Túrki halyqtarynyń ádebıeti men mádenıetiniń ózegi bir, tamyry tereń. Tereńine boılaǵan saıyn tolassyz jaýharǵa tap bola beresiz. Bulaı bolýy da zańdylyq. Túrki halyqtaryndaǵy úndestiktiń bir kórinisi qazaq pen túrikmen ádebıetinde jatyr.
Qazaq pen túrikmenniń ádebıeti jáne mádenıetinde ortaq belgiler jeterlik. Folklory men aýyz ádebıetinen bastalatyn baılanys áli kúnge deıin úzilgen joq. Jazba ádebıetindegi úndestiktiń ózi tolassyz. Ázerbaıjan dese – Nızamı, qazaq dese – Abaı, ózbek dese, Naýaı eske túsedi. Al túrikmen dese – Maqtymquly oıǵa birden oralady. Qalamger-ǵalym Baýyrjan Omaruly «Poezııa pyraǵy» atty maqalasynda: «Maqtymquly – túrikmenniń tólqujaty, tildesetin tili, sóılesetin sózi», dep poezııa pyraǵynyń rýhanı áleýetine, shalqar shabytty sheberligine erekshe baǵa berdi.
Maqtymquly – XVIII ǵasyrda ǵumyr keshken túbi bir túrkiniń asyl azamaty, túrikmen halqynyń tól perzenti. Túrikmennen shyqqan Kemıne de Maqtymqulynyń aqyndyǵy men tulǵalyq qasıetine bas ıedi. «Maqtymquly aqyndyq aımaqtyń astyǵyn túgel oryp ketti, biz sodan qalǵan birdi-ekili masaqty terýshiler ǵanamyz», degen pikirinen-aq Maqtymqulynyń túrikmen halqy úshin teńdesi joq tulǵa bolǵanyn kóre alamyz.
Poezııa pyraǵynyń taqyryby san qıly. Týyndylarynda eldik pen erlikti de shyǵys úlgisine sala otyryp jetkizedi. Kóne ańyzdardy da taqyrybyna arqaý etedi. Sheksiz súıispenshilikti de poezııa tilimen sýretteıdi. Qudaıdy taný jolyndaǵy aqıqaty da, Jaratqanǵa mahabbaty da óleńmen órilgen. Mine, atalǵan maqalamyzda qazaqtyń temirqazyǵy, danyshpany, jol bastar kóshbasshysy – Abaı shyǵarmashylyǵy men Maqtymqulynyń poezııasyndaǵy úndestikti anyqtaıtyn bolamyz.
Maqtymquly – poezııa pyraǵyna aınalsa, Abaı – óleń patshasyna aınaldy. Maqtymquly men Abaı óz halqynyń jańa turpattaǵy jazba ádebıetin qalyptastyrǵan sóz zergerleri. Týǵan halqynyń ádebı tiliniń ornyǵyp, damýyna kúsh salǵan bir adam bolsa, osy eki tulǵany erekshe qurmetpen aıta alamyz.
Túrikmenniń uly klassıgi Maqtymqulynyń jaýhar poezııasy qazaq halqyna aqyn Ǵ.Ormanovtyń aýdarýymen jetti. Maqtymqulynyń qazaq oqyrmandaryna taǵy da etene jaqyn bolýy jolynda D.Qanatbaev, S.Elýbaev, Ǵ.Aıdarov, S.Seıitov, S.Nurjan syndy tulǵalar ólsheýsiz eńbek etti. Biz Maqtymquly men Abaı shyǵarmashylyǵyn salystyrýda da osy atalǵan zertteýshi, ádebıetshi, aqyndardyń eńbegin basshylyqqa alamyz.
Maqtymquly men Abaı shyǵarmashylyǵynyń úndestiginiń máni tereńde. Shyǵys shaıyrlarynyń óleńindegi úlgiler de qos tulǵa týyndylarynyń ishki mazmundyq uqsastyǵyn ústemeletip tur. Qos poezııa alyptarynyń shyǵarmashylyǵyndaǵy dostyq pen mahabbat, ǵylym men bilim, talap pen eńbek jáne júrek máselesine qatysty aıtylǵan oılaryn biz de óz maqalamyzda qarastyrýdy jón kórdik.
Maqtymquly:
«Dos keletin bolsa dostyń janyna,
Tebirenedi topyraǵy, tasy da.
Jurt jınalyp bir dastarqan basyna,
Baǵy janyp, tasar jurty túrkimenniń», dep tebirenedi. Bul jerdegi negizgi oı – halyqty birlik pen tatýlyqqa shaqyryp tur. Jurt tutastaı jınalyp, eldiń birligi men dostyǵy úshin qyzmet atqaratyn bolsa, barlyq jaqsylyq ataýlyǵa jetýge bolatyndyǵyn túıedi. Sonda ǵana eldiń baǵy janyp, tasy órge domalaıtyndyǵyna da kepildik beredi. Osy mazmundas óleń joldary Abaıda da kezdesedi. «Segizaıaq» óleńindegi «Birińdi, qazaq, biriń dos, kórmeseń istiń bári bos» degen qanatty sózge aınalǵan tujyrymynyń ózi joǵaryda biz aıtqan poezııa pyraǵynyń óleńimen úndesedi.
Zamanynda áldi bolyp, ádiletsizdik tanytqan mansapqor zalymdardy Maqtymquly: «Zalymdardyń jurtqa syrty qabaryp, Qamshysynan qany tama bastady», dep sheneıdi. Arly aqynnyń kirshiksiz álemi ádiletsizdikke tóze almasy anyq. Sondyqtan da poezııa tilimen ózi ómir súrip jatqan kezeńdegi áleýmettik máselelerdi adýyndy sózimen synady. Abaı óz zamanyndaǵy eldikten maqrum taıaz oıly bolystardyń ımansyz áreketin óleń arqyly jipke tizedi. Olardyń halyqqa jasap otyrǵan turpaıy áreketterin tilge tıek etti. «Máz bolady bolysyń» atty óleńde:
«Kúnde jaqsy bola ma,
Bir qylyǵy jaqqanǵa?
Oqaly ton tola ma,
Ar-uıatyn satqanǵa?!
Qýanarlyq qyz emes,
Jyltyraýyq taqqanǵa.
О́zgelerdi, biz emes,
Túsirmekshi qaqpanǵa», dep kúıinetini de sodan bolatyn.
Bilim men ǵylym taqyryby da aıtýly aqyndar poezııasynyń ózeginen tys qalmady. Olar mynaý tolassyz ótkinshi ómirdiń máni men mazmunyn taný úshin de, adam bolyp qalyptasý jolynda da ǵylym men bilimniń, kásip pen eńbektiń mańyzdy orynǵa ıe ekendigin júrekpen sezindi.
Maqtymquly: «Eńbegińe adal bol, Ǵylym tabar shaq kerek», «Eńbek etseń, arta bermek mártebeń, Aımaǵyńda asatyn jan joq senen», dep eńbek pen ǵylymnyń adam balasy úshin qanshalyqty qadirli ekenin aıtady. Adam balasy óziniń adal eńbegi men oqyǵan, jıǵan bilimine sengende ǵana jetistikke jete alatyny aıan. Mine, Maqtymquly ǵylym tabý kezek kúttire bermeıtin másele ekenin baıyptaıdy. Adamnyń boıyna qundylyq pen izgilik ataýlynyń barlyǵy ǵylym men bilimniń arqasynda ǵana quıylatynyn zerdeli urpaq sanasyna sińiredi.
Qazaqtyń bas aqyny Abaı Qunanbaıulynyń basty taqyryptarynyń biri de ǵylym tabý joly men sol ilim-bilimge qazaq balasyn jetkizý, júregine izgilik pen ǵylymnyń nuryn uıalatý boldy. Abaı týyndylarynyń basym kópshiligi osy taqyrypty keńinen qamtıdy. Ár qazaqtyń balasy jatqa biletin «Ǵylym tappaı maqtanba» óleńine zer salyp kórelik. О́leń jolynyń basy «ǵylym» sózinen bastaý alady: «Ǵylymǵa jetpeı, júregińmen túsinbeı maqtanǵa salynba» dep talap qylady. Iá, qoǵamdaǵy ornyńdy bilmeı, sezinbeı baptanýǵa da bolmaıdy. Boldym, toldym deýge oryn joq. Ǵylymdy túsinip, zerdeleý úshin aq adal eńbek kerek. Eńbek etpeı jetistik joq. Ol úshin Abaı aıtqan erinshektikten qashyq bolyp, talap pen eńbekke qaraı qadam bastaýǵa tıissiń. Ǵylymǵa eńbek jalǵanǵanda ǵana óz degenińe jetesiń. Abaı: «Eńbek etseń erinbeı, toıady qarnyń tilenbeı», dep túıindi sózben eńbektiń qandaı qasıetti qundylyq ekenin jetkizedi. Maqtymquly da «Ańlamas» óleńinde adamzat úshin qashanda mańyzdy bolyp qala beretin ózekti máselelerdi túıdek sózben órnekteıdi. Ǵ.Ormanov aýdarmasyndaǵy «Ańlamas» óleńiniń sońǵy shýmaǵy:
«Maqtymquly bek aldynda sóz bastar,
Aqyl, qaırat qarýy bar el bastar.
Erden týǵan elin kórse, jol bastar,
Ezdiń uly teńi-tusyn ańlamas», dep túıindeledi. Bek aldynda sóz bastap, aqyl men qaıratty qarý etken Maqtymquly da osy qasıetterdiń barsha adam balasynyń boıynan kóringenin qalaıdy. Aqyn ezdiń emes, erdiń isin atqaratyn adamdy naǵyz qaharmanǵa telıdi. Aqyl men qaırat birleskende ǵana oń sheshimder shyǵatynyn poezııasynyń kórkemdik tini etip ustanady.
Abaı adam qasıetteriniń ishindegi eń bıigi aqyl, qaırat, júrek dep baǵalaıdy. Osy úsh taǵan birikkende tolyq adamnyń bolmysy ashylady. Maqtymqulynyń da negizgi aıtar oıy osy uǵymdarmen baılanysady. Abaı Qunanbaıuly óleńinde: «...Osyny oqyp, oılaı ber, bolsań zerek, Eńbekti sat, ar satyp nege kerek. Úsh aq nárse adamnyń qasıeti, Ystyq qaırat, nurly aqyl, jyly júrek», dep óriletini málim.
Adam balasynyń Abaı aıtqandaı júrekten aıaýly jeri joq. Júregine sengen adam ǵana aqıqatty tabady. «Til – júrektiń aıtqanyna kónse, jalǵan shyqpaıdy». Bul da Abaıdyń sózi. Maqtymquly óziniń kesteli de naqyshty bir óleńinde fılosofııalyq oramdarǵa toly tirkesterdi óleńine arqaý ete otyryp, tereń oı ıirimine boılaıdy. D.Qanatbaevtyń tárjimasynda ol óleń joldary bylaı dep aýdarylǵan:
«Mahabbattyń jolyn saılap,
Kelgen bar ma, ýa, jarandar?
Ońy menen solyn oılap,
Kelgen bar ma, ýa, jarandar?
Ishim – nala, syrtym – jara,
Saý qalǵany qulqyn ǵana.
Men sekildi jurtynda ada,
Júrgen bar ma, ýa, jarandar?».
Iá, Maqtymqulynda ómirdi mahabbatpen túsiný bar. Shabyt shalqaryndaǵy shaıyr osy túsinikti jaranǵa jarııa ete jetkizedi. Ár adamnyń óziniń muńy, qaıǵysy, sheri bar ekenin óleńmen túsindiredi. Al aqyn Abaı: «Ishim ólgen, syrtym saý, Kóringenge deımin-aý. Búgingi dos – erteń jaý, Men ne qyldym, ıapyrmaý?» dep jyrlaıdy.
Poezııa pyraǵy men óleń patshasyna aınalǵan sóz súleıleri óleńderindegi ádebı estetıkalyq úndestik dál osyndaı sarynmen jalǵasa beredi. Hakim Abaı: «Malǵa dostyń oıy joq maldan basqa», dep tebirense, Maqtymquly: «Dúnıeqorlyq mal degen – jıǵan derti» deıdi. Olardyń poezııalaryndaǵy uqsastyq pen ishki mazmundyq ǵylymnyń izgi jolymen, urpaqtar sabaqtastyǵy arqyly jalǵasyn taba bermek.
Iá, Maqtymquly men Abaı jyrlary – óz dáýiriniń aınasy men shyndyǵy. Dáýir bolmysyn, zaman aǵymyn, ýaqyt tynysyn esh qospasyz jyrlap, urpaq jadynda qaldyrdy. Túrikmen shaıyry men qazaq poezııasynyń patshasy Abaı shyǵys óleń jazý úlgisinen, qaınarynan nár alyp, ǵajaıyp týyndylardy halyqqa usynady. Degenmen eki alyptyń óleńderindegi pálsapalyq oılar men ishki mazmun oramdary úndestik tapqanymen, poetıkalyq qýaty jaǵynan erekshelikter bar. Biraq eldik pen shyndyqqa jetý jolyndaǵy úılesimdilik bárinen joǵary. Aqıqatty qarý tutyp, óleńdi jan serikterine balaý jaǵy da úndes. Abaı – qazaq halqynyń poezııasyn qaıta túletken zańǵar tulǵa bolsa, Maqtymquly – túrikmen poezııasyna jańa bir lep, tynys ákelgen biregeı tulǵa. Eki alyp ta eki týysqan halyq úshin ózderiniń ádebı klassıkalyq mektepterin qalyptastyrdy. Poezııa pyraǵy men óleń patshasynyń asyl sózin zerdemizge jetkizip túsiný, muralaryn jattap, júrekke toqý – búgingi urpaqtyń mindeti.
Qýanyshbek KENJALIN,
L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń dosenti