Ushy-qıyry ushqan qustyń qanatyn taldyratyn ulan-ǵaıyr dalamyzda alamannyń aldyn bermes arǵymaqtar kóp bolǵan. Biraq solardyń ishinen sýyrylyp shyǵyp, atadan mıras aýyz ádebıetimizdegi Er Tóstiktiń Shalquıryǵy, Alpamystyń Baıshubary, Qobylandynyń Taıbýryly sııaqty ańyzǵa aınalǵany – Qulager.
О́ıtkeni ol eń aldymen alty Alash ardaqtaǵan Aqan seriniń onsyz da dabyraly dańqyn odan saıyn dúrildetken Sandalgeri edi. Arqadaǵy Saǵynaıdyń asynda soıqannyń soıylynan mert bolǵan jel jetpes júırigin joqtaǵan aqynnyń ashy zary Altaı men Atyraýdyń arasyn jańǵyrtyp jiberdi.
Ekinshiden, jyr jampozy Ilııas Jansúgirovtiń ataqty Ereımentaý etegindegi Qýsaq kóldiń jaǵasynda qastandyqpen óltirilgen Qulager tragedııasyn arqaý etken alǵash poemasy álem ádebıetiniń Ábishi (Kekilbaıuly) aıtqandaı, «...poetıkalyq polotnosy tek qana bir qalamgerdiń elden erek talantyn kórsetip qana qoımaı, búkil ulttyq kórkem oıymyzdyń qýaty men damý qarqynyn tanyta alatyndaı mereıli bıigimiz» retinde óreli sóz óneriniń sóresinen oıyp otyryp oryn aldy.
Aýzymen qus tistegen qos sańlaq qoltyǵynan demese, Qulagerge qanat bitpeı qaıtedi endi. Sóıtip, sóldi jyrmen «jarnamasy» jasalǵan janýar bergi zamandaǵy báıge bermes qyl quıryqtylardyń sımvoly bolyp tarıhta qaldy. Áıtpese keń-baıtaq elimizdiń ár óńirinde shashasyna shań juqpaǵan shabys attary az bolmaǵany anyq.
Fılm bastalǵan tusta kórinis beretin kórkem tabıǵat, aq qar, kók muzǵa qaramaı, aýyzdyǵymen alysqan atynyń basyn jiberip, aıyzyn qandyrǵan Aqan beınesi, belgili ánshi Erlan Rysqalı áýeletken áıgili «Mańmańger» áni sanamyzdy san saqqa júgirtip, oı ormanyna jeteleı jóneldi.
Al endi oı-shuńqyry ózimizge bala jastan jaqsy tanys Oıtoǵandy kórgende, kóńilimiz tolqyp, kózimiz jasaýraǵanyn nesine jasyraıyq. Tamam qara sıraq jınalyp, talaı asyq atqan aıtaqyrlardy, alańsyz asyr salyp, ústinde aýnap-qýnaǵan aq shaǵyldardy, qarshadaıymyzdan qozy-laq jaıǵan jazıraly jazyqty jańa kórgendeı ádemi áserge bólendik. Osynaý kıeli ólkede týyp-óskender Ilekeńdeı iri tulǵanyń jerlesi ekenimizdi árdaıym maqtan tutatynymyz taǵy ras. Biz onyń shyǵarmalaryn oqymaı turyp-aq, elge málim esimine qanyqtyq. Sebebi sol kisiniń atyndaǵy orta mektepte bilim aldyq. Uly tulǵanyń týystaryn kórdik. Bertinde Jansúgirulynyń jarqyn beınesin kórip qalǵan qazynaly qarttardyń emirene tolǵaǵan estelikterine qulaq quryshyn qandyrdyq. Solardyń birin Serperbaı Ábishuly bylaı «soǵatyn». Birde Jansúgirdiń shabyndyǵyn inisi ruqsatsyz shaýyp alypty. Soǵan ashýlanǵan ol baýyrynan «barymta» shópti qaıtarýyn talap etedi. Anaý bolsa aǵasyna ózine tıesili telimdi nusqap, sondaǵy sony shalǵyndy óziń oryp alǵanyń oryndy bolar deıdi. Aqyry is nasyrǵa shaýyp, aǵaıyndylardyń arazdyǵy aınalaǵa jaıylady. Esi kirip, erjetip qalǵan Ilııas ortaǵa túsip, emshektes ekeýin tatýlastyrýǵa tyrysypty. Odan eshteńe shyqpaǵan soń, álgi álekke salǵan daýly maıany órtep jiberipti. Sosyn ákesine «endi iniń ekeýiń kúlin shelektep bólip alyńdar», depti.
Erterekte, eldi eleńdetken eki oqıǵa aýyldastarymyzdyń esinen ketpeıdi. Birinshisi – 1965 jyly aýlymyzdyń irgesindegi kókmaısada ótken aqynnyń aqtalǵannan keıingi alǵashqy mereıtoıy. Bul toıǵa kimder kelmedi deseńizshi. Sol kezdegi kózi tiri klassıkterdiń bári keldi. Saýsaq búgip sanasaq, Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Ǵabıden Mustafın, Ǵalı Ormanov, Qalıjan Bekhojın bolyp kete beredi. Mártebeli meımandardyń eń jasy respýblıkalyq «Lenınshil jas» gazetiniń redaktory Sherhan Murtazaev bolatyn. Bul toıdan túsirilgen kıno «Qazaqfılmniń» qorynda saqtalǵan. Aqyn-jazýshylardyń qoltańba qoıyp bergen kitaptary men sarǵaıǵan sýretteri mektebimizdiń murajaıynda qattaýly tur.
Ekinshisi – Muhtar Áýezov atyndaǵy Qazaq akademııalyq drama teatrynyń «Qyzyltań» keńsharyna kelip, jaıqalǵan jasyl baq ortasynda ornalasqan jazǵy klýbta Qudash Muqashevtyń «Dala dastany» pesasyn qoıýy. Bul jetpis úshtiń jyly kúzi edi. Tańdaı qaqtyrǵan tamasha spektakldegi Ilııas rólin jastyǵyna qaramaı, kórermen kózaıymyna aınalyp úlgergen Ánýar Boranbaev oınasa, Maqpal beınesinde – qazirgi Halyq ártisi Gúljan Áspetova, Jansúgir obrazynda Múlik Súrtibaev kóringen-tuǵyn. Qoıýshy rejısser – Qadyr Jetpisbaev. Oı, sondaǵy oıtoǵandyqtardyń ortalaryna Ilııas qaıta tirilip kelgendeı qatty qýanǵandary-aı. Aldyńǵy qatarda qaz-qatar tizilip, kezinde Ilııastyń atyn erttegen, qamshysyn ápergen, úzeńgi qaǵystyryp, qatar júrgen aqsaqaldar otyrdy. Oń-solymyzdy tolyq aıyra qoımaǵan oqýshy bolsaq ta, jadymyzda qalyp qoıǵan osynaý keremet keshti oıǵa alsaq, janymyz jadyraıdy.
Kóńil aýanymen taqyryptan sál aýytqyp, kórip otyrǵan kınomyzdy umytyp kettik bilem. Ekranǵa qaıta eneıik. Keshegi keńestik kezeńde Jańalyq atalyp ketken jerdegi Qońyrtóbeniń basynda turyp, túsirý tobyna túsinik berýshi Tópek Káýkenbaev sóziniń jany bar. Mynaý tarıhtyń talaı syryn búkken buırat qumnyń arasyndaǵy Qaınar aýlynda Bersúgir, Jansúgirdiń qystaýy bolǵan. Ilııastyń kindik qany osy araǵa tamǵan. Ony ózi de «О́mirbaıanym» atty jazbasynda atap kórsetkeni ámbege aıan. Kóz júgirtip kórelik, káne. «Boz dala, qula qum. Olardy qaq aıyra aqqan ıir ózen. О́zen ólkesi túlki jún qula qamys. Tal, jyńǵyl. Jıde. Qyry – terisken, qara jýsan. Oıy – shı, usaq quraq. Qumy – saǵyz, seleý, qylsha. Qyrda – qum ishinde, ólkede – ózen boıynda shoq-shoq qystaý, shoshaıta úıgen qamys. Sarǵaıǵan maıa. Mine, meniń ósken jerim. Bul – Jońǵar (Júńge) Alataýynan aqqan, Balqashqa quıatyn Aqsý ózeniniń boıy. Ázirgi ataqpen 4-aýyl, Aqsý bolysy, Taldyqorǵan ýezi, Jetisý gýbernııasy».
Kókiregi kómbe kónekózderdiń sózine sensek, Ilııastyń atyn alqalaǵan áleýmet aldynda «Aq kóbikti» ańyratyp, «Bozingendi» bozdatqan ataqty Molyqbaı qobyzshy qoıǵan eken. Shynymen solaı shyǵar. Bálkim, týǵan topyraǵy ortaq topjarǵandardyń rýhanı týystyǵyn nyǵaıtýdy kózdegen izgi nıetti jandardyń dálel dámetpes dáıegi bolar.
Anaý sóılep turǵan Berikbol Qasymov aǵamyz – dıplomy boıynsha mal mamany bolǵanymen, jan dúnıesi rýhanııatqa óte jaqyn adam. Aýdan ortalyǵy Jansúgirov kentinde batyr baba Bóribaı men bala Ilııastyń eskertkishin ornatýǵa muryndyq bolǵan mesenat. Endi Orta Azııa birinshiligindegi 16 shaqyrymdyq jarysta aldyna qara salmaǵan Aqsýdyń «Túımebas» tulparyn tas tuǵyrǵa qaldyrmaq. Bul aqsýlyq aǵaıynnyń jal-quıryǵy túıilgen júırik ataýlyǵa kórsetken qurmeti bolmaq. Jón sóz.
Ilııastyń aqyndyq altyn bastaýlary týraly baıandaǵan Jemisbek Tolymbekuly tolymdy pikir bildirdi. Onyń aıtýynsha, álipbıdi ákesinen tanyǵan talapty jas qazaqtyń barlyq balasyndaı halqymyzdyń baı qazynasy – batyrlyq, lıro-epostyq dastandardan sýsyndaǵan. Sondaı-aq osy óńirdegi Táıkót, Tolǵanbaı, Sara sekildi sańlaqtardyń óleńderin jattap ósken. Keıin Abaı kitabyn oqyp oı-órisin keńeıtken.
Aıtpaqshy, aqynnyń atasy Bersúgir de óz janynan óleń qurastyrýǵa beıimdigin baıqatqan. Nemeresin aldyna alyp áldılegende aıtqan «Sen týǵanda qýandy kári-jasym, Muz qabaq, jota muryn Ilııasym», degen jyr joldary – sonyń aıǵaǵy!
Jergilikti ólketanýshy aǵamyzdyń paıymdaýynsha, Ilııas Aqannyń Qulageri jaıynda soqyr Beketbaı aqynnyń jyrlarynan bilgen kórinedi. Kókeıge qonatyn qısyn.
Keıin kemeline kelgen shaǵynda I.Jansúgirov «Qulager» hıkaıasyn jazbaq nıetpen Arqaǵa arnaıy saparlap, Kókshe men Aqmolany aralaǵan ǵoı. Osyǵan baılanysty Selınograd aýdandyq «Uran» gazetiniń bas redaktory Janat Túgelbaev «Egemen Qazaqstanǵa» áldebir maqalasyn ákelgende maǵan qyzyq derek aıtqany bar.
«Ilııas kókeń baıaǵyda bizdiń aýylǵa kelip, jón biletin shaldarmen áńgime-dúken qurypty. Qulager oqıǵasynyń bylaıǵy jurt bile bermeıtin jaı-japsaryn surapty. Atalarymyz kórgen-bilgenderin aıtypty. Qadirli qonaqty aqmolalyqtar jandary qalmaı kútipti. Bizdiń úıde sol sáýleli sátterdiń kýásindeı bir sýret boldy. Ákeı kelgen-ketken kisilerge kórsetip, maqtanyp otyratyn. Amal qansha, sol qundy jádigerden qapııada aıyrylyp qaldyq. Sony oılasam, ókinishten ózegim órtenedi. Indete izdese, basqa bireýlerden de sondaı sýretter tabylýy múmkin ǵoı», degen edi áriptesimiz.
Iá, bári de múmkin...
Belgili ǵalymdar Mámbet Qoıgeldi men Murat Imanǵazınov ta qalamgerdiń ómirine qatysty, qaıratkerligine baılanysty, ultyn ulyqtaýǵa baǵyttalǵan ushan-teńiz eńbegi haqynda tereńnen qozǵap tebirendi. Buǵan deıin tasqa talaı basylsa da, halyqqa qajet mándi málimetter alǵa tartyldy.
Taldyqorǵandaǵy Ilııas Jansúgirovtiń ádebı mýzeıiniń ashylýyna qazaq rýhanııatynyń qabyrǵaly ókili Myrzataı Joldasbekov bastaǵan zııaly qaýymmen birge aqynnyń urpaqtary da kóp eńbektengenin astyn syza aıta ketken abzal. Úmit, Ilfa ápkelerimiz, Saıat, Bolat aǵalarymyz ákelerin ardaqtaý jolynda aıanyp qalmady. Jalpy, artyndaǵy murasy salystyrmaly túrde túgelge jýyq saqtalǵan sanaýly tulǵalarymyzdyń biregeıi – Ilekeń. Bul oraıda onyń jan jary Fatıma Ǵabıtovaǵa qalyń qazaq qaryzdar ekenin eskermesek, arymyzǵa syn. «Sosıaldy Qazaqstan» gazetiniń 7 nómirinde jarııalanǵan «Qulagerdi» basyn qaýip-qaterge tigip, jastyǵynyń ishinde tyǵyp ustaǵan Saparǵalı Begalınniń nury peıishte shalqyǵaı. Atalǵan murajaıdy uzaq ýaqyt basqarǵan, stalındik solaqaı saıasattyń qurbandary aqtala bastaǵanda jan-jaqqa suraý salyp, esil erdiń qundy qujattaryn jınaǵan Kámıla Qoqymova da alǵys arqalaýǵa laıyq.
Ilııastyń kórkem ádebıettegi beınesin jasaýǵa jerles jazýshymyz Serik Janábil qomaqty úles qosty. Onyń «Dúrbeleń», «Ol erteń atylady» atty povesterin oqyrman jyly qabyldady. Jansúgirov jaıynda keleshekte kesek dúnıeler jaryq kórip jatsa, nur ústine nur.
Atalaryn ardaqtaýǵa kelgende Ilekeńniń nemere-jıenderi analarynan asyp túspese, kem soqqan joq. Olar arydan oılap, Jansúgirov shyǵarmalaryn Eýropa elderiniń tilderine aýdartý ústinde. Máselen, Janar Jandosova «Qulagerdeı» jyr jaýharyn nemisshe sóıletti. Kitaptyń Astanadaǵy tusaýkeserinde germanııalyq tárjimashy Gert Haıdenraıhtyń: «Aqıqatyn aıtsam, men «Qulagerdi qazaqtardan qatty qyzǵandym. О́ıtkeni ol – Shekspır shedevrleri deńgeıinde sheber jazylǵan dúnıe!» degenin estigende shattaný men shamdaný aralas ekiudaı sezimde bolǵanymyz este. «Alapat aqyndyq qýattyń tereńine erkin boılaı almaıtynymdy túsindim. Sondyqtan shamama qaraı shabýǵa bel baılap, óleń órnegin ózimshe qurastyrdym», dep almanııalyq aýdarmashynyń aǵynan jarylǵanyn da «Egemen Qazaqstanǵa» jazǵan edim. Sol jazbamyzdy bylaısha aıaqtappyz: «...Ilekeńniń injý-marjandaryn, ásirese tamasha jer sýretterin, attyń synyn artyq ketsek, arýaǵy keshsin, kemeńger Geteńiz de kelistirip aýdarýy ekitalaı-aý. Búginde eki qazaqtyń biri túsine bermeıtin «Táýet bas, qamys qulaq, qýarǵan jaq. Qulan jal, bulan moıyn, qoı jutqynshaq, qoıan ıek, jazyq jaıa, qus topshy» degen teńeýlerdi basqa ulttyń ókilderine uǵyndyryp berińizdershi, myqtylyǵyńyzdy kóreıik...».
Jansúgirov jaýharlaryn jahanǵa jaıý joryǵy buıyrsa jalǵasa bermek. Dúbiri bólek dúldúl tórtkúl dúnıege tanylsa, qalyń qazaq qadiriniń artqany da.
Taý tulǵanyń taǵdyryn taspalaǵan «Qulager» fılminiń kórermen kóńilinen shyǵýyna ssenarıı avtorlary Qanat Tileýhan men Baǵashar Tursynbaıuly biraz ter tókkeni talassyz. Talantty áriptesterimizdiń ár iste tastary órge domalaı berýine tilektestik bildiremiz.