Elimiz birneshe baǵyt arqyly munaı tasymaldaıdy. Sonyń negizgisi jáne áleýettisi – Kaspıı qubyr konsorsıýmy, ıaǵnı KTK. Eksportqa shyǵaratyn munaıymyzdyń 80 paıyzy KTK-men tasymaldanady. 13-14 paıyzy Atyraý – Samara baǵyty arqyly jiberiledi. Odan qalǵany Aqtaý arqyly ketedi – Mahachkalaǵa nemese Baký – Tbılısı – Jeıhan (BTJ) jáne Baký – Sýpsa baǵytymen. Odan artylǵan munaı Qytaı baǵytyna qaraı jóneltiledi. Byltyr biz BTJ qubyry arqyly 1 mln 200 myń tonna munaı tıep jiberdik. Osy jyly bul kórsetkishti 2 mln 200 myń tonnaǵa deıin kóterý josparlanyp otyr. Bastapqy múmkindik 1 mln 400 myń tonna bolsa, jalpy, 50 paıyzǵa arttyrdy dep jatyr. Bul degenimiz 700 tonna qosyldy degendi bildiredi. Biz 70 mln tonna kóleminde munaıdy eksportqa shyǵaratyn bolsaq, sonyń tek nege 1,5 nemese 2 mln tonnasyn ǵana BTJ arqyly jiberemiz? Birinshiden, BTJ uzaq ýaqytty alady, ekinshiden, qymbatqa túsedi.
Negizi BTJ-nyń tarıfi qymbat emes, tonnasyna 24 dollar ǵana alady. KTK tonnasyna 38 dollar alady. BTJ-ny qymbat etip turǵan – kez kelgen ken ornynan Aqtaýǵa deıin munaı jetkizýdiń áýresi. Teńizden shyqqan munaıdy sısternaǵa quıyp, Aqtaýǵa deıin temirjolmen jetkizedi. Ár sısternanyń syıymdylyǵy – 60 tonna. 1 mln tonna munaıdy Aqtaýǵa aparý úshin 20 myń vagon qajet bolady eken. Al Qazaqstanda vagon tapshy. Ekinshiden, jol múmkindigi de shekteýli – Aqtaýǵa deıin baratyn jol tek bir baǵytta. Ár stansa saıyn ekinshi baǵytta kele jatqan poıyzdy kútý kerek bolady. Bul jaǵdaı jetkizý múmkindigin ájeptáýir baıaýlatyp tastaıdy, nátıjesinde Teńizden Aqtaýǵa munaı tasymaldaý eki aptaǵa sozylady. Aqtaýǵa jetkennen keıin munaı arnaıy qoımalarǵa aparylady. Árıne, ol jerde oryn bolsa. Keıde bos oryn bolmaı qalady.
Keıin munaıdy saqtaıtyn jerden munaı tankerge quıylady. Tankerge qaraı aǵyzatyn kúshi de, qabyldap alatyn tanker de sanaýly. Qoımadaǵy bos oryn da, tanker sany da jetkilikti boldy degenniń ózinde, qoımada saqtaý da, sosyn ony tankerge tıeý de báribir kóp ýaqytty alyp ketedi. Sosyn tanker munaıdy Bakýge alyp barady. Osynyń báriniń shyǵyny 100 dollardan (tonnasyna) asyp ketedi. Oǵan 24 dollar tarıfti qossańyz, shyǵyn 120-130 dollar bolady. Sonda KTK degenińiz 3-4 ese arzan bolyp qalady.
Bul túıtkildi tarqatýdyń jalǵyz joly – Teńiz ken ornynan Aqtaýǵa deıin munaı qubyryn salý. Negizi, bul áńgime 2003 jyldan beri aıtylyp kele jatyr. Tipti kezinde jobalyq qujattar da jasaldy. Alaıda joba 2010-2020 jyldar aralyǵynda ol toqtatyldy. О́ıtkeni KTK keńeıtiletin boldy. Qubyr bastapqyda 28 mln tonna tasymaldasa, 2018 jyly qýattylyǵy 67 mln tonnaǵa jetti, qazir 83 mln tonnaǵa deıin tasymaldaıdy. Qazaqstannyń maksımým eksporttyq múmkindigi – 70 mln tonna. Iаǵnı biz báribir KTK-ny toltyra almaımyz. Sonda oǵan balama marshrýt izdeýdiń qajettiligi de bolmaı qalady. Menińshe, KTK – Qazaqstandy kezinde BTJ-dan alshaqtatý úshin jasalǵan maqsatty joba. Bylaı qarasańyz, bári durys – biz arzan ári qysqa marshrýtpen munaıymyzdy satyp, paıdaǵa kenelip otyrmyz. Sonyń esesine tolyqtaı tranzıttik táýeldilikke túsip qaldyq.
Teńizden Aqtaýǵa deıin munaı qubyryn salǵannyń ózinde oǵan kemi 4-5 mlrd dollar aqsha qajet bolady. Bul jerde eki suraq týyndaıdy: ony kim salady jáne ol qubyrǵa munaıdy kim aıdaıdy? Sebebi Teńiz de, Qashaǵan da, Qarashyǵanaq ta munaıyn KTK-ǵa jiberip otyr. Olar tek KTK túbegeıli toqtap qalǵan kezde ǵana qozǵalyp, basqa amal izdeı bastaıtyn sııaqty. Ári ol qubyrdy salýǵa túrli saıası, ekonomıkalyq jáne áleýmettik barerler kedergi keltiredi. Olardy sheship almaı, qubyr salý múmkin emes.
Ázerbaıjanda jyl sanap munaı óndirisi tómendep jatyr. 2010 jyldary 50 mln tonna munaı óndirilgen bolsa (kúnine – 1 mln barrel), qazirgi jyldyq óndiris deńgeıi 30 mln tonnadan tómen. BTJ jylyna 60 mln tonna munaıdy erkin tasymaldaýǵa qaýqarly. Tek óndiristiń azdyǵynan qubyr jelisiniń jartysynan kóbi paıdalanylmaı, bos tur. Sol sebepti, ózine salynǵan ınvestısııany da áli aqtaǵan joq. Al KTK bolsa ınvestısııany tolyq ótedi, qazir tek dıvıdend berip jatyr. Onyń paıdaǵa shyǵatyn sebebi – KTK tolyq qýattylyqpen qoldanylady.
Tap qazir Qazaqstannan basqa eshbir el BTJ-ny munaımen toltyryp bere almaıdy. Túrikmenstanda munaı óte az. Grýzııa men Armenııada munaı joq. Reseı onsyz da munaıyn bul baǵytpen tasymaldamaıdy. Qazaqstan endi bos jatqan BTJ-ǵa kóz tikti, degenmen ol arqyly tasymaldaý shyǵynyn azaıtý sharalaryn jasamaıynsha, jaqyn arada úlken kólem jónelte almaımyz. Sondyqtan KTK – ońtaıly baǵyt jáne eń úlken táýekel bolyp qala beredi.