Jaqynda ǵana Astana qalasynda Halyqaralyq kitap kórme-jármeńkesi ótti. «Atamura» baspasynan tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, Parlament Senatynyń depýtaty Darhan Qydyráliniń 5 kitaby kórmede tanystyryldy. Olar – «Tamyr», «Abyzdar amanaty», «Núkte fılosofııasy», «Tasqa jazylǵan tarıh», «Mustafa» kitaptary. Osy jerde belgili qaıratker-ǵalymnyń «Mustafa», «Tamyr» atty kitaptaryn satyp aldym.
Bul kitaptar árqaısysy ǵasyrlar boıy óz izdeýshisin kútip jatqan, tarıhtyń altyn kómbeleri. Sonyń kiltin tabý, halyqqa jetkizý, ultqa qyzmet etýdiń etalony. «Mustafa» sııaqty kitap jazý ońaı emes. Ol ótken ǵasyrdyń basyndaǵy tarıhymyzdaǵy iri saıası tulǵalardyń biri. О́miri de sol «tar jol, taıǵaq keshý» zamanynyń qaınaǵan saıası qazanynda ótti. Turar Rysqulov, Sultanbek Qojanov, Mustafa Shoqaı sııaqty ult kóshbasshylary Túrkistan respýblıkasy ıdeıasymen ómir súrdi. Al Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatuly syndy ult qaıratkerleri Alash respýblıkasyn qurýdyń basynda turdy.
Bul ıdeologııalyq erekshelik qana. Al mazmuny bireý – Azat, bostandyq alǵan Qazaq memleketin qurý. Meniń oıymsha, bul álemdik proletarlyq revolıýsııa jasaý saıasatynyń ushqynynan shyqqan, saıası ıdeologııa sarynynyń kórinisteri.
Mustafa Shoqaı týraly az jazylǵan joq, kóp zertteldi. О́mirlik tuǵyrnamasy aıqyndaldy. Biraq Túrkistan legıonyn qurý týraly shyndyqqa janaspaıtyn aqparat áli kúnge qyr sońynan qalmaı keledi. Akademık Darhan Qydyráli Mustafa Shoqaıdyń ómiri men qyzmetin ǵylymı, adamı, saıası zerdelep, qujattardy, derekterdi paıdalanyp ultymyzdyń biregeı tulǵasynyń shynaıy ómirbaıanyn jazyp shyqty.
Osy kitapty oqyǵannan keıin jastar emmıgrasııada júrip ultqa qyzmet istegen Mustafa Shoqaıdyń taǵdyryn tanıtyn bolady.
Meni erekshe qyzyqtyrǵan «Tamyr» kitaby boldy. Munda babalarymyzdyń Uly dala órkenıetindegi óshpes izi kórinis tapqan. Eýrazııa keńistigindegi Uly dalanyń ár taý-tasy ulttyń mórindeı belgi bolyp qalǵan.
Uly dalada qandaı tarıh jatyr:
– Kúnnen jaralǵan saqtar;
– Skıf, saq, ýsýn-úısin, kangýı-qańly, ıýáshjı, ǵun, dınlın memleketiniń izderi;
– Esik qorǵanyndaǵy 26 tańbaly mátin bar.
Ony ataqty túrkolog Altaı Amanjolov tómendegideı oqypty:
– Aǵa saǵan bul oshaq!
Bóten el adamy tizeńdi búk!
Halyqta azyq-túlik mol bolǵaı!
«Esik qorǵannan tabylǵan aǵash tegene, ojaý, qumyra, qysh ydystardan tys, ejelgi Saq kósemderiniń altyn áshekeılerindegi «qanatty jylqy», «qanatty barys», «grıfon» (tazqara), «arhar», «taýeshki», «jolbarys», «maral», «qus» beıneleri sol baıyrǵy kezeńdegi mıftik dúnıetanym ereksheliginiń aıqyn kórinisteri bolyp sanalady», dep jazady Darhan Qydyráli.
Demek Uly dala órkenıetinde sonaý atam zamandardan beri Gerodottyń, Strabonnyń tarıhı jazbalarynda attary atalatyn skıf, saq, ǵundardyń biz zańdy jalǵasy ári urpaǵy bolyp tabylamyz.
Joǵalǵan tarıhty Darhan Qydyráli túgendep berdi. Ol bolashaq ǵylymı zertteýlerdiń altyn baspaldaǵy bolady. Kitaptyń «Tamyr» dep aty aıtyp turǵandaı bul qazaq tarıhynyń ǵasyrlardaǵy sozylǵan tamyrynyń izin kesedi.
Derekter men dáıekter keltiriledi.
«Tarpań mingen temirshi túrikter» dep atalatyn maqala da júregińdi selt etkizedi. О́ıtkeni temir dáýiri - órkenıet dáýiri ǵana emes, tarıhtaǵy aty shýly soǵystardyń dáýiri. Ashyǵyn aıtsaq, temir dáýiri - Uly dalanyń tarıhı landshaftyn múldem ózgertip jiberdi.
Darhan Qydyráliniń myna pikiri sonyń aıǵaǵy sekildi kórinedi. Nazar aýdaralyq. «...Ata-babalarymyz Uly dalanyń qum-túzinde Tarpańdy alǵash qolǵa úıretý arqyly, atqa otyrý, (úzeńgi, aýyzdyq, er-turman jasady) mádenıetin qalyptastyrsa, al metaldy ıgerý arqyly bolat sýaryp, taý-tasty sarbazdardyń jasaǵyn qurdy».
Iá, óz zertteýinde Darhan Qydyráliniń de áıgili akademıkter Qanysh Sátbaev, Álkeı Marǵulan zertteýlerine súıenip, Ortalyq, Soltústik, Shyǵys Qazaqstan aımaqtary ejelgi dáýirlerden metall óndirý oshaqtary bolǵanyn dáleldeıtin oıy jerdiń toponımıkalyq attarymen birlikte qarastyrady. «Qyryq-shuryq», «Qalaıy qazǵan», «Myń shuńqyr», «Bes shuryq», «Kenqazǵan», «Jezqazǵan», «Usta», «Qara temir», «Temirtaý» kenishteri qola dáýirinen bastalyp, Orta ǵasyrǵa ulasyp, odan keıin jalǵasyp kele jatqanyn aıǵaqtaıdy.
Mádenıettanýshy Murat Áýezov jazbalarynda «Ergeneqon» degen tirkes kóp aıtylady. Onyń syry nede? Buǵan jaýapty Darhan Qydyráliniń osy kitapqa engen «Ejelgi jurt – Ergeneqon» zertteýinen taba alasyz. Bul álem órkenıetinde halyq ańsaǵan armannan shyqqan qutty meken eken. Ol birde «О́túken», «Jeruıyq», «Ergeneqon», «Qyzyl alma», «Jıdeli-Baısyn» atty túrli ataýmen atalsa da, túpki qazyǵy Bengý ıl – Máńgi el muratymen ushtasyp jatady dep oı túıedi avtor.
«Jıdeli-Baısyny», «Ergeneqony bar» Máńgi el uǵymyna kelip sııady. Ergeneqon – tórt jaǵyn birdeı túgel taý jartastary qorshaǵan jazyqqa berilgen ataý, deıdi qazaqtyń ataqty jazýshysy Qoıshyǵara Salǵara.
Osy oıdy Darhan Qydyráli damytyp, óz kózqarasyn bildiredi. Túrki akademııasy kezinde halyqaralyq ekspedısııasyn uıymdastyryp, Ergeneqondy izdeıdi. Altaıdyń úsh myń metr bıiktigindegi Qaraqaba jazyǵynan II-VII ǵasyrlardaǵy qonys aımaǵyn tabady. Shyǵys Qazaqstannyń Katonqaraǵaı aımaǵyn tarıhshy ǵalymdar osy Ergeneqon bolýy múmkin dep boljaıdy.
Darhan Qydyráli de osy oıdy ustanady.
Kitaptaǵy «Uly ǵun ımperııasy», «Batys ǵun ımperııasy», «Altyn áýlet-ashına», «Uly túrik qaǵanaty», «О́risti О́tiken – «Kıeli kerýlen» taǵy da basqa zertteýler, óziniń jańashyldyǵymen, ǵylymı apparatynyń myqtylyǵymen erekshelenedi.
Batys Eýropada sońǵy ǵasyrda siresken sıtatalardan turatyn ǵylymı zertteýler toqtaǵan. Onyń ornyn ǵylymı-tanymdyq zertteýler basty. Sondyqtan da Darhan Qydyráliniń zertteýlerinde sóz qasıeti men qudireti, til kórkemdigi erekshe kórinedi.
Darhan Qydyráli birde «Tarıhty tarıhshylar jazýy kerek», dep edi. Ol durys ta shyǵar. Degenmen tarıhı tanym, ulttyń jady týraly basqa da mamandar qalam terbese tarıhymyz baıı túsedi dep oılaımyn.
Bes kitapty aldaǵy jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Ál-Farabı atyndaǵy memlekettik syılyǵyna usynǵan jón bolar dep oılaımyn.
Ýálıhan QALIJAN,
UǴA akademıgi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri