Ulttyq quryltaıda kóterilgen ózekti máseleniń biri – áıel men balaǵa qatysty zorlyq-zombylyq. Bul másele adam quqyqtary men bostandyqtaryn óreskel buzý retinde ishki saıası jáne halyqaralyq pikirtalastardyń basty taqyrybyna aınaldy.
Qazirgi ýaqytta Parlamentte otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy is-qımyl týraly zańnamaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizilip jatyr. Bul – qyz-kelinshekterdi qoldaǵan qoǵamnyń uıymshyl jumysy ǵana emes, jyldar boıy zorlyqtyń qurbany bolǵan áıelderdiń kóz jasy, saıası batyl sheshimi.
Memleket basshysy bul máselelerdi baqylaýynda ustap otyr. Bul árıne, qýanarlyq jaıt. Alaıda jaqsy ıdeıalar men bastamalar sapasyz, josyqsyz júzege asyrylsa, kózdegen mejege jetpeı qalýymyz múmkin. Prezıdent tapsyrmalarynyń birinde áıel men balaǵa qatysty qylmystardyń erekshelikterin eskere otyryp, mundaı isterdi tek áıel tergeýshiler júrgizý kerek ekenin aıtqan edi. Osyǵan oraı aıtarym: birinshiden, IIM-de aýyr jáne asa aýyr qylmystyq quqyq buzýshylyqtardy tergeıtin áıel tergeýshiler sany az. Ekinshiden, bul baǵyttaǵy mamandardyń basym kópshiliginde (tek áıelder emes) áıelderdiń, balalardyń jáne múgedekterdiń jynystyq qol suǵylmaýshylyǵyna qarsy qylmystardy tergeý tájirıbesi jetkiliksiz. Demek arnaıy ádisteme ázirlep, praktıkterdiń qatysýymen tergeýshilerdi daıyndaý qajet.
Búginde Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń qoldaýymen zańgerler toby daıyndaǵan 40-tan astam qylmystyq jáne basqa da sanattaǵy isti qarastyryp jatyrmyz. Onyń ishinde týǵan ákeleriniń qyzyna kórsetken jynystyq zorlyq-zombylyǵy boıynsha 12 qylmystyq is bar. Osy isterdi júrgizý barysynda zorlyq-zombylyq qurbandarynyń kóbi óz quqyqtary men memleket bere alatyn múmkindikterdi bilmeıtinin ańǵardyq. Sondyqtan qalalarda ǵana emes, shalǵaı eldi mekenderde de quqyqtyq saýatty arttyratyn áıel men bala quqyǵyn qorǵaý ınstıtýtyn qurýdy usynamyn.
Elimizde zorlyq-zombylyq qurbandaryna, ásirese balalarǵa quqyqtyq jáne psıhologııalyq kómek kórsetken «One-Stop-Service» jobasy 9 aı boıy toqtaýsyz jumys istep keledi. Sondaı-aq balalardyń óz-ózine qol jumsaý faktileriniń tergeýine nazar salsaq. Qylmystyq ister «ózin-ózi óltirýge ıtermeleý» baby boıynsha tirkelip, keıin naqty sebepteri anyqtalmaǵandyqtan jabylyp qalady. Shyn máninde, sýısıdtiń sebepterin, ıaǵnı jábirlenýshige qatysty qandaı da bir adamnyń zańsyz áreketteriniń sebepterin anyqtaı almaý qylmystyń ashylmaǵanyn bildiredi.
Eń aldymen Qylmystyq kodekstiń 105-babymen tirkelgen barlyq qylmystyq isti zerdeleý («sýısıdke deıin jetkizý») qajet. Sýısıd kóp jaǵdaıda zorlyq-zombylyq nemese basqa qylmystyń saldarynan bolady.
Buǵan qosa balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyq týraly kóptegen rezonanstyq iste BAQ ókilderi bizden buryn qımyldaıtyny belgili. Al aqparattardyń deni kóp jaǵdaıda jábirlenýshilerdiń psıhologııalyq kúızelýine alyp keledi. Tipti keıbireýleri «ar-namysty» alǵa tartyp, óz-ózine qol jumsaýǵa deıin jetedi. Osyǵan baılanysty zorlyq-zombylyqty nasıhattaıtyn baǵdarlamalarǵa tyıym salýdy usynamyn. Kerisinshe, halyqtyń paıdasyna qabyldanatyn zańdardy nasıhattaý, kórermenderdiń quqyqtyq saýatyn arttyrý aıasyndaǵy aqparattardy kóbeıtý qoǵamǵa oń áserin tıgizer edi.
Keıingi jyldary esirtki saýdasynda jastar kóbeıip ketti. Kóp jaǵdaıda qylmystyq jaýapkershilikke negizgi tapsyrys alýshy, ıaǵnı naqty satýshylar emes, deldaldar tartylatynyn eskerý qajet. Bas jetkizýshisi tabylmaı, 17-20 jas aralyǵyndaǵy bozdaqtar 1 gramm úshin uzaq merzimge bas bostandyǵynan aıyrylyp jatyr. Qylmystyq-prosestik kodekske sáıkes, salmaǵy kóp esirtki zattary túrindegi dáleldemeler sotqa jetpeı, joıylady. Zańnamanyń osy tusyna ózgerister engizý qajet.
Biz kóp ýaqyttan beri dabyl qaǵyp kele jatqan taǵy bir másele – azaptaý. Bul máseleni Qylmystyq-atqarý júıesi túzetpeıdi, túbegeıli túrme reformasy qajet. Sonymen qatar jazadan shartty túrde merziminen buryn bosatylǵan kezde jazanyń ótelmegen bóligin neǵurlym jeńil túrge aýystyrý, jazany keıinge qaldyrý boıynsha kámeletke tolmaǵan balalary bar áıelderge sýdıalardyń uıǵarymy qoldanylady. Iаǵnı sot óz qalaýy boıynsha áreket etedi. Bul sybaılas jemqorlyq pen kemsitýshilikke ákeledi. Qylmystyq-atqarý kodeksi halyqaralyq normalar men otandyq tájirıbeni eskere otyryp, ózgertilýge tıis.
Otbasylyq zorlyq, genderlik teńdik tóńireginde sheshilmegen túıin kóp. Desek te Prezıdenttiń batyl bastamalardy únemi qoldap, memlekettik organdarǵa mańyzdy tapsyrmalardy ýaqtyly berip otyrǵany qýantady. Tek árbir tapsyrma sapaly ári ýaqtyly oryndalý kerek. Áıtpese, naqty nátıjege qol jetkizý múmkin emes.
Aıman OMAROVA,
Ulttyq quryltaı múshesi