. Men de basqa oqýshylarǵa úlgi bolamyn dep nyq sheshtim», dedi ol. Joly aq bolǵaı.
Taǵy da bir qyzyq zertteý bar. Ol «Zarýbejnaıa obrazovatelnaıa traektorııa kazahstansev: mejdý stereotıpamı ı pragmatızmom» dep atalady. Onda otandastarymyzdyń shetelge bilim alýǵa ketýdegi motıvteri jan-jaqty taldanǵan. Zertteı kele, bilim mıgrasııasyna repýtasııa men ımıdj faktory tikeleı áser etetini anyqtalǵan. Atalǵan zertteýge qatysqan stýdentter otandyq bilim berý júıesine kóńili tolmaıtynyn jáne joǵary standarttarǵa saı kelmeıtinin aıtqan. Ekinshi faktor – sheteldik oqý oryndarynyń tartymdylyǵy. Jastar shetelge bilim alýǵa ári jańa múmkindikter esigin ashamyz degen oımen ketedi.
Qazaq jastarynyń sapaly bilim alyp óskeni jaqsy. Biraq sham jaryǵy túbine túspeıtinin oılasań, óziń oı túbine túsesiń. Sol baıaǵy «shetelden kıgen shekpenin óz eline japsa ǵoı» deısiń.