Qaıtalanbas Qańly jazbalary

Arheolog ǵalym Alek­sandr Nıkolaevıch bul týraly «Kóne Túr­kis­­tannyń qupııasy» atty dári­sinde baıandady. Ortalyq Eýra­zııanyń ejelgi órkenıetter júıe­sinde Qańly memleketiniń at­qar­ǵan róline arnalǵan dáristi Túrkistan qalasynda «Qalam» bilimı-ǵylymı kóptuǵyrly jobasy uıymdastyrdy.

Qańly arys (proto-soǵdy) jazbasynyń aıǵaqtary Kúltóbe qalasynyń ornynan (Túrkistan oblysy, Ordabasy aýdany, Saryaryq aýyly) qysh taqta-kesteler túrinde tabylǵan bolatyn. Arheologııalyq jáne nýmızmatıkalyq materıaldar boıynsha bul taqtaıshalar bizdiń zamanymyzǵa deıingi I ǵasyr men bizdiń zamannyń I ǵasyr aralyǵynda jasalǵan.

«Bul – álemdik deńgeıdegi jańalyq. Ortalyq Eýrazııa aýmaǵynda taqtaıshalar­ǵa balama joq. Qazaqstan, Re­seı, Ulybrıtanııa, Izraıl, Fran­sııanyń bedeldi pa­leo­lıngvısteri zertteý ba­ry­syn­da onda qandaı jazý kelti­­rilgeni týraly birneshe nusqa keltirdi. Zertteý nátıjesi taq­taı­sha­lardaǵy jazýdyń jol bolyp jazylǵanyn, arameı álipbıimen berilgenin kórsetti. Ejelgi ıran tiliniń shyǵys dıalektileriniń biri anyqtaldy, ony Qańly memleketine tán bólek kórsetýge bolady», dep málimdedi arheolog.

Kúltóbe mátinderi (jalpy sany – 30) bizdiń dáýirimizdiń alǵashqy ǵasyrlaryndaǵy Ortalyq Azııaǵa qatysty saıası, áleýmettik jáne tarıhı-mádenı sıpattaǵy mańyzdy aqparatty qamtıtynyn aıtady arheolog. Taqtaıshalarda ejelgi memleketter men iri qala ortalyqtarynyń (Nahsheb, Samarqand, Kesh, Shash, Buqara) ataýlary, kisi attary, ejelgi bıleýshilerdiń laýazymy jazylǵan. Sonymen qatar áleýmettik termınder («shatyr adamdary» – kóshpeliler); memlekettik termınder («asyl zattar» – qazyna); qoǵamdyq jumystar («qalanyń negizin qalaý, qala salý»); dınastııalyq jáne týystyq termınder («ul»); qyzmettik sózder, aı­maqtyq masshtabtaǵy tarıhı oqıǵalardy ataý jáne jergilikti bıleýshilerdiń is-áreketi, taǵy basqalary kezdesedi. Qańly memleketiniń joǵarǵy taby memlekettik deńgeıde jazýdy meńgergen.

Professor Podýshkın qaı­­talanbas jazbalar qazaq má­denıetiniń Ortalyq Azııa­nyń tarıhı-mádenı murasyna qosqan uly úlesiniń dá­leli dep sanaıdy: «Jo­ǵary deńgeıli órke­nıet­tiń kórinisi jáne mem­lekettiliktiń aıryqsha bel­gisi retinde Qańly jazbasy Qazaqstannyń qazirgi ǵylymı jáne azamattyq qoǵamy úshin úlken áleýmettik mańyzǵa ıe. Bul jádiger qazaq ata-baba­larynyń tól murasy jáne ejelgi salt-dástúri qanshalyqty baı ári úlken ekenin anyq kórsetedi. Bizge ony memleket jáne halyqara­lyq qaýymdastyq deńgeıinde saqtap, nasıhattaý qajet. Jazba mádenıeti – adamzat qol jetkizgen eń uly jetistik­terdiń biri ekenin, álem­de sanaýly ǵana el «burynǵy babalarymyzda jazba bolǵan» dep aıta alatynyn atap ótkim keledi», deıdi arheolog.