Dúrmegi kóp PhD dáreje

Maqpal Myrzabaı (ke­ıip­ker­diń qalaýymen aty-jóni ózgertildi) Qazaqstandaǵy bedeldi joǵary oqý ornynyń birinde doktorantýrany byltyr bitirgen. Biraq áli doktorlyq dárejesin qorǵamady. Oǵan birneshe sebep bar ekenin jetkizdi.

«Doktorantýrada 9 adam oqyp bitirdik, biraq áli eshkim qorǵa­ma­dy. Oǵan birneshe sebep bar. Akade­mııa­lyq jazý, ǵylymı ádisnama negiz­derin bakalavrıat, magıstratýrada meńgerýge múmkindik jasalyp, dok­torantýrada bul bilim tereńdeı tús­se, quba-qup. Biraq bizde olaı emes. Kitaphana qory men túrli shetel­dik bazanyń qoljetimdi bolmaýy da qıyndyq týdyrady. Taqyryp tań­daý kezinde naqty bir másele­den góri, zertteýge jalpylama sıpat kóbi­rek beriledi. Onyń ústine otandyq ǵalymdardyń jumysyn jınaqtaǵan ortaq bir bazaǵa da suranys bar»,  dedi M.Myrzabaı.

Al doktoranttardy daıarlap júr­­­gen hımııa ǵylymdarynyń (PhD) dok­tory Jeksen Toqtarbaı dáreje­ni qor­ǵaı almaýdy doktorantýraǵa túsý­diń tym ońaılyǵymen baı­la­nys­tyrady.

«Eń bastysy, bizde doktorantý­ra­ǵa túsý – óte ońaı, konkýrs joq deý­ge bolady. Sebebi doktorantýraǵa bó­linetin grant sany tym kóp. Jaz bolǵannan bastap ýnıversıtetter doktorant izdeıdi. Ýnıversıtet­ter­ge berilgen memlekettik tapsyrys­ty ıgermese, kelesi jyly beril­meı qoıady dep jantalasady. Aǵylshyn tili emtıhanynan ótse boldy, sony alýǵa daıyn, onyń ǵylymı izde­nisi, ǵylymǵa umtylysyna mán be­rilmeıdi. Sondyq­tan doktoran­tý­raǵa aǵylshynshasy táýir, magıstr dá­re­jesi bar ekiniń biri jaqsy stı­pen­dııasy úshin túsip alady. Úsh jyl oqyp shyqqany jetkilikti, dok­­torlyq dárejeni qorǵamaı qoıa salady, onyń kelip-keteri joq. Doktorantýrany oqyp, doktorlyq dárejeni qorǵaǵan, doktoranttardy daıarlap júrgen adam retinde aıtaıyn, doktorantýrada oqyp júr­­genderdiń kóbi bakalavrıat pen magıstratýrada ǵylymı jumyspen aınalyspaǵan, ǵylymı maqala jazýdy bilmeıdi. Sol sebepti ondaılar ǵylymı jetekshisinen úmit kútedi. Al jetekshisiniń ózi halyqara­lyq jýrnaldarǵa maqala jaza almaıdy. Sóıtip, qorǵaı almaıdy», deı­di J.Toqtarbaı.

Al aty-jónin ashyq kórset­kisi kelmegen keıipkerimiz dok­to­ranttardyń ǵylymı sapaly maqala jaza almaýyna oqytý sapasynyń álsizdigi sebep ekenin jetkizdi. Onyń oıyn­sha, otandyq ýnıversıtetterde oqy­­tylatyn pánder men ǵylymı ádis­nama kóp jaǵdaıda halyqara­lyq ǵy­lymı jýrnaldar talabyna saı zert­teý júrgizip, maqala ázirleý­ge kó­mektespeıdi. Halyqaralyq ba­zalar­da tirkelgen jýrnaldar kó­bine ǵylymı ádisnamaǵa qa­tań talap qoıady, teorııadan góri praktıkalyq zertteýge negizdel­gen jumystarǵa ba­symdyq beredi. Otandyq dokto­rant­tarǵa maqala­syn «Scopus» jáne «Web of Science» bazalarynda ındeksteletin jýrnaldarda jarııalaý úshin ǵy­lymı ádisnama negizderinen bilim men biliktilik jetispeıdi. Ýnıver­sı­tetterde oqytylatyn pánder bú­gingi zertteý jumystaryna qoıy­latyn halyqaralyq talaptarǵa saı kel­meıdi. Sol sebepti sheteldik jýr­­­­naldarda zertteý nátıjesin ja­­rııa­laý kúrdeli úderiske aına­lady. Onyń ústine bul jaǵdaı maqa­la jarııalaýǵa kómektesetin deldal­­dar­dyń kóbeıýine alyp keldi.

Jaqynda vıse-premerge saýal joldaǵan depýtattar da (Q.Taste­keev pen T.Júnisov) halyq­aralyq de­­rek­qorlarǵa kiretin ǵyly­mı ba­sy­lymdarda maqala jazý tala­byn dok­torlyq dárejeni qorǵaý­daǵy ne­gizgi qıyndyq retinde atady. De­pýtattyq saýalda: «Keıingi jyl­dar­­daǵy derekterdi taldaý negizin­de doktoranttardyń edáýir bóligi «Scopus» halyqaralyq derekqoryn­da jarııalaýda qıyndyqtarǵa tap bol­ǵany anyqtaldy, bul olardyń dıssertasııa qorǵaýyn qıynda­ta­dy. Mysaly, 2011 jyldan 2022 jylǵa deıin doktorantýrada 10276 adam bilim aldy, al qorǵaǵandar sany – 4497, bul doktorantý­rada oqyǵandardyń 44%-yn quraıdy. Bul – óte tómen kórsetkish. Olardyń kópshiligi halyqaralyq resenzııa­lanatyn ǵylymı basylymdarda maqalanyń bolmaýyna baılanys­ty qorǵaı almady. Budan bas­qa, 9616 adam memlekettik bıýdjet qa­rajaty esebinen oqydy, bul dok­torantýrada oqıtyndardyń jal­py sanynyń 93,5%-yn quraıdy. Bu­dan shyǵatyny, biz doktoranttardy memlekettik bıýdjet esebi­nen oqy­tamyz, bul rette olardyń odan ári damýy men doktorlyq dáre­jesin alýyna kedergi keltiretin ar­naıy qaǵıdalar belgileımiz», de­lingen. Bul jerde depýtattar dok­torlyq dáre­jeni qorǵaýǵa ha­lyq­aralyq derek­qorlardaǵy ǵy­lymı basylymdarda maqala jarııa­laý talabynyń 2011 jyly engi­zil­genimen, derekqorlar­ǵa kirýge, ony qoldanýǵa tek 2018 jyl­dan bas­tap memlekettik bıýdjet esebinen qarajat bólip, jaǵdaı jasalǵanyn meńzep otyr. Biraq, bir qyzyǵy, memleketten jaǵdaı jasalsa da, nátıje kerisinshe keri ket­ken. My­saly, 2018 jyly 4323 ma­qala jarııalansa, 2022 jyly tek 3853 ma­qala jarııalandy. Al eń so­raqy­sy, sol 2018–2022 jyldar ara­­lyǵynda jarııalanǵan 2644 ma­qala «jyrtqysh jýrnalda» (ıaǵnı jal­ǵan ǵylymı jýrnaldarda) ja­rııa­­laǵany úshin jaramsyz dep ta­nyldy.

Negizi gýmanıtarlyq baǵyttaǵy ǵalymdar úshin osy talapty múldem alyp tastaýdy usynatyndar kóp. Olar «Shetelge bizdiń tarıhymyz, ulttyq qundylyqtarymyz, tili­miz týraly materıal qyzyq emes, qa­jetsiz» degen ýájdi alǵa tartady. Alaıda buǵan qarsylyq bildirip júrgen dál sol gýmanıtarlyq-áleý­met­tik salanyń mamandary da bar. Sonyń biri – bilim berý salasy bo­ıynsha PhD, Zhubanov University rek­tory Laýra Qarabasova.

«Web of Science», «Scopus» derek­­qorlarynda ındeks­teletin jýr­naldarda maqala jarııa­laý talabyn áleýmettik-gýma­nıtar­lyq baǵyttaǵy doktoranttar úshin to­lyǵymen alyp tastaýdy usy­nyp júrgender bar. Bul – negizgi máseleniń sheshimi emes. Joǵary­da­ǵy keıipkerińiz aıtqan­daı, basty má­se­le doktoranttar­dyń ádisnama­lyq daıyndyǵynyń jetkiliksizdigin­de bolyp tur. Muny 2021 jyly júrgizilgen zertteýimiz de anyq kór­setti. Batystyń ǵylymı jýrnaldary zamanaýı baǵyttarda jumys isteıdi, al bizde áli kúnge deıin keńes kezindegi ádister qoldanylady. Odaq tusynda áleýmettik ǵylymdarǵa ba­symdyq berilmedi. Halyqaralyq jarııalanymdar, árıne, ǵylym­nyń negizgi nátıjesi sanalmaıdy, biraq búkil álemde zertteý nátıjele­rin taratýdyń jáne bar bilim kókjıe­gin keńeıtýdiń qýatty ádisi retinde qaras­tyrylady. Doktorlyq dáre­je alyp, ǵylymı uıymdarda, ýnı­ver­sıtette jumysqa turatyn doktorant báribir halyqaralyq jýrnaldarda maqala jazýǵa mindetti bolady. Sol sebepti olardy áýel­den, doktorantýrada oqyp júrgen ke­zinen-aq halyqaralyq jýrnal­darda jarııalaýǵa laıyqty ma­qa­lalar jazýǵa úıretýimiz kerek», deıdi L.Qa­rabasova. Ol ózi basshy­lyq ete­tin ýnıversıtette bul ju­mysty jú­ıeli júrgizýdiń joldaryn da en­gizipti. Aıtalyq, shetelderde doktorantýrany bitirip kel­gen Zhubanov University doktoranttaryna zertteý ádisterin úıretýge «Bolashaq» túlekterin tart­­qan. О́ıtkeni doktoranttardan ­1-kýrsty bitirgende maqala jáne ­dıssertasııa jazýǵa da­ıyn bolýyn talap etedi eken. So­ǵan saı ádistememen de qam­tamasyz ­etip otyr, 2022 jyly áriptesteri­men birge doktoranttar men olar­dyń je­tekshilerine arnal­ǵan «Bilim berý zertteýlerine kirispe: teorııa, ádis­­­ter jáne tájirıbe­ler» monografııa­­syn shyǵarýy – sonyń kórinisi.

Al joǵarydaǵy sarapshymyz Jeksen Toqtarbaı doktoranttardyń doktorlyq dárejesin qorǵamaý sebepteri tek maqalamen, másele tek sonyń aınalasyndaǵy túıtkilderdi sheshýmen shektelmeıtinin aıtady. О́ıtkeni doktorlyq dárejeni tek áleý­mettik-gýmanıtarlyq ba­ǵyt­taǵy ǵana emes, jaratylystaný salalary boıynsha daıarlanǵan doktoranttar da qorǵamaǵan, qorǵaı almaı júr.

«Hımııa, fızıka, bıologııa ǵy­lym­darynda zertteý jasaý úshin zamanaýı quraldarmen jabdyqtal­ǵan zerthana kerek. Sońǵy úlgidegi mıkroskoptar, zattardyń quramyn, sapasyn anyqtaıtyn jabdyqtar sekildi zertteý quraldary elimizde tapshy. Sondyqtan doktoranttar ǵylymı tájirıbe jasaı almaı­dy. Tájirıbe jasaı almaǵan zertteýshi maqala da jaza almaıdy, jarııalaı da almaıdy. Bizdiń ǵylymdaǵy eń úlken máseleniń biri osy. Qaıtpek kerek? Sannan sapaǵa kóshý kerek. Doktoranttardyń sanyn arttyra bergennen otandyq ǵylym damyp ketpeıdi. Odan da básekelestik qa­lyptastyrsa, myqtylar túsedi ári dok­toranttardy tym kóp daıar­laý­ǵa ketken qarajatty zerthana ja­saqtaýǵa, ǵylymı zertteý­ler júr­gizýge jaǵdaı jasaýǵa jumsaǵan jón. Mysaly, bizdiń zertteýlerge óte kóp hımıkat qajet, eli­mizde óndirilmeıtindikten ony shetel­derden aldyramyz. Sonyń sebe­binen onyń baǵasy qymbat, osydan da hımııa salasy boıynsha zert­teýshilerge tájirıbe jasaý, nátı­je shyǵarý qıyndaý. Sondyqtan otan­dyq ǵylymdy damytamyz desek, ǵalymdardy sapaly daıarlaýǵa kóńil bólý jáne jetkilikti jaǵdaı jasaý qajet», deıdi J.Toqtarbaı.

P.S. «Sebep nede?» dedik. Talap qoıylǵanymen, ony oryndaýǵa jaǵdaı jasalmaǵanynda eken. О́ıtkeni maqala barysynda baıandalǵandaı, halyqaralyq jýrnaldarda maqala jazý talaby qoıylǵan, biraq ony oryndaý úshin derekqorlardy qoldanýǵa 7 jyldan keıin ǵana múmkindik berilgen. Ǵylymı maqala jazýdy mindettegenimen, ony qalaı durys jazý keregin úıretý jaǵy jóndi jolǵa qoıylmaǵan. Ǵylymı zertteý jasaý­dy talap etedi, alaıda zertteý júrgizetin zerthana jasaqtalmaǵan. Balaǵa júzýdi úıretpeı turyp, ózenge jibere salǵanmen birdeı nemese balǵa bermeı, shege qaǵýdy suraǵan sekildi tirlik. Odan qandaı nátıje bolsyn... Sóz basynda «Sheshim qandaı?» dedik. Onyń bir parasyn máseleniń mánisin ishten biletinder aıtty. Túpkilikti sheshimdi jaýapty organdardan kútemiz.