Byltyr respýblıkadaǵy mal aýrýynyń 19 túri boıynsha 235 aýrý oshaǵy tirkelgen. Naqtylasaq, Qostanaı, Jambyl, Aqtóbe, Shyǵys Qazaqstan, Qaraǵandy, Abaı oblystarynda anyqtalǵan. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi málimetinshe, keıingi úsh jylda qabyldanǵan túrli sharanyń nátıjesinde derttiń taralýy 41,2%-ǵa kemigen. Asa qaýipti aýrýlarǵa qarsy vaksına alýy úshin de az qarjy bólinbeıdi. Byltyr 11,4 mlrd teńgege 167,2 mln doza vaksına satyp alynǵan.
Brýsellez barlyq óńirde bar
2022 jyly qaýipti aýrýy bar dep anyqtalyp, artynsha joıylǵan 790 bas mal janýary men 1 200 qusqa, 10,3 tonna sútke 97,8 mln teńge ótemaqy tólengen. Byltyr aýrý anyqtalǵan 669 bas pen odan alynǵan ónimderge (553 kılo iri qara mal eti, 32 kılo jylqy eti, 15 kılo qoı eti, 20 kılo qus eti, 2 kılo shoshqa maıy, 49 l sút, 24 kılo sary maı jáne 20 kılo irimshik) 143,5 mln teńge ótemaqy berilipti. Jalpy, mal aýrýynyń ishinde kóp taralyp turǵany – brýsellez. Qaýiptisi – adamǵa juqpaly.
– Úkimetten qarjy da osyǵan kóp bólinedi. Kez kelgen óńirde dál osy mal aýrýyn joıdyq nemese aldyn aldyq dep aıtqanymen, bizde bul túbegeıli joıylmady, – deıdi Qazaq ǵylymı-zertteý veterınarııa ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Dáýlet Ibragımov.
Veterınarlyq baqylaý jáne qadaǵalaý komıteti usynǵan aqparatqa súıensek, janýarlardyń asa qaýipti aýrýyn dıagnostıkalaý boıynsha bekitilgen veterınarlyq is-sharalar josparyna sáıkes, 2022-2023 jyldar aralyǵynda brýsellez boıynsha ahýal qalypty jaǵdaıda bolypty. Máselen, 2022 jyly 32 mln 507 myń 554 bas janýar brýsellez boıynsha zerttelip, 27 409 bastan osy aýrý baıqalǵan. Al byltyr 35 mln 317 myń 304 (+8,6%) bas janýar brýsellez aýrýyna zerttelip, onyń 26 517 basynan (-3,3%) aýrý anyqtalypty.
500-ge jýyq maman jetispeıdi
Sala ǵalymdarynyń sózinshe, elde juqpaly ınfeksııalyq jáne ınvazııalyq aýrýlar boıynsha ahýal ońalmaı tur. Munyń basty sebebi nede?
– Meniń paıymdaýymsha, mundaı keleńsiz máselelerge ákelgen negizgi sebep kóp. Birinshiden, mal dárigerlik jumystardy júrgizýmen tikeleı shuǵyldanatyn maman sanynyń jetispeýi, olarǵa tólenetin jalaqynyń mardymsyzdyǵy, qyzmettik kólikteriniń tozýy, janarmaıǵa jáne kólik saımandaryna qarajattyń bólinbeýi jáne taǵy da basqa irili-usaqty máseleler barynsha kedergi keltirip otyr. Memlekettiń «Dıplommen – aýylǵa!» jobasy anaý aıtqandaı iske asyp jatqan joq. Aýylǵa barǵandar turǵyn úımen qamtamasyz etilmeıdi, úıli bola qalǵan jaǵdaıdyń ózinde 30-40 jyl buryn salynǵan eski úı tıedi. Jalpy, vetmamandardy aýyldyq jerge jumysqa tartý úshin, usynylatyn jalaqy kólemi 300 myń teńgeden kem bolmaýǵa tıis, – deıdi parazıtolog, veterınarııa ǵylymdarynyń kandıdaty Sádibek Toqpan.
Veterınarlyq baqylaý jáne qadaǵalaý komıtetindegiler byltyr veterınar mamandardyń jalaqysy respýblıka boıynsha ortasha eseppen 24%-ǵa óskenin aıtady. Qazirgi ýaqytta memlekettik aýdandyq veterınarlyq stansalar men pýnktterdegi dárigerlerdiń ortasha aılyq jalaqysy óńirge baılanysty 151 myńnan 312 myń teńgege deıin qubylady.
Elimizde veterınarlyq pýnktterde joǵary bilimdi veterınar sany 3 083 bolsa, orta bilimdisi – 5 376. Komıtet usynǵan derekke sensek, búginde shtattyq kestege sáıkes veterınarlyq mamandyq boıynsha 464 bos jumys orny bar. Ásirese maman jetispeıtin óńirler qatarynda Abaı, Aqmola, Soltústik Qazaqstan oblystary (100-ge deıin nemese odan asa vetdáriger men feldsher) alda tursa, basqa oblystarda suranys 50 mamannan tómen.
– Bizdegi vetmamandardyń orta jasy – 45-50 jas. Jastardyń bul salaǵa kelgisi joq. Aýyl sharýashylyǵyndaǵy dál osy saladaǵy mamandarǵa kóńil bólý kerek sııaqty. О́ıtkeni malda bolatyn juqpaly aýrýlarmen kúresetin veterınarlardyń jalaqysy máz emes. Tıptik úlgidegi ǵımarat, ýaqytyly dári-dármektiń jetýi, tájirıbesine qaraı ústemaqy taǵaıyndaý syndy máselelerge taǵy bir durystap nazar aýdarý kerek, – deıdi veterınarııa ǵylymdarynyń kandıdaty Dáýlet Ibragımov.
Saladaǵy san túrli másele
Maman demekshi, parazıtolog Sádibek Toqpannyń aıtýynsha, «Respýblıkalyq veterınarlyq zerthana» RMK (RVZ) shtatynda naqtyly zertteýmen aınalysyp, oblystyq fılıaldaǵy mamandardy úıretip, ár aýrýǵa respýblıka boıynsha monıtorıng jasap otyratyn mıkrobıolog, serolog, bakterıolog, ıhtıopatolog, toksıkolog, mıkolog, vırýsolog, bıohımık, parazıtologter joq. Mıkologııalyq, toksıkologııalyq jáne parazıtologııalyq zertteýler múlde júrgizilmeıdi.
– Buryn parazıtologııadan eki jylda bir ret oblystaǵy parazıtologterdi jınap, daıarlyqtan ótkizip turýshy edik. Jolsaparǵa shyqqanda dáris oqyp, ártúrli aýrýdy anyqtaý, emdeý, aldyn alý jaıynda tájirıbelik sabaq ótkiziletin. Tipti parazıtologııadan Máskeý veterınarııa akademııasynda birneshe mamandy daıarladyq. Memleket qarajatyna salynǵan ekiqabatty zerthanalarda vıvarııler (tájirıbelerdi kishigirim janýarlarda ótkizetin oryn) josparlanbaǵan. Mamandar sany jetkiliksiz. Tek memlekettik tapsyrysqa jatatyn serologııalyq zertteýlermen shektelgen, al zerthananyń basqa aýrýlarǵa tekserýge múmkindigi bar bolsa da, mamandardyń joqtyǵyna baılanysty munyń barlyǵyn oblys ortalyǵyna júktegen. Sondyqtan aýdandyq zerthanalarda bakterıolog jáne parazıtolog mamandaryn qosý kerek, – deıdi ol.
Janýardan aýrý juqtyrmaýdyń amaly qandaı?
Buralqy ıt pen mysyqtyń kóbeıýi de salaǵa óte qıyn soǵyp tur. Qoradaǵy malǵa shaýyp, qanshama adamdy jaraqattaǵan qańǵyǵan ıtti atýǵa tyıym salynǵan. Al osy eki janýardyń adamdar men qoradaǵy malǵa óte qaýipti – ehınokokkoz, alveokokkoz, toksokaroz, mýltıseptoz, toksoplazmoz sııaqty aýrý túrin taratyp jatqanyn kóbi bilmeıdi.
– Eger adamdar jáne janýarlar arasynda juqpaly aýrý odan saıyn ósip ketpesin desek, jańarǵan zań shyǵarýǵa tıis. Aldyn almasaq, epızootologııalyq jaǵdaıdy órshitip alamyz. Sondaı-aq kóptegen eldi mekende betteri ashyq shuńqyrlarda mal ólekseleriniń shashylyp jatqanyn kóresiń, ol jerde qańǵybas ıt, jabaıy ań men quzǵyn qustar tolyp júredi, bul – neshe túrli ınfeksııalyq jáne ınvazııalyq aýrý taratady. Sondyqtan maly bar ár aýylda juqpaly aýrýlardy taratpaýdyń amaly – ólgen janýardyń óleksesin zalalsyzdaıtyn tereń bıotermııalyq apandardy salý jáne odan ári talaptarǵa sáıkes ustaý úshin qarajat bólip, onyń qurylysy men sapasyn únemi tekserý. Bul sharýa Veterınarlyq baqylaý jáne qadaǵalaý komıtetiniń quzyrynda bolý kerek, – deıdi Sádibek Toqpan.
Máseleni Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi de qoldap otyr. «Epızootııalyq jaǵdaı kóbine veterınarlyq ınfraqurylymnyń jetispeýshiligine baılanysty. Respýblıka boıynsha soıý nysandaryna, mal qorymdaryna, ınsıneratorlarǵa jáne veterınarlyq pýnkterge degen suranys joǵary», deıdi mınıstr Aıdarbek Saparov.
Mınıstrlik Jol kartasy sheńberinde mal sharýashylyǵy jáne veterınarlyq qaýipsizdik salasynda da tıisti ındıkatorlar kózdelgen jáne olarǵa udaıy monıtorıng jasalatyn bolady dep otyr. Rasymen de maqala barysynda aıtylǵan san másele sheshilmese, túrli aýrýdy kóbeıtip, ahýaldy nasharlatyp alýymyz bek múmkin. Beti aýlaq deımiz mundaıda.