Kúni keshe Astana tórinde qazaq pen qyrǵyz ulty zııalylarynyń, atap aıtsaq, mádenı-ǵylymı sala tulǵalarynyń, qaıratker aqsaqaldarynyń kezdesýi ótti. Jıyndy elimizdiń Memlekettik keńesshisi Erlan Qarın júrgizip otyrdy. Qyrǵyz tarapynyń sóz tizginin osy eldiń Memlekettik hatshysy Súıinbek Qasmambetov ustady. Aǵaıyn eki ulttyń eleýli tulǵalary oıyn ortaǵa salyp, rýhanı baılanystyń jańa kezeńine qatysty jón-jobasyn usyndy. EKSPO-ortalyǵynyń ekinshi qaptalynda qazaq-qyrǵyz jastarynyń alqaly jıyny ótip jatty.
Bizge bul is-shara bir kezdegi Shyńǵys Aıtmatov uıytqy bolǵan «Ystyqkól forýmynyń» jalǵasyndaı ıakı ósıetindeı kórinip turdy. Buǵan «shúkir!» deımiz.
Osy jıynnyń aldynda, 17 sáýirde «Egemen Qazaqstan» gazetinde ádebıettanýshy-akademık Abdyldajan Aqmatalıevtiń «Qazaq-qyrǵyz bir týǵan, alǵa qaraı umtylǵan...» atty maqalasy jaryq kórip edi. Munda ǵalym: «Qyrǵyz-qazaq ıntellıgensııasynyń qalyptasýynda eki halyqtyń ǵalymdary úlken ról atqardy» dep baǵa bergen. Bul – shyn sóz. Dálirek aıtsaq, 1960-1990 jyldary ádebıetshi tulǵalarymyz, aqyn-jazýshylarymyz eshkimniń nusqaýynsyz-aq dástúrli tarıhı baılanysty syndarly deńgeıge kótere bildi. Árıne, bul qarym-qatynastyń negizderine qatysty derekter áli de tolyǵa túsýi kerek. Bul kóp aıtylatyn Shoqan men «Manas», Muhtar men «Manas», Súıinbaı men Qataǵan, M.Áýezov pen Sh.Aıtmatov t.b. áleýetti zertteý baǵytyn baıyta túsedi dep sanaımyz.
Sol mashat-bastaýǵa (qyrǵyzsha bashat – bulaq) qatysty birer oıdy dáıekteı ketýdi durys sanaımyz.
Birinshisi – Ýfadaǵy «Medrese Ǵalııa» bastaýy. Túrki dúnıesine ortaq tulǵa, soıy asyl Zııa Kamalıdyń (1873-1942) rýhy shat bolsyn, osy ǵulama negizin qalaǵan oqý ornynda bashqurt, tatar, qazaq, qyrǵyz, qaraqalpaq, qumyq t.b. balalary oqyp, keıin ult-ulysynyń bilim-ǵylymyn, baspasózi men jańa ádebıetin qalyptastyrdy. Mine, osy qutty shaharda eki azamat – qyrǵyz Ishanǵalı Arabaıuly men qazaq Hafız Sársekeuly oı biriktirip, 1911 jyly tuńǵysh ret jádıttik baǵyttaǵy «Qazaq-qyrǵyz álippesin» jazdy («Qazaq ýá qyrǵyz balalary úshin osýl saýtııa ılá jazylǵan álippe ıakı tóte oqý». Móráttıb ýá náshárlári: Mádrásá-ı Ǵalııadaǵy qyrǵyz ýá qazaq shákirtteri. Qurastyrǵan Ishanǵalı Arabaev jáne Hafız Sársekeev. – Ýfa: Sharq mátbáǵási, 1911. – 52 b.). Álbette, A.Baıtursynulynyń 1912 jyly Orynborda shyqqan bilikti, salmaqty «Oqý quralynyń (Qazaqsha álippe)» jóni bólek, biraq ózderin sol Aqańnyń shákirti sanaǵan qos azamattyń bastamashyldyǵy, ójettiligi tarıhqa enýi qajet. Sondaı-aq osy data qos eldiń fılologııa, lıngvıstıka salasynyń birlik kúni retinde aıqyndalsa deımiz.
Ekinshisi – 1916 jyldaǵy úrkinshilik taǵylymy. Bul – týysqan eki ult úshin de eń aýyr shaq. 1916-1917 jyldary san myń adam týǵan jerinen amalsyz Qytaı aýdy. Babalarsha aıtsaq, «bir jaǵy – jar, ekinshi jaǵy – quz» ahýal. Ásirese, qyrǵyz ulty údere kóshti. Jańylyspasaq, sol kóshtiń ishinde bolashaq qyrǵyzdyń klassıgi, bul kezde jas bozbala Qasym Tynystanuly da júrdi. Sol qaraly da jaraly kúnderde Alash kósemi Álıhan Bókeıhan bastap, Peterbordyń jaýapty oryndaryna, GosDýmaǵa deıin dabyl qaqty. «Qyrǵyz halqyna kómek» dep, elden jylý jınady. Buǵan kýá – tarıhı «Qazaq» gazetindegi materıaldar. Bir maqaladan úzindi oqıyq: «Muhametjan Tynyshbaıulynyń jınaǵan maǵlumatynsha, Qytaı jerine (Qulja, Qashqar ólkesine) bosqan qyrǵyzdyń sany 164 myń adam eken. Osy (1917) jyldyń ıúline deıin qalǵany – 83 myń, jerine qaıtqany – 69 myń, Qytaı jerinde qalǵany 12 myń. Biz buryn qyrǵynǵa ushyraǵan jalǵyz qyrǵyz dep júrýshi edik. Jarkent ýezindegi albandardyń (uly júz) bosqany da, qyrǵyny da qyrǵyzdan kem emes eken. Alash azamaty, qulaqtaryńa salamyz! Qyrǵyz baýyrlaryńdy umytpa!». Bul – bir derek. Ekinshi derek – Birinshi jalpyqazaq sezi qaýlysynda mynandaı sheshim bar: «Jetisý oblysyndaǵy ashtyqtan qyrylyp jatqan qazaq-qyrǵyzǵa alash balasy járdem berýin sıez ótinedi».
Mundaı oı, usynys, derek Alash gazetterinde tunyp tur. Bizdińshe, osy úrkinshiliktegi birlikke eskertkish qoıý – búgingi urpaqtyń asyl paryzy. Tipti eki eldiń sýretkerleri roman jazyp, kórkem fılm túsirse de quba-qup.
Osy joldaǵy basty qadam – Qyrǵyz eliniń doktoranttary (tarıh, ádebıettaný, jýrnalıstıka baǵyty) «Qazaq» gazetindegi qyrǵyz halqynyń ahýaly», «Alash gazetterindegi qyrǵyz úrkinshiligi» t.b. taqyrypty qaýzaı bastasa, eki el arasyndaǵy qyl ótpeıtin baýyrlastyq bekı túser edi.
Úshinshisi – Alash muraty týraly. Bul – bizdi biriktiretin rámizdi kezeń. О́z basym «Qazaq», «Aqjol», «Tilshi» gazetterinen Ishanǵalı Arabaıuly men Qasym Tynystanulyna qatysty keminde 30-ǵa tarta maqala, derek oqydym. Mysaly, áıgili qazaq aqyny Ǵumar Qarashtyń «О́rnek», «Turmysh» atty kitaptaryn taratýǵa Ishanǵalı belsene atsalysqan. Qyrǵyz Qasymnyń «Alashqa» atty óleńi keıingi barlyq jınaǵyna endi. Aqyn bylaısha tolǵanady:
«Alashym, kandaı edı býrýngy shak,
Ol kandaı kara týman ortagy tap?
Býl zaman – okýý-bılım zamanasy,
Iske kır, belıńdı býý, bekem ýstap...».
1922 jyly Tashkentte Alash zııalylary qurǵan (tóraǵasy Halel Dosmuhameduly) «Talap» mádenı uıymynyń basqarma quramynda da Qasym júrdi. Osy qalada joǵary deńgeıde ótken Aqańnyń 50 jyldyq mereıtoıynda («Kırınpros» ıaǵnı halyqqa bilim berý ınstıtýty uıymdastyrǵan) qyrǵyz zııalylary tik turyp qyzmet etken. Sondaı-aq qyrǵyz klassıgi Qasym Tynystanulynyń alǵashqy óleńderi qazaqtyń tarıhı «Aq jol» gazetiniń (Tashkent) izashary «Jańa óris» gazetinde (1920 jyl, 18 sáýir – 27 shilde) jarııalanǵany da – zertteýge laıyqty taqyryp.
Tórtinshisi – Qyrǵyz topyraǵyndaǵy qazaqtyń bereke-birligi. Bul tosyn taqyryp emes. Tarıhtyń ári sabaǵy, ári taǵylymy. HIH-HH ǵasyr bizdi ábden synady. Biz eki-úsh qyzyq oqıǵany bilemiz. О́mirdiń buralań prozasy... Qazaq pen qyrǵyz tereńdeýge sekemdenetin, bir-biriniń kóńiline qaraıtyn Han Kene joryǵyna qatysqan Aǵybaı batyrdyń urpaǵy qıyn kezeńderde Qyrǵyzstandy panalaǵan. Alashtyń birneshe qaıratkeri NKVD-dan izin jasyryp, qyrǵyz arasyna baryp aman qalǵan. Sonyń biri – Buhara respýblıkasynda premer-mınıstr orynbasary bolǵan, tuńǵysh Qazaq bilimpazdary sezine sol jaqtyń ókili retinde qatysqan Myrza Naýryzbaıuly. Bolshevızmniń syńarjaq ekonomıkalyq saıasaty Qazaqstandy et tapsyratyn aımaq retinde belgilegende, qazaq halqy áp-sátte alapat ashtyqqa urynǵan. Bir qaýym qazaqtyń qyrǵyzǵa baryp jan saqtaýynyń sebebi sol...
Bárimiz qyrǵyzdyń birtýar óner qaıratkeri Súımenqul Chokmorov Baqtyǵul rólin somdaǵan «Qarash-Qarash oqıǵasy» fılmin jaqsy bilemiz. Týyndy túrkige ortaq qaıratker Turardyń ákesi Rysqul týraly. Buǵan klassık M.Áýezovtiń povesi arqaý bolǵany málim. Osynda Jarasbaı degen kúrdeli keıipker bar. Sońynda osy bolys kekti Baqtyǵuldyń oǵyna ushady. О́mirde biri – Saımasaı Úshkempiruly, ekinshisi – Rysqul Jylqaıdaruly. Bolshevık kózqarasymen aıtsaq, bitispes, ymyrasyz eki taptyń ókili. 30-jyldary ekeýiniń de urpaǵy qyrǵyz asqan. Biz myna zamanda T.Rysqulovtyń nemere týysymen jolyqtyq. Bishkekte. Kóp jyl Qyrǵyzstan qarjy mınıstrliginde jaýapty qyzmet atqarypty. Qudaıdyń qudiretimen sol salada Saımasaıdyń da urpaǵy jumys istepti. «Bir kúni, – dep edi sonda marqum Ahmet Qulnazaruly, – táýekel dep Turar atamyz ashý-yzamen atqan Saımasaıdyń urpaǵyn dámge shaqyrdym. «Qıyn kezeńge, kúrdeli jaǵdaıǵa bizdiń ne kinámiz bar? Endi aǵaıyn bolyp júreıik...» dep. Ol da kelisti. Qushaq jaıyp, qol alysyp, baýyrlastyq. Arýaq qoldady dep oılaımyn...».
Bizdińshe, osy túsinistik oqıǵasy bárimizge tálim bolǵany abzal. Biz Kenesary hannyń Qyrǵyz joryǵy men onyń kúrdeli hám shetin deregine de aǵaıyndyqtyń parasat bıiginen qaraýymyz kerek. Túrkistan danalyǵyn jyrlaǵan Maǵjan aqyn da osyny aıtady.