Bizdiń ult o basta bir aýyz sózden kóktep, kórkeıgen sekildi bolady da turady. Ol qandaı sóz deseńiz, «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyrynda Qarabaı men Sarybaı sert baılap, quda bolǵandaǵy sóz. Ol bálkim qaryn quda, álde ekeýin serttestirgen dostyq shyǵar, áıteýir osyndaı kóbeıý men molaıýǵa, ıaǵnı ósip-ónýge, óris keńeıtip, órkendeý jolynda jaqsylyqqa jaralǵan qasıetti sóz ekeni daýsyz.
Aqseleý Seıdimbek jıhankezderdiń qazaq dalasynda eldik deńgeıdegi nebir úlken máseleler, ulys qamyn kúıttegen uly ister eshqandaı kepilsiz-aq bir aýyz sózben, bergen ýádemen sheshile beretinin tańǵala ári súısine jazǵanyn aıtady. Sózde turý, sertten taımaý adamzat balasynyń eń asyl qasıeti ekenin erte bilgen qazaq. Adamnyń quny sózinde turýymen, ýádesine saı is atqarýymen ólshense kerek, teginde. Abaıdyń «Sózine qaraı kisini al, kisige qarap sóz alma» degeni osyndaıda qylań beredi. Bylaı qaraǵanda bir aýyz sózde turǵan ne bar? Bir aýyz sózde ne joq? Bul týraly Kákimbek Salyqov jazǵan óleń de bar:
«Bir aýyz sóz qasiretti tyıady,
Bir aýyz sóz aıyqpas dert jııady.
Bir aýyz sóz álemge áıgi etkizse,
Bir aýyz sóz jamanatqa qııady.
Bir aýyz sóz muhıttardy jalǵaıdy,
Bir aýyz sóz uran bolyp samǵaıdy.
Bir aýyz sóz ushsa baqyt qusy bop,
Bir aýyz sóz arsyz jandaı aldaıdy.
Bir aýyz sóz tań Sholpanyn áperer,
Bir aýyz sóz anańdaı bop mápeler.
Bir aýyz sóz ul týdy dep qýantsa,
Bir aýyz sóz áke ólimin ákeler.
Bir aýyz sóz jan tetigin tabady,
Bir aýyz sóz myń áýrege salady.
Qımas jandar kóz jumarda qoshtasyp,
Bir-aq aýyz sóz aıtysyp qalady».
Áńgimeni sonaý «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyrynan bastaǵanymyz tegin emes. Onda oqıǵa kún balasy men tún balasy – Sarybaı men Qarabaıdyń sóz baılasyp quda bolýynan bastalyp órbıdi. Ańda júrip kezdesken izgilik (Sarybaı) pen zulymdyq (Qarabaı) ıesi sert túıip, qaryn quda bolǵany eshbir ispen, qazirgishe qujatpen bekimegen. Sende ul, mende qyz týsa, quda bolamyz degen jalǵyz aýyz sóz (sert) ǵana. Túptep kelgende bul – el bolýdyń, áýlet pen áýlet birigip, dúnıege jańa shańyraqty ákelýdiń, sonyń arqasynda urpaq súıip kóbeıýdiń negizi. Kóbeıý óz aldyna, eger ul men qyz týsa, arada altyn kópir túzilip, óris keńıdi. Sol eki arada eki qudanyń aldynan shyqqan býaz maral jaratylystyń obal-saýabynyń beınesi sekildi. Qarabaı Sarybaıǵa atyp bershi dep jalynady. Sarybaı «Atpaımyn, býaz eken, obal bolady», dep azarda-bezer bolady. Qarabaı sonda qudasyn azǵyrady. «Dostyǵymyz, qudalyǵymyz qaıda qaldy?» dep minbeleıdi. Sarybaı «quda bolsaq aıanarym joq» degendeı maraldy sadaqpen tartyp salady. Ishinen egiz laq shyǵady. Túptep kelgende Sarybaı býaz maral men týmaǵan eki laǵynyń obalyna qalady. Sóıtip, qaıtar jolda attan qulap jan tapsyrady. Bul da álgindegi bir aýyz sózdiń, qudalyqtyń arqasy. Áıtpese, Qarabaı qansha azǵyrsa da, Sarybaı maraldy atar ma edi, atpas pa edi? О́ıtkeni jyrdyń basynda Sarybaı ómir boıy jaqsylyq jasap, alǵys alǵan, eshteńeniń obalyna qalmaǵan jan edi ǵoı. Qarabaı atpasyna qoımaı kóndirdi.
Sarybaı ólgen soń Qarabaı sertten taıdy, «Jetim ulǵa qyzymdy bermeımin», dep kóship ketedi. Naqtylaǵanda sózinde turmaıdy. Bul jerde Sarybaı men Qarabaıdy jekelegen adam dep qarastyrýǵa bolmaıtynyn aıttyq, kún men tún balasy, ıaǵnı dúnıeni ustap turǵan eki uly kúsh. Ekeýiniń jylqysy jer betine syımaıtynynyń ózi kóp jaıdan habar beredi. Qysqasy, Qarabaı – ant atqan adam. Qazaqta ýáde – Qudaı sózi. Ýádeni oryndamaǵandy ant atqan nemese Táńir atqan dep ataıdy (Abaı shyǵarmashylyǵynda qoldanatyn aýyr sózderdiń biri osy). Sóıtse de, Qarabaıdyń sertten taıǵanyna qaramastan eki eldiń ókilderi, tipti Qarabaıdyń qarsylyǵyna qaramastan onyń elindegilerdiń ózi Sarybaı men Qarabaı shańyraǵynda dúnıege kelgen Qozy men Baıandy qosýǵa nıetti. Sebebi arada eki baıdyń serttesken qudalyǵy, ıaǵnı bir aýyz sózi bar. Eki eldiń joralǵysyn, ıaǵnı qudandaly bolýyn ustap turǵan – jalǵyz aýyz sóz. Ejelden qalyptasqan qazaqtyń túp sanasy, sonyń negizinde túzilgen ulttyq oılaý júıesi Qudaı sózi ýádege, adaldyqqa, sonyń negizinde qurylatyn bolashaq otbasynyń ózine osylaısha alańdap, asa baıyptylyqpen qaraǵanyn ańǵarý qıyn emes. Ásirese áýlet isine, shańyraq kóterýine jasalǵan alǵashqy qadamǵa asqan yjdaǵattylyqpen mán berip, kózdiń qarashyǵyndaı saqtaǵany «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyrynan bastap jyr-dastan, tolǵaý retinde órilgen barlyq ulttyq ádebıet qaınarynan kórinedi. Bir ǵana mysal, «Qozy Kórpesh» jyrynda Qarabaı qyzymdy Qozyǵa bermeımin dep Sarybaı elinen irgesin aýlaq salýǵa túp kóterilip kóshkende, onyń asyrap alǵan eki qyzy Aı men Tańsyqtyń eli men jeri, kóli men belimen qoshtasýyndaǵy túıindi sóz:
«Segiz saı taý bitken-di, sala aman bol,
Halaıyq, qalǵan eldiń shaly aman bol.
Qarabaı qaıyn atań senen qashty,
Jórgekte Qozy Kórpesh bala aman bol», bolyp keledi.
Qarabaıdyń asyrap alǵan qyzdary bolsa da, eldiktiń sózin tý etip, amanat, ant pen ýádege qııanat joǵyn aıtyp, tiri bolsa atastyrylǵan jaryn tappaı qoımas degen úmitpen attanyp barady. Bul qyzdardyń ǵana emes, sol kezdegi el tileýi deýge turarlyq. Qarabaıdyń qosaǵy, besiktegi Baıannyń anasy bolsa da, bolmasa da onyń anttan attaǵanyna qarsy. Munyń astarynda bir aýyz sertti sóz baılaǵan adaldyq pen aq mahabbat, sol sezimdi baıandy etetin bolashaq otbasynyń qundylyǵy jatqan joq pa? Qazaq otbasy máselesin, tipti eki jastyń bolashaǵyn besikten bastap oılaǵanyn kóremiz.
Dúnıeniń ekinshi shetine túp kóterilip kóshken el de besikte qalǵan náresteniń amandyǵyn tilep barady. Qaıtken kúnde ant pen ýádeni, ata saltty buzbaý kerek. Ol buzylǵan kúni el buzylaryn emeýrin etip tur. Álkeı Marǵulannyń jazýynsha, «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyry eki myń jyl boıy qazaq dalasyn terbetip kele jatqan kóne shyǵarmalardyń biri: «Qazaq ádebıetinde ǵasyrlar boıy jarqyn túrde jyrlanyp kele jatqan «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyry – eń eski ańyzdardyń biri. Ol – kóne zamandaǵy túrki, mońǵol taıpalarynyń arasynda kóp taraǵan bir ǵajaıyp oqıǵanyń sıýjeti. Bul ańyzdyń eń eski dáýirdegi (b.e.III ǵasyr buryn) beınesi jarqyn órnek, altynnan quıylǵan eskertkish retinde saqtalǵan. Onda «Shoqterektiń», onyń túbindegi eki jastyń kelbeti keltirilgen. «Shoqterekti» sýrettegen bul altyn beıne XVIII ǵasyrdyń ishinde, Ertistiń kúnshyǵys jaǵynda jatqan baıtaq daladan, Altaı taýyna taıaý jerden tabylǵan. Ol beıne búginde Ermıtajda saqtaýly tur. Ǵalymdardyń zertteýi boıynsha bul epıkaly altyn beıne bizdiń zamanymyzdan III-IV ǵasyr buryn jasalǵan. Ol sýretti eski jazýlarda «kóshpeli eldiń demalatyn aǵash túbi» dep ataǵan. Qazaq pen altaı tilderinde «shoq (chok) terek» deıdi. Ádemi shoq terektiń túbi, onda otyrǵan jigit pen qyzdyń sýreti altyn ilgektiń betine túsirilgen sýrettiń negizgi fony – japyraǵy kóp shoq terek. Onyń túbinde bir jas áıel men saqa kisi otyr. Olardyń tizeleriniń ústinde ólip jatqan alyp erdiń beınesi. Onyń basy jas áıeldiń tizesinde, qushaǵynda bolsa, aıaǵy, bóksesi saqa kisiniń aldynda jatyr», dep jazady Álkeı Marǵulan. Kóneden kele jatqan dastan túrki tildes halyqtardyń birazyna ortaq, bizde birneshe nusqasy saqtalǵan. Jyrdan ejelgi qazaqtyń dúnıetanymy, salt-sanasy, turmys-tirshiligi, nanym-senimi ańǵarylady. Qarabaıdyń qyzdary Aı men Tańsyqtyń «Jórgekte Qozy Kórpesh bala aman bol», dep tileýi, Qozynyń aǵasy Aıbastyń Qarabaıdyń jurtyn izdep taýyp, Baıandy kezdestirip, baýyry Qozyǵa atastyrylǵan qalyńdyǵy baryn qulaǵdar etýi, qos ǵashyqtyń qosylýyna jaǵdaı týdyrýy eldiń adaldyq pen mahabbatqa jaqtas ekenin, bolashaqta shańyraq qurmaq eki jastyń qosylýyn qalaıtynyn áıgileıdi.
Túrki halyqtary arasynda, onyń ishinde ásirese qazaq topyraǵynda myńjyldyqtar boıy jasap, ulttyń rýhanı qoregine aınalǵan dastan eki jastyń mahabbatyn áıgilep qoımaıdy. Olardyń shańyraq kótergenderin kóksegen eldiń peıili men nıetine de qanyqtyrady. Sarybaı attan qulap mert bolyp, habarsyz ketkende súıegin qaýym el izdep shyǵady. Súıegi tabylǵan soń el-jurty qarap qalmaıdy. Zaıyby Sarybaıdy arýlap attandyrǵan soń, eldegi bir aǵaıynyn bı saılap, as bergizedi. Qarabaımen qudalyq týraly kelisken sózin aıaqsyz qaldyrmaý maqsatymen kelissózge kisi attandyrady. Qalaı da qudalyq sert pen ýaǵdany saqtaýǵa tyrysqany baıqalady. Jalǵyz-aq Qarabaı kergip, shorshyp túsedi de otyrady. «Ý ishseń rýyńmen» degen qazaq qashanda el-jurtymen birge ekenin osy shyǵarmadan ańǵarýǵa bolady. Sol zamannyń ózinde eki jastyń qosylyp, shańyraq kóterýine áýlet úlkenderi, el aǵalary kiriskeni kóp jaıttan habar beredi. Dalalyq órkenıet birden ósip-jetilip, sol kúıinde týa salǵan joq qoı. Ol – qanshama myńjyldyqta túzilip shyqqan sana men rýhtyń jemisinen týǵan salt-dástúr qazynasy. Áýlet pen shańyraqtyń bereke-birligine qatysty ulttyq salt-dástúrden artyq ınstıtýt bar ma?
«Áke turǵanda ul sóılegennen bez, sheshe turǵanda qyz sóılegennen bez» dep artyq ketken jerin tyıyp otyrǵany týraly mysal jetkilikti. Otbasy oırandalyp, áýlet ishinde alaýyzdyq týsa, el irgesi sógilerin qazaq erteden paıymdap, ár keleńsizdiktiń aldyn alyp, tyıym sala bilgenine osy «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyrynyń ózi mysal. «Aǵaıyn araz bolǵan soń, el ekige jaryldy», deıdi Dýlat Babataıuly. «Qara isińe dem berip, qaraıtty ádeıi aǵyńdy», dep kúıingen zar zaman aqyndarynyń qaýip etkendegi sózi durys qana emes, óte durys ekenin ańǵaramyz. Aǵaıynnyń arasy ashylsa, eldiń de berekesi qashady. Zaman ózgergen joq, teristiktiń bári aram pıǵyldy otarlaýshylardyń qolymen qasaqana jasaldy. Teris nárse durysqa sanalǵan soń, myńjyldyq salt-sana men tálim-tárbıe iske alǵysyz kúıi qaldy. Sonyń salqyny men keri qazir jónge aınalyp bara jatqany shoshytady. «Otan otbasynan bastalady» degen qazaqtyń otbasy ınstıtýtyn, áýlet yntymaǵyn qaıta qarap, jandandyrsa, nur ústine nur. Qazaq otbasy men áýletiniń zamanaýı negizgi ustyny nege nasıhattalmaıdy? Bizde asa mańyzdy sheshimder shyǵarylǵanda tek qana Batystyń ilimimen ýlanyp qalǵan psıholog, sosıologterdiń tujyrymy ǵana emes, ulttyq tanymnyń ıgiligi men jetistigi eskerilýi kerek qoı. Otbasy qundylyǵy – Otan ıgiligi, oǵan sóz joq. Endeshe, qyldan jińishke, qylyshtan ótkir osy uǵymǵa kelgende, asqan baıyptylyq pen qyraǵylyq tanytqan el utady. Osydan eki myń jyl, bálkim odan buryn shyǵyp, búginge jetken jyrdyń negizgi ózegi otbasy men áýlet áńgimesine tirelgeniniń ózi kezdeısoq emes. Demek budan myń jyl buryn da otbasy men áýlet Otan tiregi bolǵan. Qazaqtyń kóne jyrlarynda aıtylǵandaı, at ústinen júrdim-bardym qaraýǵa kelmeıtin óte kúrdeli másele.
Aınalyp kelgende qundylyqtar aıaqasty bolyp, qunymyz nege qashty, qadirimiz nege kemidi? Sebebi sózde bátýa joq. «Aıtylǵan sóz – atylǵan oq», ant, ýáde retinde qarastyrylǵanyn kóremiz buryn. Bergen ýáde sol ornynda qalǵan soń kiside qun qala ma? Sóz adamnyń quny, aıtyp alyp istemediń be, onda qun da, qadir de, bátýa da joq eken. Áýelde aıtylǵan bir aýyz sózdiń sońynan Sarybaı men Qarabaı áýleti qalaı túp kóterilip jumyla kirisse, qazirgi jaýapkershilik odan bálen ese zor. Sóz júzege aspaǵan soń senim ketedi, senim ketken soń is bekimeıdi, sóıte-sóıte otbasylar men áýletter arasy setineıdi, el bereke-birlikten aıyrylady, odan soń jaǵdaı belgili. Bári bir aýyz sózdiń shýaǵy men kesirinen. «Aıtylǵan sóz atylǵan oq» bolsa, eger ol nysanasyna dóp tıip, júzege aspaıdy eken, qańǵalaqtap júrip bireýge tımeı qoımaıdy. Aqyrynda Qozy men Baıannyń basyp jutyp tynǵandaı ǵoı mysaly. «Er jigitke jarasar, qolyna alǵan naızasy. Bı jigitke jarasar, halqyna tıgen paıdasy. Aqsaqalǵa jarasar, tileýqorlyq aılasy. Báıbishege jarasar, emizdiktegen sabasy. Kelinshekke jarasar, emshektegi balasy. Qyz on beske kelgende, shashynan kóp jalasy... Bul jalǵanda bir jaman – aǵaıynnyń alasy», – dep Buqar jyraý ertede shegelep turyp aıtyp bergen joq pa?
Sóz ben iske saq bolaıyq!