Qazaq baıy – qanaýshy emes, qoldaýshy

Ataqty Tolybaı bı elinde jany jaısań, erjúrek batyrlar, qıyn-qystaý zamanda jol nusqap, durys baǵyt-baǵdar bergen aqyl ıeleri, bir toqshylyq, bir joqshylyq tyǵyryqqa tiregen kezde de mol dáýletimen qamkóńil aǵaıynǵa pana bolǵan jomart jandar da az bolmady. Sol Toly­baı bıdiń keń butaq jaıǵan urpaq­ta­rynyń biri, zamanynda iri baı ǵana emes, batyr, bolys, ádil bı atanǵan Basshyǵul (1826-1894) men onyń balasy Baıbatyrdy (1852-1934) urpaq umytpaǵany durys. Kónekóz qarııalardyń aıtýynsha, Basshyǵul qosarlap at minip jú­re­tin batyr tulǵaly, qatal mi­nez­di, qasıetti adam bolǵan eken.

1994 jyly tamyzda Basshyǵul baba­nyń qaıtys bolǵanynan dál 100 jyl ótken soń, «Baıbatyr qystaǵynyń» aýmaǵynda oǵan urpaqtary kúmbez kóterip, sol jerde jer qoınaýynan tabı­ǵı túrde atqylap jatqan sýbur­qaq­tyń jaǵasynda segiz qanatty 12 kıiz úı tigip, myńnan asa adamǵa arnap úlken as berildi. Quran-qatym túsirtip, ulttyq oıyndar uıymdastyrylyp, saýapty shara ótti.

2000 jyldyń basynda tabyl­ǵan asa qupııa qylmystyq istegi derekterde batyr babamyz Basshyǵul bıdiń balasy Baıbatyr sózge sheshen, qaısar da dáýletti ári ádil bı, bolys bolǵany aıtylady. Al Baıbatyr­dyń balalary Ámirhan 1912-1916 jyl aralyǵynda bolys, ekinshi uly Álıasqar 1916-1926 jyldary bı de, bolys ta bolǵan.

Alaıda Baıbatyr men Álıas­qar keńes ókimeti ornaǵan kezeńde, baı, bolys, bı bolǵandary úshin ǵana jazyqsyz saıası qýǵyn-súr­gin­g­e ushyrap, Álıasqar negizsiz, esh­qandaı dálelsiz «ha­lyq jaýy» atanǵan. Sóıtip, «Qazaq­standa keńes ókimetin kúshpen qulatyp, Ja­ponııanyń yqpalyndaǵy býr­jýazııalyq ultshyl memleket qurmaq boldy», «Elde búlik uıym­dastyrmaqshy bolǵan, basqa ban­dylyq toptarmen baılanys jasaǵan», «Alashordashylarǵa ásker jııý­ǵa kómektesti» degen aıyp­tarmen Memlekettik saıası basqarý organy janyndaǵy «úshtiktiń» sheshimimen mal-múlikteri tárki­lenip, 1931 jyly 15 qańtarda jazyqsyz atý jazasyna kesiledi. Sol jyly 15 aqpanda bul úkim qa­zirgi Almaty qalasyndaǵy Naý­ryz­baı men Qabanbaı kóshele­riniń qıylysynda ornalasqan Ulttyq qaýipsizdik komı­tetiniń burynǵy ǵımaratynyń jer­tó­lesinde resmı túrde oryndalyp, Qazaq Ortalyq Atqarý komıtetiniń tóraǵasy Uzaqbaı Qulymbetov bastaǵan 28 halyq komıssary jáne qazaq psıhologııa ǵylymynyń negizin qalaǵan, Alash qozǵalysynyń úl­ken tulǵasy Júsipbek Aımaýy­tulymen birge Boraldaı kentinde «Qandysaı» dep atalyp ketken tóbedegi jyraǵa kómilgen. Osy­laı­sha, qatygez kommýnıstik tota­lı­tarlyq rejim Álıasqardy sot­syz, zańsyz atyp tastady. Baıbatyr men Álıasqar da óz­de­­­rine ta­ǵyl­ǵan aıyptardy ras­­­ta­maǵan. Tek «Alashordaǵa» ulttyq ásker jasaǵyn qurýǵa at­sa­lysqandaryn, oǵan qarjylaı kómek bergenderin moıyndaǵan.

Jetpis jyldan keıin tabylǵan osy asa qupııaly qylmystyq is boıynsha Bas prokýratýranyń 2000 jylǵy sheshimimen 1993 jyly qabyldanǵan «Jap­paı saıası qýǵyn-súrgin qur­ban­daryn aqtaý týraly» Zańnyń negizinde Baıbatyr men Álıasqar Basshyǵulovtar, sondaı-aq osy ispen birge aıyp­talǵan ja­zyq­syz adamdar (Qu­saıyn, Hasen, Muhamedjan Sem­baev­­tar, Tólegen Tumabaev, Tursha Qoǵa­janov, Shaımardan Mamashev) res­mı túrde aqtaldy. Atala­ry­­myzdyń «Alashorda» óki­me­ti qaı­­rat­ker­leriniń janynda eń­bek etken, olarǵa barynsha qolushyn soz­ǵany aıqyn.

Osy turǵyda tarıhqa qys­qasha kóz júgirtsek, 1917 jyly 10 qarashada halyq áske­rin jasaq­taý týraly Álıhan Bókeıhan, Mirjaqyp Dýlatuly, Ahmet Baıtur­synuly, Ahmetjan Birim­jan­uly, Eldes Omaruly, Kárim Dosjanuly birigip qol qoıǵan «jandy, maldy, qatyn-balany qyrǵyn talaýdan qorǵaı­tyn kún týdy» degen sarynda «Úndeý» jarııalandy.

1917 jyly 5-12 jeltoqsan ara­lyǵynda Orynborda ótken ekinshi jalpyqazaq sezinde úlken saıası mańyzy bar, qazaq jastarynan ult­tyq halyq áskerin – Alash áskerin qurýǵa, ıaǵnı jalpy sany 13 500 adamnan turatyn mılısııa jasaqtaýǵa 44 mıllıon som shyǵyn ketetindigi týraly qaýly qabyldandy.

Álimhan Ermekuly «1917 jyly dekabrdiń 12-i kúni tús aýa saǵat 3-te dúnıege «Alash» avtonomııasy kelip, azan shaqyrylyp, at qoıyldy dep «Saryarqa» gazetinde habarlama jarııalady. Alash áskeriniń óte belsendi soǵys áreketteri Jetisý maıdanynda boldy. Muny keńes bıligi jaqtyrmady. 1920 jyly Alashordaǵa bolshevıkter tarapynan keshirim jarııalanyp, aqtar men qyzyldardyń satqyn saıasatynyń nátıjesinde «Alash» avtonomııasy tolyq taratyldy, sońynan aıaýsyz qýdalandy. О́kinishke qaraı, Alash áskeri týraly túıtkildi máseleler áli de to­lyq zert­telip, júıelenbeı kele­di.

Menińshe, Alash qaıratker­le­riniń sany qandaı da bir tizimmen eseptelmeıdi. Olar búkil qazaq halqyn túgel qamtydy, taıaq ustaǵan qarapaıym qoıshysynan bılik tizginin alǵan saıası jetekshilerge deıin barlyǵy atsalysty. Bul – biregeı ulttyq ıdeıa tóńireginde toptasqan qubylys edi. Alash qaıratkerleri qandaı qyzmet atqarǵanyna, qandaı mamandyq ıesi bolǵanyna qaramastan, ult damýy jolynda aıaǵyna deıin tik turǵan sanaly azamattar boldy. Ultshyldyq baǵyttaǵy demo­kra­­tııa­lyq qundylyqtarǵa negiz­del­gen memleket qurý barysynda bas­taryn qaterge tigip, ult azat­ty­ǵyn kóksedi.

Tarıh ǵylymdarynyń doktory, aka­demık, alashtanýshy ǵalym Mámbet Qoıgeldi Alash qaı­ratkerleri qatarynda tek oqy­­­ǵan­­dar men ult zııalylary ǵana bolmaǵanyn, olar el ishimen tyǵyz qarym-qatynasta, elge tutqa bolar baı, aýqatty adamdarmen birge tize qosa qı­myl­daǵanyn aıtyp, jazyp júr.

Keńes odaǵy kezinde óz rýynyń, eliniń qamqorshysy bolǵan baılardy qasaqana halyq jaýy retinde qabyldady. Kámpeskeledi, kedeılerge qarsy qoıdy. Sol syńarjaq, sum saıasat halyqqa tirek bolyp otyrǵan tutas bir áleýmettik ınstıtýttyń túbine jetti. Shyndyǵynda, qa­zaq­tyń baıy qanaýshy emes, óz eli­niń qorǵaýshysy, qoldaýshysy bol­dy. Olardyń qatarynda qaısar minezdi Baı­batyr men ójet, birbetkeı Álıasqar da bolǵan. Alash ıdeıasyn ózderiniń isimen de, sózimen de qoldaǵanyn qylmystyq is materıaldarymen qatar, basqa da kóz kórgen adamdardyń aıtyp ketken áńgi­me­leri aıǵaqtaıdy. Eń bastysy, qazaq halqynyń jarqyn bolashaǵy men kemel keleshegi úshin kúresken ardaqty Alash qaıratkerlerine sol kezdiń iri baılary, dáýletti adamdary sapynda óz erikterimen qolynan kelgenshe kómek bergenin urpaǵy retinde zor maqtanysh tutamyz.

Álıasqardyń ákesi Baıbatyr Alakól aımaǵynda bı-bolys, óz zamanynda iri baı-shonjar, qazirginiń tilimen aıtqanda, mesenat bolǵan. Ol Alashorda úkimetin bar jan tánimen súıdi, onyń qataryna jastardan ásker jınaýǵa belsendi kómektesken. OGPÝ-diń tergeýshisi jaýap alǵan kezde bul isin ashyq moıyndaǵan. Keńes úkimetine qarsy shyqqan. «Qyzyl terror» ıdeıasynyń qazaq halqy úshin asa qaýipti ekenin túsingen. Sol ýaqyttaǵy aýqatty adamdardyń qatarynda bolǵan olardy bolshevıkter úsh márte (1920-1921, 1925-1926, 1929-1930) eshqandaı negizsiz barlyq dúnıe-múlkin, malyn zańsyz kámpeskelep, ózderin qańǵytyp jibergen.

Iri baı, bolys, bı bolǵan Álıasqar 1931 jyly 15 aqpanda Almaty (Vernyı) qalasynda OGPÝ-diń túrmesinde atylyp ketkennen keıin qylmystyq is boıynsha qalǵan «aıyptylardy» Sibirge aıdaıdy. Itjekkenge ketip bara jatqan joldaǵy Aq­toǵaı kentinde jasy seksenge kelgen ákesi Baıbatyrdy tergeýshi Semıpalovtyń kómek-ruqsatymen alyp qalyp, nemereleri Sáken men Mádish bir túnniń ishinde Qytaıǵa asyryp jibergen. Bapań sol jaqta 1934 jyly qalǵan ur­paq­tarynyń ortasynda 82 jasynda qaı­tys boldy.

Atalarymyz tereń bilimi bolmasa da, arabsha saýaty bar, zerek te, zerdeli, elin, jurtyn, urpaǵyn jaýdan qaımyqpaı, qoryqpaı qorǵashtaı bilgen júrekti, saıa­sı saýatty, Alashtyń qaısar da alǵyr azamattary boldy.

Jetpis jyldan keıin Baıbatyr men Álıasqar Basshyǵulovtarǵa qatysty Ulttyq qaýipsizdik komı­­te­tiniń arhıvinen asa qupııa­ly sanalǵan «qylmystyq is» materıal­dary tabylyp, qoly­myz­ǵa tıip otyr. Osy aıtýly oqı­ǵaǵa oraı jazyqsyz japa shek­ken, eli men jeri úshin aıanbaı eńbek etken, sol jolda jandaryn pıda qylǵan ata-babalarymyzdyń rý­hy­na arnap as berilip, quran baǵysh­­taldy.

Jańa dáýirde ómirge kelgen azat oıly árbir qazaq ashtyqtan, saıası qýǵyn-súrginnen qynadaı qyrylǵan bes mıllıon qazaqtyń esesin qaıtarý jolynda eńbek etip, ómirlik maqsat tutýy kerek. Bul – jazyqsyz japa shegip, ólim qushqan Alash arystarynyń asyl armany edi. Hal­qymyzdyń endigi ómiri beıbit­shilikte ótip, táýelsiz elimiz­diń tuǵyry bıik bolǵaı.

Sovethan SÁKENULY,

ádilet polkovnıgi