Otbasy qaýipsizdigi – ortaq másele

«Anaǵa taǵzymnyń» arqalaǵany – aýyr júk

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasy negizinde Parlament de­pýtat­tarynyń bastamashylyǵymen ázir­lenip, qoldanysqa engizil­gen zańnyń shuǵyl arada qabyl­da­nýyna ne túrtki bol­ǵanyn táp­tishtep túsindirip jatýdyń qa­jeti joq shyǵar. Qoǵamda be­leń alǵan nebir jaǵdaılar otbasy qundylyǵy, ana men bala qaýipsizdigi quqyqtyq qoldaýǵa óte zárý bolyp bara jatqandaı ahýal qalyptastyrdy. Zań jobasy ázirlenip jatqanda el kóleminde qanshama talqylaý ótip, minberlerde qanshama pikir aıtyldy. Quqyqtyq memleket qalyptastyrý jolyndaǵy batyl qadamǵa balanǵan bul zań týraly jurtshylyq áli de pikir bildirip, ún qosyp jatyr. Osy turǵyda mamandardan otbasy qundylyqtary jóninde pikirin bilgen edik.

Jambyl oblystyq «Anaǵa taǵ­zym» oblystyq otbasyn qol­daý ortalyǵynyń dırektory Elmıra Myrza-Ǵalı mundaı qatań sharalardy qabyldaýǵa keıingi kezde qoǵamda jıi tirkel­gen keleńsiz oqıǵalar men jan­túr­shigerlik jaǵdaılar túrtki bolǵanyn aıtady.

– Ákimshilik polısııa komı­te­tiniń málimetinshe, jyl sa­ıyn elimizde turmystyq zorlyq-zombylyq saldarynan 300-ge jýyq áıel zardap shekse, keminde 80 áıel qaıtys bolady. Al kún saıyn ishki ister organdaryna osy másele boıynsha 300-ge jýyq habarlama túsedi eken. Keıingi 5 jylda turmystaǵy zorlyq-zombylyqtyń, densaýlyqqa qasaqana aýyr zaqym kel­tirýdiń derekteri 2 ese ósse, ortasha zaqym keltirý 6 esege artypty. Otba­sylardaǵy urys-keris, daý-janjal, áıel-analardy aıaýsyz uryp-soǵý, kem­sitý, qorlaý, ony kórip-bilip ósken balalardyń aıanyshty haliniń saldary qoǵamda adam tózgisiz jaǵdaı týǵyzdy.

Biraq búginde qoǵam prob­lemaǵa únsiz qalmaı, oǵan qarsy kúresýge daıyn. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Basty mindetimiz – áıelder men balalardy qorǵaý» dep, jyl saıynǵy Jol­daýlarynda áıel quqyǵy men bala qaýip­sizdigine erekshe kóńil bólip keledi. Sonyń aıasynda res­pýblıkada turmystyq zorlyq-zombylyq qur­bandaryna ar­nalǵan daǵdarys jáne otbasyn qoldaý ortalyqtary, jedel jeliler jumys istep tur. Jýrnalıster taqyryptyq derek­­­ti, podkastardy jazyp, onyń barysynda máseleni tal­qylap, agressııanyń kez kelgen kórinisine tózbeýdi nasıhattap júr. Sonyń bári toǵysa kelip, otbasylyq, turmystyq zorlyq-zombylyqqa qatysty zańdardy qataıtýǵa, kinálilerdi jazalaýdy kúsheıtýge bastamashy boldy. Sondyqtan bul qabyldanǵan jańa zań – qazirgi qoǵamnyń damýyndaǵy kópten kútken qadam bolǵany anyq, – deıdi E.Myrza-Ǵalı.

Ár úıde meıirim saltanat qurýǵa tıis

E.Myrza-Ǵalı dál osy zań­da otbasyn qoldaý ortalyq­ta­rynyń qyzmetteri jóninde aıtyl­ǵanyna qýanǵanyn jet­kizdi. Byltyr 1 shildeden otbasyn qoldaý ortalyǵy bolyp qaıta qurylǵan «Anaǵa taǵzymda» qazirgi tańda 3 bólim jáne zańgerlik, psıhologııalyq ke­ńes berý kabınetteri jumys isteıdi. Sonyń ishinde jańadan ashylǵan «Aqparattyq taldaý jáne áleýmettik súıemeldeý» bólimi naq osyndaı jaısyz otbasylardy aralap júrip anyqtap, qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan otba­sylarǵa jan-jaqty kó­mek kór­se­týdi kózdeıdi. Máselen, bólim maman­dary keıingi 9 aıda 57 otbasyǵa kómek kórsetip, 22 otbasy áleýmettik súıemeldeýge alynǵan.

– Árbir úıde meıirim saltanat qurýy kerek dep esep­teımin. О́z otbasynda árbir jan ózin qaýipsiz sezinýge tıis. Otbasy músheleri bir-biri­ne ústemdik etkennen góri, ár­daıym bir-birine qamqorlyq tanytyp, qoldaý kórsetkeni abzal. Anasynyń júzinen qýa­nyshtyń lebi esip, baqyttyń nury tamǵan shańyraqta balalar súıispenshilikke shomylyp óse­tini belgili. Sol sebepti «Anaǵa taǵzym» otbasyn qoldaý ortalyǵy ustanǵan baǵytyndaǵy jumystaryn jetildirip, jandandyra beredi. Jańa zańǵa sáıkes, memlekettik otbasylyq saıasatty iske asyrý jónindegi sharalardy, onyń ishinde neke men otbasyn saqtaý, ómirlik qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan adamdardy (otbasylardy) qoldaý, turmystyq zorlyq-zombylyq belgileri bar adamdarǵa qoldaý kórsetý jónin­degi jumysty úılestirý jónin­degi sharalardy júzege asyratyn bolamyz, – deıdi Elmıra Inaıatqyzy.

Úılený – ústemdikke qol jetkizý emes

Jaratqan Ie barsha tirshilik ıesine juptasýdy buıyrtqan. Er adam men áıel adam bir-birin ta­ýyp bas qosyp, shańyraq kóteredi.  Árıne, bul – adam ómirindegi eń qýanyshty jáne jaýapkershiligi joǵary sáttiń biri. Aq nekeniń qıylýymen birge jańa mindet, quqyq jáne jaýapkershilik paıda bolady.

«О́mir – synaq, bul synaq­tyń materıaldyq jáne rýhanı salmaǵy bolady», deıdi dintanýshy, «Islam zertteýleri ortalyǵy» qoǵamdyq qory­nyń dırektory Balǵabek Myrzaev. Sondaı-aq ol ómirdiń aýyrtpa­lyq­taryn birge kóterý úshin bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp, jubaılar birge ju­myla kirisýi qajet degen pikirde.

– Shyndyǵynda, úılenýden, úı bolý óte mańyzdy. Ata-babalarymyzdan qalǵan «úılený ońaı, úı bolý qıyn» degen sóz bar. Otbasy – qoǵamnyń negizin quraıtyn mańyzdy tiregi. Otba­syn qurý arqyly tek eki adam bas qosyp qana qoımaıdy, sonymen birge qoǵamnyń irge­ta­syn qalaıdy.

Adamdar ásirese bir-birine «mal-múlik arqyly emes», «ama­nat sanasymen» baılanys­ty bolýy kerek. Alla bizdi árqaısymyzdy jubymyzben kezdestire otyryp, bir-birimizge amanat etip tapsyrǵan. Olaı bolsa, jubaıymyzben, balalarymyzben jaýapkershiliksiz, atústi qarym-qatynas jasaýǵa haqymyz joq. Jaratýshynyń amanatyn kózdiń qarashyǵyndaı saqtaýdyń ornyna tozdyryp-toqyratatyndar bir kún kelip amanattyń ıesine qaıta­ry­la­ty­nyn esten shyǵarmaý kerek,  degen dintanýshy otbasynda ómir súre bilý úshin qarapaıym minez-qulyq erejelerin saq­taýǵa tyrysý qajettigin alǵa tartty. Iаǵnı keshirimdi bolyńyz, ashýy­ńyzdy ishke búgip qalyńyz, kemshilikterdi izdep túrt­kile­meńiz, qatelesip jatsańyz, keshi­rim suraýdan qashpańyz.

«Áke» uǵymynda qasıet bar 

«Áke – asqar taý» dep jatamyz. Bul danalyq sózden kez kelgen qıyn shaqta balalar ákeniń qamqorlyǵyna júginip, bala súringende, oǵan qaýip tóngende ákesi tiregi bolýǵa tıis degen logıka shyǵady. Biraq únemi bulaı bola bermeıdi. Psıhologter búginde balamen úlkendershe sóılesetin ata-ana az ekenin aıtyp shyryldap júr. Ásirese kópshilik ákeler bul máselede tomaǵa-tuıyq.

– Jubaıymyzben, balalarymyzben, ata-analarymyzben jaqsy turý jumysta nemese bazardaǵy bóten bireýge názik te sabyrly qarym-qatynas jasaý­dan da qıyn ekenin moıyndaýy­myz kerek. Mine, sondyqtan da Islamda «Senderdiń eń jaq­sylaryń otbasymen eń jaqsy qarym-qatynasta bolǵan­daryń», dep buıyrǵan. Kórip otyr­ǵanymyzdaı, qandaı jaǵdaı bolsa da bireýge kiná taǵýy­myzdyń ornyna qara­paıym bolýǵa jáne shynaıy sóz­der arqyly máseleni sheshýge tyrysýymyz kerek. Bireýdiń mápelep, álpeshtep ósirgen qyzyn nekege alǵannan keıin ony qorlaýǵa, kemsitýge, zorlyq-zombylyq kórsetýge asyl dinimiz túbegeıli tyıym salady.

Ádilettilikti, ynsapty jáne meıirimdi ákemizden kórip úırenemiz. Qoqan-loqynyń, zorlyq-zombylyqtyń «áke» degen uǵymmen mándes bolyp ketýi, otbasynda áke atynyń qorqynyshpen, úreımen eske alynýy qandaı qaıǵyly jáne ókinishti.

Shynaıy musylman adam eshkimniń aqysyn jemeıdi, bireýdi aldamaıdy, adam balasyna dóreki sóılemeıdi, álsiz­derge zorlyq-zombylyq jasamaıdy, jetim-jesirler men kedeılerge tákap­parlyq kórsetpeıdi, – deıdi din­tanýshy Balǵabek Myrzaev.

Otbasy ınstıtýtynyń jaýapkershiligi artty

Elimizde keıingi jyldary otbasynda bolatyn turmystyq janjaldar kóbeıip, arty adam ólimine aparǵan oqıǵalar da jıilep ketkeni aıan. Áıeline qol kóterip, bala-shaǵasynyń berekesi men qutyn qashyrǵan opasyz ákelerdiń áreketteri jaǵa ustatarlyq jaǵdaıǵa jet­ti. Qatańdatylǵan zańnyń tıis­ti ózgeristerin, engizilgen jańa normalaryn aqparattyq turǵy­dan qoldap, jurtshylyqqa túsinikti etip jetkizý isi áli ma­ńyzyn joıa qoıǵan joq. Osy oraıda Adam quqyqtary jónindegi ýáki­ldiń Astana qalasy boıynsha ókili Baıan Jalmaǵanbetova: «Memleket basshysy áıel adam­dardyń quqyǵyn qorǵaý jáne de balalardyń qaýipsizdigin qam­tamasyz etý týraly zań dál qazirgi tańda osy zań elge kerek, qoǵam bolyp kútken qujat bolyp tur. Shyndyǵynda, otbasyndaǵy zorlyq-zombylyq búginde el ishindegi asqynǵan dertke aınalyp otyr. Jańa qujatta áıelder men balalarǵa qatysty qylmystar úshin jazalaý sharalary kúsheıtilgen. Mysaly, buryn uryp-soǵý men densaýlyqqa qasaqana zııan keltirý jeńil zııan keltirý ákimshilik quqyq buzýshylyq retinde qarastyrylǵan bolsa, endi qylmystyq jaýap­ker­shilikke engizildi», deıdi. B.Jalmaǵanbetova jańa zań­na­maǵa sáıkes áıelder men balalarǵa qatysty kez kelgen sıpattaǵy zorlyq-zomby­lyq úshin jaýapkershilik qatań­da­tylatynyn, sondaı-aq otbasy ınstıtýty, kámeletke tolma­ǵan­­dardyń qaýipsizdigi nyǵaı­tylatynyn atap ótti.

Osy rette jurt «Myna zań ata-analardy ata-analyq quqyǵynan aıyryp, qajet bolsa, memleket balalaryn tartyp alady eken» dep, baıybyna barmaı baıbalam salyp úlgerdi. Osy shýdyń aq-qa­rasyn ajyratyp berýdi Baıan Jalmaǵanbetovadan suradyq.

– El arasynda osyndaı túrli qaýeset taralyp jat­qanyn estip jatyrmyz. Mysaly, zań balalardy tartyp alýǵa yqpal etýi múmkin degen pikir – taza jalǵan aqparat. Sondyqtan atalǵan máse­lege qatysty kez kelgen balama paıymdaý negizsiz. Elimiz tek dástúrli, ulttyq otbasylyq qun­dylyqtar men otbasy ınstıtýtyn saq­taýǵa qoldaý kórsetetinine eshqandaı kúmán joq, – deıdi B.Jalmaǵanbetova.

Sonymen qatar jas balalardy ózin-ózi óltirýge ıtermelegeni jáne yqpal etkeni, sondaı-aq ózin-ózi óltirýdi nası­hattaǵany úshin, 16 jasqa tolmaǵan janǵa seksýaldyq sıpatta tıiskeni úshin qylmystyq jaýapkershilik en­gizildi. Kámeletke tolmaǵandardy urla­ǵany jáne zańsyz bas bos­tandyǵynan aıyrǵany úshin jaza aıtarlyqtaı qa­tań­datyldy. Sol turǵyda jańa zań áıelderdiń, jasóspirim balalardyń qa­ýip­sizdigin arttyrýǵa zor septigin tıgizedi deýge tolyq negiz bar.