Qazaq «Bul jaryq álem kúnniń nurly sáýlesinen, ananyń aq sútinen jaralǵan» deıdi analardy erekshe qurmettep. Analardy qalaı qurmettesek te jarasady. Analar týraly neshebir aqyndar keremet syrly jyr jazyp, sazgerler ásem án arnap, jazýshylar sandaǵan qyzyqty roman, hıkaıat pen áńgime jazyp, qylqalam sheberleri óz sýrtterinde analar obrazyn áserli órnektep, músinshiler nebir ǵajaıyp eskertkishter ornatty. Sonyń bir aıǵaǵy – bizdiń súıikti Taraz shaharynyń ortalyǵyna ornatylǵan «Anaǵa taǵzym» eskertkishi. Asyl analar qurmetine arnalǵan osyndaı kórnekti eskertkishter Aqtóbede, Atyraýdyń Maqat pen Beıneýinde, Qaraǵandynyń Qarqaralysynda jáne basqa da jerlerde ornatylǵan. Bul – kópshiliktiń analarǵa degen zor qurmeti, halyqtyń anaǵa degen sheksiz mahabbaty.
Kezekti demalys kúnderimniń birinde birazdan jınalyp qalǵan gazetterimdi paraqtap otyryp, «Egemen Qazaqstan» gazetinde jýrnalıst Beken Qaıratulynyń Ýkraınadaǵy Cherkassk oblysynyń Korsýn-Shevchenkov aýdanynda Brovahı atty qystaqta ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary Makar jáne Evdokııa Lysenkolar otbasy ómir súrgeni, bul erli-zaıyptylardyń úıelmeli-súıelmeli 11 uly jáne 5 qyzy bolǵany týraly jazǵan maqalasyna kózim tústi.
О́tken tarıhtan biletinimiz 30-jyldardyń basynda bizdiń Qazaqstan sııaqty Ýkraınany da ashtyq jaılaǵan bolatyn. Lysenkolardyń on bir ulynyń úlkeni Evtýh zulmat jyldary kásip izdep Kıevke attanady. Ol sol kúıi óli-tirisi belgisiz habarsyz joǵalady. Al 16 balanyń ákesi Makar 1933 jyly isher asqa jarymaı qınalǵan otbasyn ýaıymdap, qusalyqpen sheıit ketedi. Sóıtip, juttan aman qalǵan 10 ul men 5 qyzyn analary Evdokııa Danılovna áýpirimdep baǵyp-qaǵyp, olar eptep eńse kótere bergende, burq etip soǵys bastalady. Qyzyq bolǵanda jesir kempirdiń 10 uly: Htodos, Petro, Ivan, Vasılıı, Mıhaılo, Stepan, Nıkolaı, Pavlo, Andreı, Aleksandr barlyǵy maıdanǵa attanyp, táńirdiń qalaýy, taǵdyrdyń jazýymen túgeldeı qan maıdannan úılerine, otbasyna aman-esen oralady. Bul – tańǵalarlyq, esh tarıhta bolmaǵan oqıǵa! 10 ulyn maıdanǵa attandyryp, amandyǵyn tilep úıdegi bes qyzyna pana bolǵan Evdokııa keıýanany soǵystan keıin úkimet Kıevke shaqyryp, «Batyr ana» ordenimen marapattaıdy. Jaryqtyq, 1967 jyly 73 jasynda baqılyq bolypty. Sál keıin, 1984 jyly Brovahı aýylyna batyr ana Evdokııa Danılovnaǵa arnap úkimet eńseli eskertkish ornatady.
Bishkek-Tashkent avtotrassasynyń boıynda jol qarap turǵan – Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta balalarynan aıyrylǵan barsha analardyń qurmetine qoıylǵan «Qara kempir» eskertkishi tur. Uly Jibek jolynyń boıynda ómiri ókinishpen ótken ana maıdanǵa ketken qos bozdaǵynyń jolyn tosyp, taıaǵyna súıenip áli tur… Maıdanǵa aman attandyrǵan uldarymen ne tiri, ne óli qaýysha almaı, kúte-kúte tasqa aınalǵan ana!.. Bul eskertkish – jaı ǵana tarıhı eskertkish emes, ol – talaıly taǵdyr, soǵys zardabynyń taby saqtalǵan qasiretti belgi.
...Osy óńirdegi Qyzylsaı aýylynda Qalı esimdi ana bolypty. Ol Qosshyqul, Jeksenqul esimdi uldaryn ósirip, endi kelin túsirip, qyzyǵyn kóremin dep otyrǵanda soǵys bastalyp, eki uly birdeı Otan qorǵaýǵa attanypty. Jalǵyz qalǵan Qalı ana uldarynyń ıgiligine dep jıǵan malyn baǵyp, jol qaraýmen kún ótkizgen. Soǵys bitip, Jeńis týy jelbirep, eń bastysy, aman qalǵan azamattar oralyp, el máre-sáre qýanǵanda Qalı ananyń kóńiline kóktem, shańyraǵyna shattyq ornamapty. О́zgeniń qýanyshyn qaıtsin, óziniń ózegin jaryp shyqqan balapandarynan habar bolmaǵan soń? Sóıtken Qalı ana, sol qalpynda, aldynda – maly, aýzynda – zary, ómiriniń sońǵy kezeńderine deıin Qyzylsaıdy kezip júripti de qoıypty. Keıde aýyldyń shetindegi, tóbege shyǵyp jol qarap otyrady eken, al keıde balapandarymnyń kelgenin bilmeı qaldym ba degen oımen aýyldy aralap, uldaryn uzaq izdeıdi eken, jaryqtyq. Bertinde, ózge jurt «Jeńistiń pálen jyldyǵy» dep dúrkiretip toılap jatqan beıbit kúnderde de Qalı ana úshin surapyl jyldardyń bulty arylmapty, uldarynyń soǵystan oralýyn kútip júripti…
Bul qaıǵy dúıim eldiń basyna tússe de, emshi ýaqyt azdap umyttyrsa kerek, Qalı ananyń qasiretin tereń uǵynýdan qalǵan jurt ony «jyndy kempir» deıtin de bolypty. Bul tarıhty tereń zerttegenshe asyǵyp, el aýzynan estigenim boıynsha jazǵandyqtan qaı jyly ekenin dál aıta almaımyn, áıteýir Qalı ájeı óziniń eski toqal tamynda aıanyshty halde ómirden ótipti.
Qalı ananyń taǵdyry týraly áńgime el arasynda tarap, kórnekti aqyn Jaqsylyq Sátibekov «Qara kempir» atty poema jazdy, sol poemanyń jelisimen ánshi-kompazıtor Altynbek Qorazbaev júrekti syzdatyp án-tolǵaý jazdy. Sol «Qara kempir» zarly tolǵaýy Jeńistiń 40 jyldyq mereıtoıy qarsańynda, 1984 jyly jaryqqa shyqqan edi. Al eskertkish 1993 jyly ornatylypty, onyń avtory – músinshi Bolat Dosjanov.
Qalı ana qasyna jınalǵan balalarǵa óz muńyn shaǵyp, maıdanǵa ketken uldaryn kúnde eske alyp, bir sát arman-qııalǵa berilip ózimen-ózi sóılep ketedi eken, jaryqtyq: «Jeksenqul, Qosshyqulym – qos qulynym, senderge arnap qurt-irimshik jınadym. Toılaryńdy áli dúrildetip ótkizemiz. Qoılaryń da kóbeıdi. Myna jurttan seni surasam, «kelmeıdi» deıdi. О́tirik, senderdiń tiri júrgenderińdi myna júregim sezedi. Túbi meni izdep kele-sińder… Eh, qaraqtarym, sender meniń saǵynyshtan júdegen halimdi kórseńder ǵoı. Áıteýir aman-esen oralsańdar boldy. Odan basqa mende arman joq, qulyndarym. Beý, dúnıe-aı... » – dep muńǵa batyp kúbirlep otyrady eken. Uldaryna degen móldir analyq mahabbaty, ishin jaryp shyqqan perzentterine degen sezim-úmiti demi taýsylǵansha, kózi jumylǵansha Qalı anaǵa serik bolypty.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta uldaryn joǵaltyp, onyń zardabyn tartqan myńdaǵan ananyń biri –Atyraýdaǵy Qyzylqoǵa aýdanyndaǵy Sándi Deńgelbaıqyzy. Ol soǵysqa attanǵan jalǵyz ulyn 30 jyl boıy kútýmen bolǵan. Onyń Nábı atty uly munaıshy bolyp eńbek etip júrgeninde, kenetten soǵys oty burq etip, el azamattary Otan qorǵaýǵa attanyp jatty. 30 jastaǵy Nábı Mahambetuly qolynda munaıshy retinde brony bola tura maıdanǵa suranyp, óz erkimen 1942 jyldyń 11 qyrkúıeginde jaýmen kúresýge attanady. Kóp ýaqyt odan habar bolmaı, tek 1943 jyldyń sońyna qaraı anasynyń qolyna «qara qaǵaz» tıedi. Jaryqtyq, asyl ana júregi qaıǵyly bul habarǵa senbeı, 30 jyl boıy kún jibermeı taıaý Maqat stansasyndaǵy temirjol vokzalyna baryp, «áne-mine, jalǵyzym kelip qalar» dep búkil qalǵan ómirin baýyr eti balasyn zaryǵa kútýmen ótkizgen eken (1973 jyly 94 jasynda kóz jumǵan). Jerlesterin bul oqıǵa qatty tolǵandyrady. Sóıtip, 2020 jyly bozdaǵyn kútken anaǵa Maqat stansasynyń vokzaly aldyna taıaǵyna súıenip, kózin kúnnen kólegeılep, temirjol boıyna úmitpen qaraǵan eskertkish ornatyldy (ana beınesin músinshi Serik Mátenııazov jasaǵan).
...Qaraǵandy óńirindegi Qarqaraly tas joly boıynda Arqanyń qatal qysy men ańyzaq jazyna, aq qar, kók muzyna, aq jaýynyna tótep berip qazaq analarynyń ulyǵy – Qarqabat anaǵa qoıylǵan eskertkish tur. Ol – qazaq dalasyndaǵy analardyń bar asyl qasıetterin bir arnaǵa toǵystyrǵan taý tulǵa. Ańyz boıynsha, Qarqabat ananyń kenje uly Bolatqoja Qarakesek dep atalyp ketken.
Ulysty uıystyryp, rýdy uıytqan ult anasy Qarqabatty bilmeıtin biren-saran shyǵar bul óńirde? Keshegi Qazdaýysty Qazybek bıdiń arǵy ájesi, áıel de bolsa, el anasy atanǵan er júrek batyr anaǵa osydan biraz jyl buryn qoıylǵan kórnekti eskertkish. Tastuǵyr toǵyz joldyń torabynda toǵysar qansha qazaq balasyna rýh berip hám shejire qýǵyzyp, urpaq sabaqtastyrary sózsiz. Qarqabat ananyń danalyǵy, ómir joly men beınesi óskeleń urpaq úshin úlgi bolyp uzaq jyldar qala bermek. Sebebi, ol – halyq birligin, patrıotızmdi jáne parasattylyqty bildiretin nyshandarynyń biri. Ataǵy atan túıe shóktirer arýaqty ana bul kúnde tek shejire. El anasyn kópshilik asa qurmettep, tastan tuǵyr qoıdy. Bul da bir rýhanı baıýdyń belesi, árıne.
О́tken jyldardyń surapyl sáti, qasiretti kezeńi, qaıǵyǵa bókken analar muńy ult jadynda. Bolmaǵan balalyq shaq, oryndalmaǵan arman, úzilgen úmit, jarsyz ótken ǵumyr da soǵys deıtin zulmattyń enshisinde. О́tken kún iz-túzsiz ketpek emes, odan qalǵan belgi bar. Bir-birine uqsas taǵdyrlar qaı qıyrda da qaıtalanyp jatty. Al taǵdyr ólmes ónerge de, erekshe estelikke de ózek. Adam janyn ot jylýymen jylytatyn anaǵa arnalǵan án-jyrlar, eskertkishter kez kelgen jannyń anaǵa degen qurmetin asyra bermek.
* * *
...Uly Jibek jolynyń boıynda, Merkeniń Myńqazan-Qyzylsaı aýylynyń tusynda ómiri ókinishpen ótken ana maıdanǵa ketken qos bozdaǵynyń jolyn tosyp áli tur… Maıdanǵa, aman attandyrǵan uldarymen ne tiri, ne óli qaýysha almaı, kúte-kúte tasqa aınalǵan Qalı ana!
«O-o-oı, dúnıe-aı!
Qaraımyn batys jaqqa kele me dep,
Anasyn qaıǵy shekken kóre me dep.
Suraımyn ótkennen de, ketkennen de
Habaryn qos qozymnyń bere me dep»,
– degen bir shýmaq óleń qyzyl tasqa qashalyp jazylǵan. Qartaıyp, qajyǵan ana úmitin úzbeı qos bozdaǵyn kútip aýyl syrtyndaǵy tóbede búgin de tur. Eki perzentin tosa-tosa tasqa aınalǵan ana. Qasiret jutqan muńly ananyń bul beınesin kórgende «soǵys» deıtin tajaldyń qandaı alapat kúsh ekenin, soǵystyń saldarynan mıllıondaǵan taǵdyrlardyń osy Qalı ájeıdiki sııaqty kúl-talqan bolǵanyn árbir jan júregimen tereń sezinedi.
«Qaıran bizdiń shesheler! Ardy oılaǵan, shilik shaýyp, shı oryp, baý baılaǵan» dep aqıyq aqyn Muqaǵalı jyrlaǵandaı, qıyndyqqa qaıyspaǵan analar maıdanǵa ketken uldaryn óldige qımaı zaryǵa kútkeni anyq!
Saǵyndyq ORDABEKOV,
dáriger-hırýrg, medısına professory
Taraz