M.Áýezovtiń «Kók qasqyr» aýdarmasy tabyldy

Shyǵarma 1928 jyly Frýnze qalasyndaǵy «Kır­gos­ızdat» tıpografııa­synan 10.000 danamen jaryqqa shyqqan eken. Kólemi – 35 bet. Kitaptyń muqa­basyn­da «M.Aýezov. Seryı volk. Detskıı rasskaz. Na kırgızskom ıazyke» dep berilipti. Kitaptyń artyna shyǵarmanyń qyrǵyz tilindegi qoljazbasy birge tir­kelgen. Biraq qyrǵyz tiline kimniń aýdar­ǵany jazylmaǵan. Kitap qyrǵyz tilinde bolǵandyqtan, asyqpaı tanysýymyz kerek boldy. Basynda bul shyǵarmany M.Áýezovtiń «Kókserek» shyǵarmasynyń qyrǵyz tilindegi aýdarmasy dep oıladyq. Keıin tanysa kele, múlde basqa shyǵarma ekenine kózimiz jetip, M.Áýezovtiń barlyq shyǵar­masyn qaıta qarap shyqtyq.

«Kók qasqyrdyń» qoljazbasy nemese kitaby bar shyǵar degen oımen jazý­shynyń qundy jádigerleri saq­talǵan Almatydaǵy M.Áýezov atyn­daǵy Ádebıet jáne óner ınstıtý­ty­nyń «Áýezov úıi» ǵylymı-mádenı orta­lyǵyna habarlasqan edik. Orta­lyqtyń ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Ermek Hankeı myrzadan tómendegideı jaýap aldyq.

«M.Áýezovtiń qoljazba murasy, ómi­ri men shyǵarmashylyq shejiresi, ár jyl­dary shyqqan kóptomdyqtary men bıblıografııalyq kórsetkishteri, shyǵarmalarynyń elý tomdyq tolyq jınaǵy, M.Áýezov ensıklopedııasy, t.t. eńbekterin qaıta qarap shyǵyp, «Kók qas­qyr» týraly eshbir derek kezdes­tirmedik.

M.Áýezov shyǵarmalary, sonyń ishin­de «Kókserek» qyrǵyz tiline aýda­rylǵan. Jalpy, Muhtar Áýezov jáne qyr­ǵyz ádebıeti – jan-jaqty zert­telgen sala. Naqty eńbekter bar. Tip­ti qyrǵyz-qazaq ádebı baılanysyn zert­teýshi mamandar da (qyrǵyz da, qazaq ta) bul jaıynda eshqandaı málimet bermepti. Bir boljam aıtsaq, bul áńgime Qyrǵyzstanda ár jyldary shyqqan M.Áýezov shyǵarmalarynyń qyrǵyz tilindegi jınaqtaryna enýi múmkin. Al «Kók qasqyr» – bizde jaryqqa shyqpaǵan jáne bizge belgisiz áńgime.

M.Áýezovtiń L.Tolstoıdan, A.Chehov­tan, Dj.Londonnan aýdarǵan áńgimeleri bar ekeni málim (ıtter men qasqyrlar týraly). Biraq bulardyń jarııalanýy «Kók qasqyrdan» kóp keıin jáne aýdarma bolady. «Kók qasqyr» bolsa, «balalar áńgimesi» dep atap kórsetilgen jazýshynyń tól shyǵarmasy eken. Sondaı-aq jazýshy jıyrmasynshy jyl­dardyń sońynda birneshe oqýlyq jazǵan. Mine, solardyń ishinde balalarǵa arnap jazǵan áńgimeleri de bar. «Ádebıet tarıhy» (1927), «Jetkinshek» (1930), 1929-1933 jyldary jazylǵan «HIH ǵasyr men HH ǵasyr basyndaǵy qazaq ádebıeti (6-klass)» eńbekterinde «Kók qasqyr» týraly málimet kezdespeıdi. Tek qana «Novyı aýl. Vtoraıa knıga dlıa chtenııa po rýsskomý ıazyký dlıa kazahskıh deteı shkol I stýpenı» atty oqýlyǵyna «Volchonok», «Napadenıe volka na stado» degen qasqyrlar álemi jaıynda jazylǵan áńgimeleri engen. Bunyń bári de mazmundas, taqyryptas bolǵanymen, «Kók qasqyrdan» keıin jazylyp, jaryqqa shyqqanyn atap aıtamyz. Bir tańǵalarlyq jaıt: 1928 jyly S.Sádýaqasovtyń jazýshylar­ǵa qoıǵan 6 suraǵyna bergen jaýabynda osy shyǵarmasy jóninde M.Áýezov eshteńe aıtpaǵan. «О́z jaıym­nan maǵ­lumat» dep atalatyn sol maqa­lasyn­da joǵalǵan eńbekteri týraly derek beredi. Biz biletin «Kókserek» povesi 1929 jyly jarııalanǵan. Al odan bu­ryn jazylǵan jazýshynyń «Kók qas­qyr» atty shyǵarmasy bar ekenin jáne qyrǵyz tilinde jeke kitap bolyp basyl­ǵany týraly óz basym habarym joq. M.Áýezov murajaıynyń dırektory, belgili áýezovtanýshy-ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Dıar Asqaruly Qonaev ta buǵan deıin ondaı málimetke kezdespegenin aıtty dedi de, bul shyǵarmany qazaq tilinde jarııalaý qajettigin aıtty. Jınaqtap aıtqanda, «Kókserektiń» jazylý tarıhyna jańa kózqaras ákeletin «Kók qasqyr» áńgimesi áýezovtaný salasyna qosylatyn tyń dúnıe dep eseptep, jarııalanýyn asyǵa kútemiz», dep nıetin bildirgen edi.

«Kók qasqyr» shyǵarmasynyń qys­qasha mazmunyna toqtala keteıik. Shy­ǵarma qyrǵyz tilindegi latyn árpi bol­ǵandyqtan, mazmunyn túsinýde qınala qoıǵan joqpyz. Desek te kitap eski bol­ǵandyqtan, keıbir betteriniń jazýy óshe bastaǵan, tozǵan deýge bolady. Sonda da oqýǵa tyrystyq. Negizinen «Kók qasqyr» shyǵarmasy tórt bólimge bólingen. 1-bólim – «Qozyǵa qasqyr tıdi», 2-bólim – «Qasqyrdyń apanynda», 3-bólim – «Bóltirik er jetti», 4-bólim «Kók qasqyrdyń ajaly» dep atalady. Ataýlarynan-aq oqıǵalardyń qalaı órbıtinin baıqaımyz. Keıipkerleri de kóp emes, bala Asylbek, atasy Jaqsylyq, qas­qyrdyń kúshigi Uıalas, Asylbektiń dostary tóńireginde aıtylady. Malǵa tynyshtyq bermegen qas­­qyrlardy izdeýge shyqqan aýyl adam­­dary qasqyrdyń apanyna joly­ǵady. Apannan jańadan tý­ǵan, áli kó­zin ash­pa­ǵan jeti bóltirikti kó­redi. She­ti­nen óltire bas­taǵanda, Asyl­bek ata­syna ótinip, bir bóltirikti asyraıyn­shy dep qıylady. Balanyń kóńilin qı­ma­ǵan atasy qoınyna bóltirikti salyp beredi. Aýyldastar aqyldasa otyryp, Uıalas dep atyn qoıady. Kishkene ból­tirik Asylbek pen onyń dostarynyń erme­gine aınalady. Bóltirik ósken soń qas­qyrlarǵa erip ketetini, anda-sanda aýylǵa bir soǵyp, bara-bara múlde joq bolyp ketkeni áserli sýretteledi. Shyǵarmanyń sharyqtaý sheginde oqý­dan kelgen Asylbekke aýyldastary qas­qyrlardyń aýyldaǵy maldarǵa ty­­nyshtyq bermeı jatqanyn aıtady. Asylbek aýyldastarymen jospar qu­ryp, qasqyrlardy ańdyp, qolǵa túsirip, óltirgeni baıandalady. Atasy Jaqsylyq qasqyrdyń qulaǵyndaǵy ózi salǵan eninen Asylbektiń Uıalasy ekenin tanıdy. Shyǵarma osylaı aıaqtalady.

Kitaptyń shyqqan jylyna qarap, jazýshy «Kókserek» shyǵarmasynan buryn osy «Kók qasqyr» týyndysyn jazǵan dep oılaımyz. Sebebi «Kók­serek» naqty derekterde 1928 jyl­dyń jeltoqsany men 1929 jyldyń qań­tar aılarynda Tashkent qalasynda jazyl­ǵandyǵy aıtylady. Naqty 1929 jyly jaryqqa shyǵady. Al «Kók qasqyr» qyrǵyz nusqasynda 1928 jyl dep kór­se­til­gen. Bizdiń paıymdaýymyzsha, «Kók qas­qyr» shyǵarmasy Kókserektiń al­ǵashqy nusqasy bolýy múmkin.

«Kók qasqyr» aýdarmasynda da, «Kókserek» shyǵarmasynda da qasqyr­­dyń ininen jeti bóltirik shyǵady. Altaýyn óltirip, eń kishisin balaǵa be­redi. Kók­serek shyǵarmasynda: «Kózin aýylǵa kel­gesin eki kúnnen soń ashty. Jurt asy­raýǵa kónedi desti. Kishkene Qurmash Kók­serek dep at qoıyp aldy. Attaryn bi­ledi. Shaqyrsa keledi» dep sıpattalady. Eki shy­ǵarmada da bóltiriktiń moıny­na jip taǵyldy dep aıtylady da, erjet­ken soń da aýyl ıtteriniń mańyna jolaı almaıdy, bólek júredi, ıaǵnı jatsynady. Uıalas ta, Kókserek te kúnder­diń kúninde qoıǵa shapqan qasqyrlarǵa ilesip, ketip qalǵandyǵy, úsh-tórt kúnnen soń qaıta ústi-basy batpaq kúıinde oral­ǵany, keıin múlde joq bolyp ketip, aýyl maldaryna tynyshtyq berme­geni sýret­teledi. Taǵy da bir uqsastyq – «Kók qas­qyr» shyǵarmasynda aýyl adamdary qoı­ǵa shapqan qasqyrlardy ańdyp, olardy ól­tirgeni aıtylady da, qasqyrdyń qulaǵyna salǵan eninen onyń Asylbektiń qasqyry ekenin tanysa, Kókserekti de óltirgennen keıin qulaǵynan tanyp, Qurmashtyń qasqyry ekenine kózderi jetedi.

Múmkin bizdiń muraǵattardan, ne bolmasa kitaphana qorlarynan shyǵarma­nyń túpnusqasy shyǵyp qalar. Desek te qo­lymyzdaǵy nusqany qazaq tiline aýdaryp, bastyrý josparymyzda bar. Qyrǵyz res­pýblıkasy Memleket­tik Orta­lyq arhı­vinen kitapty, tipti aýdar­­m­anyń qol­jazbasyn da aldyryp, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty «Áýezov úıi» ǵylymı-mem­lekettik ortalyǵyna tapsyrylsa qundy bolar edi. Bul iske atalǵan ıns­tıtýt muryndyq bolady dep oılaımyz. Eger bul shyǵarma týraly bizden de góri naqty málimet taýyp, onyń belgili áńgime ekeni jaıynda aıtýshylar bolsa, alǵystan basqa aıtarymyz joq.

Laýra DÁÝRENBEKOVA,

A.Qusaıynov atyndaǵy Eýrazııa gýmanıtarlyq ınstıtýtynyń dosenti, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty